వివేకవర్ధని

పొత్తూరి వెంకటేశ్వర రావు

తెలుగు పత్రికల ప్రచురణలో వివేకవర్ధని ప్రచురణ కొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించింది. అప్పటివరకు వెలువడిన పత్రికలు సాహిత్యానికి ప్రాముఖ్యం ఇస్తే, వీరేశలింగం తన పత్రికల నుంచి సామాజిక ప్రయోజనాన్ని ఆశించారు. సాహిత్యం అలాంటి ప్రయోజనాన్ని సాధించడానికి ఆయన దానిని ఒక సాధనం కావించుకొన్నారు.

''...1874వ సంవత్సరము ఆశ్వయుజ మాసము నుండి వివేకవర్ధనియను నామముతో నాలుగు పెద్ద పుటలుగల యొక చిన్న మాస పత్రికను తెలుఁగునుఁబ్రకటింప నారంభించితిని. ఆ కాలమునందు మా గోదావరీ మండలములో దొరతనము వారిది తక్క వేఱు ముద్రాయంత్రము లేకపోవుట చేత నా పత్రిక నప్పుడు చెన్నపురిలో బ్రహ్మశ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నము పంతులవారి సంజీవనీ ముద్రాక్షర శాలయందు ముద్రింపింప నారంభించి, అక్కడ యుక్తకాలమునందు పత్రిక వెలువడక పోవుటచేత మూడు మాసములైన తరువాత శ్రీధర ముద్రాక్షరశాలకు మార్చి పత్రికను ద్విగుణము చేసి 17 పుటలు గల పుస్తకరూపమునఁ బ్రకటింపమొదలు పెట్టితిని...''

- కందుకూరి వీరేశలింగం1

ఆశ్వయుజము అంటే సెప్టెంబరు, అక్టోబరు నెలల కాలం. పదిహేడు పుటలు అన్నారు. అలా బేసి సంఖ్య

ఉండదు. ముఖపత్రాన్ని వదలి లెక్కవేస్తే పదిహేడు పేజీలు కావచ్చు. వీరేశలింగం పంతులుకి అప్పటికే పత్రికలతో అనుబంధం ఉంది. పత్రికలకు రాయడం, పత్రికాధిపతులతో సంబంధం పెట్టుకోవడం ఉంది. 1870లోనే ఆయన గోదావరీ విద్యా ప్రబోధినికి రాసేవారు. తరువాత పురుషార్ధ ప్రదాయిని గ్రంథాలనురాసి పంపేవాడని ''నా పద్య కావ్యములననేకులు శ్లాఘించి యాకాలమునందలి వార్తాపత్రికలలో వ్రాసియున్నారు. నేనప్పటికి శుద్ధాంధ్ర నిరోష్ఠ్య నిర్వచన నైషధమును, రసికజన మనోరంజనమును ముగించి శుద్ధాంధ్రోత్తర  రామాయణమును జేయనారంభించి యుంటిని...'' ని ఆయన రాసుకొన్నారు. కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు ప్రచురించిన ఆంధ్రభాషా సంజీవనికి ఆయన రాయడం, ఆయనతో అభిప్రాయ భేదాలు రావడం వీరేశలింగం పంతులులో పత్రికా ప్రచురణ వాంఛను ప్రేరేపించినట్లు కనిపిస్తుంది. వివేకవర్థని 1874 అక్టోబరు నుంచి వెలువడిందని, ఆయన తొలిరచనలైన రసికజనరంజనము, శుద్ధాంధ్రోత్తర రామాయణములను పురుషార్థ ప్రదాయిని 1872 సంచికలలో ప్రచురితమైనవని వీరేశలింగం పంతులుపై పరిశోధన చేసిన అక్కిరాజు రమాపతిరావు రాశారు. ఇంతకూ వీరేశలింగం పంతులుకి పత్రిక పెట్టాలని ఎందుకు అనిపించినట్లు? స్త్రీలకు విద్య అవసరమా కాదా అనే విషయంలో ఉభయుల మధ్య అభిప్రాయ భేదాలు తలెత్తాయి. ''నాయూహాలను లోకమునకు వెల్లడించుటకయి స్వకీయమైన వృత్తాంత పత్రికయొకటి యుండుట యుక్తమ''ని భావించడం వల్ల ఆయన పత్రికను ప్రారంభించారట. పత్రికను పెట్టినప్పుడు తన ఆశయాలను ప్రతిబింబించే విధంగా భారతంలోని ఒక నీతి పద్యాన్ని ''పత్రికా ముఖమునకు తిలకముగా, పత్రికా నిర్వహణమునందు మాకు మార్గదర్శకముగా ఉండుటకయి'' ఎంచుకున్నారు.

క|| ఒరులేయని యొనరించిన

నరవర యప్రియము తన మనంబునగుఁ దా

నొరులకు నవి సేయకునికి,

పరాయణము పరమ ధర్మ పదములకెల్లన్‌

శాంతి పర్వంలో భీష్ముడు ''ధర్మంబులు బహువిధంబులట్లు గావున ధర్మ సర్వస్వనైజ స్వరూప నిరూపణంబు సేసి కరతలామలంబుగాఁ బలికెద'' అంటూ చెప్పిన సూక్తి ఇది. ఈ ''భారత నీతి వాక్య రత్నమును మేము మాకు మూల సూత్రముగాఁ గైకొంటిమి'' అని రాశారు వీరేశలింగం. పత్రిక నాలుగవ మాసంలో పత్రికను గురించి, తనను గురించి మరింత వివరంగా ఒక పద్యంలో చెప్పుకున్నారు:

సీ|| బ్రాహ్మణుండను హూణభాష నేరిచి యుందు

బ్రవేశ పరీక్షనిచ్చినాఁడ

నాంధ్రమున నొకింత యభిరుచి గలవాఁడ

దేశాభివృద్ధికై లేశమైనఁ

బ్రాలుమాలక పాటుపడ నిచ్చఁగలవాడఁ

గవితాపటిమఁగొంత గలుగువాఁడ

నోపిక సర్వజనోపయుక్తములైన

విషయమ్ములను నీతి విషయములును

సులభశైలినందరకు దెలియునట్లు

కఠిన సంధులు లోనుగాఁ గలవి విడిచి

వ్రాయుదునొకప్పు డన్యదేశీయములును

లోనుగాఁగలవానినిఁబూని కూర్తు

దేశాభివృద్ధియు, భాషాభివృద్ధియు తమ ఆశయాలని ప్రకటించి పత్రిక ముఖ్యోద్దేశాలుగా నాలుగు అంశాలను ఆయన ప్రకటించారు. అవి: 1. రాజకీయ ఉద్యోగులలో లంచాలు పుచ్చుకోవడం సర్వసాధారణం. పుచ్చుకొనకపోవడం మృగ్యం. లంచం తప్పుగాక ఉద్యోగ ధర్మమని యెల్లవారి నమ్మకం. కాబట్టి రాజకీయోద్యోగులలోని ఈ అక్రమాన్ని మాన్పడం పత్రిక ఉద్దేశాలలో ఒకటి. 2. లంచాలు తీసుకొనేవారిలోనేగాక ఇచ్చే ప్రజలలోనూ నీతిని పాటించాలనే దృష్టి ఏర్పడాలి. ''కాబట్టి ప్రజలలో నీతి మానమును వృద్ధి చేయుట ఇంకొక ఉద్దేశము.'' 3. వేశ్యామనాదులు దురాచారాలని గ్రహించనంతవరకు నీతి వర్ధిల్లదు. కనుక ''కులాచారములను చక్కబఁరుపఁ బూనుట మరియొక

ఉద్దేశము.'' 4. ''తులసి రుద్రాక్షమాలాది బాహ్మచిహ్న ధారణముకంటె సత్ప్రవర్తనము మతమునకధికావశ్యకమని జనులలో విశ్వాసము కుదురు వరకును మతము పరిశుద్ధమయి దురాచార నివారకము కానేరదు. కాబట్టి పరిశుద్ధమత సిద్ధాంత ములను బోధించుట వేరొక ఉద్దేశము.'' ఇట్టి సదుద్దేశములతో తమ వివేకవర్ధని వెలువడినదని ఆయన వివరించారు.

ఉపాధ్యాయవృత్తి మానుకొన వలసిన పరిస్థితులు రావడం, ఏ న్యాయవాద వృత్తికో పోదామంటే అందులోనూ నీతిగా జీవించే అవకాశం లేదని మిత్రులు చెప్పడం, తాను అప్పటికే రచించిన కొన్ని పుస్తకాల వల్ల తృప్తికరమైన ఆదాయం రావడం, అంతకుమించి తన భావాలను సమాజానికి చెప్పడానికి అవకాశం ఉంటుందనే ఆశాభావం వీరేశలింగం పంతులు తన దృష్టిని పత్రికమీదనే కేంద్రీకరించేటట్టు చేశాయి. సొంత ముద్రణాలయాన్ని ఏర్పాటు చేసుకొంటే పత్రిక నిర్విఘ్నంగా నడుస్తుందనే ఆలోచన ఆయనక కలిగింది. కొందరు భాగస్తులను కలుపుకొని ఆయన సొంత ముద్రణాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయగలిగారు. 1876 ఏప్రిల్‌ నెలలో స్వగృహంలో ముద్రాయంత్రం నెలకొన్నది. పత్రిక ముద్రణ అప్పటినుంచి సొంత ఇట్లోనే జరుగుతూ వచ్చింది. ఇంచుమించు ఇదే కాలంలో నరసాపురంలో మీర్‌ షూయజ్‌ అలీ ఖాన్‌ అనే ఉత్సాహవంతుడైన ఒక ముస్లిం యువకుడు వద్వన్మనోహారిణి అనే పత్రికను ప్రారంభించారు. వీరేశలింగం పంతులుకి, ఖాన్‌కు 1874 నుంచి స్నేహం ఏర్పడి క్రమంగా వృద్ధిపొందుతూ వచ్చింది. కారణాలు ఏమైనప్పటికీ విద్వన్మనోహారిణీ పత్రికను వివేకవర్ధనిలో విలీనం చేయడానికి ఉభయుల మధ్య అంగీకారం కుదిరింది. వివేకవర్ధనిలో ఇంగ్లీషు భాగాన్ని ఖాన్‌ రాస్తుంటే తెలుగు భాగాన్ని వీరేశలింగం నిర్వహించారు. 39 సంవత్సరాల చిన్న వయసులో ఖాన్‌ మరణించారని హిందూజన సంస్కారిణి 1895 అక్టోబరు సంచికలో రాశారు. ఖాన్‌ మంచితనాన్ని గురించి ఈ పత్రిక ప్రశంసిస్తూ జోహార్లు అర్పించింది. పత్రికల విలీనీకరణ వల్ల గాని ముద్రాక్షరశాలలో శుభలేఖలు అచ్చువేయడం లాంటి పనుల వల్లగాని లాభాలు రాలేదు. అది భాగస్తులకు ఆశాభంగం కలిగించడం సహజమే. సొంత ముద్రణ సొంత అదాయాల నుంచి ఖర్చుచేస్తూ వీరేశలింగం పత్రికను నడిపారు. సొంత ముద్రణశాలలో పత్రిక అచ్చు వేసుకోవడంతో సంతృప్తి చెంది వీరేశలింగం నష్టాలను లెక్క చేయలేదు.

ఆంధ్రభాషా సంజీవనికి వివేకవర్ధని పత్రికకు మధ్య సైద్ధాంతికమైన వాద ప్రతివాదాలు వ్యవస్థాపకులు ఒకరినొకరు ఆక్షేపించుకోవడానికి, ఒకరిపై ఒకరు దుమ్మెత్తి పోసుకోవడానికి దారితీశాయి. 1875 సంవత్సరంలో వివేకవర్ధని పత్రికను వెటకరిస్తూ కొక్కొండ వెంకట రత్నం పంతులు హాస్యవర్ధని పత్రికను ఆంధ్రభాషా సంజీవనికి అనుబంధంగా వెలువరించారు. ముఖపత్రం మీద బొమ్మలో దంతిముఖుడై విఘ్నేశ్వరుడు తాండవం చేస్తుంటే ఆయనకు రెండువైపుల ఎలుకలు చేరి ఆరాధిస్తుంటాయి. వీరేశలింగం దానికి ప్రతిగా హాస్య సంజీవని అనే పత్రికను అనుబంధంగా వెలువరించారు. హాస్య సంజీవని ముఖపత్రం మీద సింహముఖుడై విఘ్నేశ్వరుడు రెండు పార్శ్యాలలోనూ మార్జాలాలు సేవిస్తుంటే తాండవం చేస్తున్న బొమ్మవేశారు. ''సింహవక్త్రం మహా కాయం, విఘ్నేశ్వర వరాధిపమ్‌ / పశ్య సంజీవనీనాధం, మార్జాల యుగళాశ్రితమ్‌'' అని ఒక శ్లోకాన్ని కూడా రాసి వీరేశలింగం కొక్కొండవారి వెటకరింతను తిప్పికొట్టారు. ఒకరి నొకరు విమర్శించుకోవడం పాఠకుల దృష్టిని విశేషంగా ఆకర్షించింది. జనం మొగ్గు వీరేశలింగం వైపు కాగా కొంతకాలానికి కొక్కొండవారు హాస్యవర్ధనిని నిలిపి వేశారు. వీరేశలింగం హాస్య సంజీవనిని వివేకవర్ధనిలో విలీనం చేశారు. వీరేశలింగం పంతులు రచించిన బ్రాహ్మ వివాహం మొదట ఈ పత్రికలోనే వెలువడింది. అందులోని భాష, శైలి జనాన్ని విశేషంగా ఆకర్షించాయని వీరేశలింగం రాశారు. బ్రాహ్మవివాహం ప్రచురణ తరువాత రెండు సంవత్సరాలకు వీరేశలింగం ఎదో పని మీద బందరువెళితే అక్కడ ఒక బ్రాహ్మణ బాలిక బ్రాహ్మవివాహం రచన మొత్తాన్ని - ఎలా కంఠస్థం చేసిందోగాని ''మొదట నుంచి తుదవఱకును'' ఏకబిగిన అప్పగించినదట. తన రచనను చాలాచోట్ల చాలామంది అభిమానించేవారని స్వీయ చరిత్రలో వీరేశలింగం పేర్కొన్నారు. హాస్య సంజీవని పత్రిక వెలువడి, తరవాత ''పుస్తకరూపమున నదృశ్యమూన వివేకవర్ధనిలో నంతర్భాగముగాఁ బ్రవేశించి దురాచార దుర్నీతి భంజనమునందెంతోపని చేసినది. ఈ ఉపకారమునకు హేతుభూతులు శ్రీపంతులవారేయైనందున నేను వారికిఁ గృతజ్ఞతా పూర్వకములైన యభివందన శతములర్పించుచున్నాను.'' అని రాశారు వీరేశలింగం పంతులు స్వీయచరిత్రలో. ఆంధ్ర భాషా సంజీవని లో ''స్త్రీలకి విద్య కూడదు'' అని వ్యాసం రాస్తే ''పురుషులకు విద్య కూడదు'' అని హాస్య సంజీవనిలో రాసేవాళ్ళమని కూడా ఆయన తమ విధానాన్ని వివరిస్తూ రాశారు. కొక్కొండ వారి వాదనలోని బలహీనతలను పూర్తిగా ఉపయోగించుకొని ఆయన వాదాన్ని తిప్పికొట్టడం వీరేశలింగం పంతులు పాటించిన వ్యూహం. పత్రికా నిర్వహణలో నిజాన్ని సూటిగా, నిర్మొగమాటంగా చెప్పినందుకు ఎటువంటి కష్టాలు రావడానికి అవకాశాలు

ఉన్నాయో అవన్నీ వీరేశలింగం ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. తనతో పత్రికలో భాగస్తులైన వారు దావా వేయడం కూడా జరిగింది. ఇన్ని కష్టాలను ఆయన ధైర్యంగా ఎదుర్కొనడం ఆయనకు చరిత్రలో ఒక సమున్నత స్థానాన్ని సంపాదించి పెట్టింది. కాని, ఆయన నిజానికి చరిత్ర గుర్తించినంత గొప్పవాడు కాడనీ, ఆయన బలహీనతలు ఆయనకు ఉన్నాయనీ వాదించిన వారున్నారు. వారిలో ఒక సుప్రసిద్ధ గ్రంథకర్త, చరిత్ర పరిశోధకులు, న్యాయవాది దిగవల్లి వెంకట శివరావు. వీరేశలింగం - వెలుగు నీడలు అనే గ్రంథంలో వీరేశలింగం తన జీవిత చరిత్రలో అన్నీ నిజాలు మాత్రమే రాయలేదని తేల్చారు.

వివేకవర్ధని పత్రికను వీరేశలింగం ప్రారంభించిన పరిస్థితులను గురించి, వీరేశలింగం పంతులును స్వయంగా ఎరిగిన శివరావు ఇలా వ్యాఖ్యాన పూర్వకంగా రాశారు. పురుషార్ధ ప్రదాయని మొదటి సంచిక నుంచి చందాదారుగాచేరి ఆ పత్రిక తొక్కుతున్న కొత్త దారులను శ్రద్ధగా కనిపెట్టుతున్నారు. ఆ పత్రిక, పత్రికాధిపతీ మంచి ప్రచారంపొంది, గొప్ప ప్రతిష్ఠకెక్కటం బాగా గమనించారు. పత్రిక చూపుతున్న సంస్కరణలు నూతన విద్యాధికులను ఆకర్షించుటను అవగాహన చేసుకొన్నారు. ధవళేశ్వరం హెడ్మాస్టరయిన మూడు నెలలకే ఆ చిన్న పట్నంలో గల పెద్దలను ఆకర్షించి బాలికా పాఠశాల పెట్టించారు... ఆశువుగా పద్యాలు చెప్తూ, అవధానాలు చేసి చూపుతూ పండితుడు, కవి, సంస్కరణ భావశాలిగా పేరొందుతూ మరొక నెలకు 'వివేకవర్ధని' పత్రికను ప్రారంభించారు. హెడ్మాస్టరుగా 44 రూపాయల జీతముతోనూ, పాఠ్యపుస్తకాలు తెచ్చిన కొత్త ఆదాయంతోనూ పత్రికా స్థాపనకు పూనుకొన్నారు. పురుషార్థ ప్రదాయిని వొరవడిలో దానిని మించిపోవలెననే పోటీ బుద్ధితో పత్రికా స్థాపన చేశారు... వివేకవర్ధని పత్రిక పెట్టి పుస్తకంపై ఇంతపెద్ద మొత్తాన్ని కళ్ళజూచిన వెంటనే పత్రికకొక ముద్రణాలయం పెట్టాలని తలచారు. చల్లపల్లి బాపయ్యగారి సాయంతో 2100 రూ.ల వాటా ధనం సేకరించి, అందులో 350 రూ.ల తన పెట్టుబడితోఁ ప్రెస్సు పెట్టి, దానిని నడిపినందుకు ఆదాయములో ఎనిమిదవ వంతు జీతంగా పుచ్చుకొనేవారు. ప్రెస్సు పెట్టిన కొత్తల్లో నష్టం వచ్చేది. అది చూచి వాటాదార్లు ప్రెస్సు విషయం వదిలేశారు. అనతికాలంలో ప్రెస్సు లాభాలు ఇచ్చింది. కాని అప్పటికే అది తనకు దఖలు పడి పోయింది. అప్పట్లో పంతులు గారిని ఎవ్వరూ ఏమీ అడగలేదు. స్త్రీ పునర్వివాహోద్యమం చేపట్టిన తర్వాత (ఏర్పడిన) ప్రతిక్షకులు ప్రెస్సులో వాటాదార్లను రెచ్చగొట్టి వ్యాజ్యెం చేయించగా 1200 రూపాయలిచ్చి పరిష్కరించుకొన్నారు... .... 1876 జూలైనెలకే వివేకవర్థని పక్షపత్రికగా ఎదిగింది. ఇంగ్లీషు అనుబంధంతోనూ, హాస్యానుబంధంతోనూ వెలవడసాగింది....''

వివేకవర్ధని రెండవ సంపుటం, మూడవ సంచికలో వీరేశలింగం ''విజ్ఞాపనము'' శీర్షిక కింద పత్రికను మద్రాసు నుంచి రాజమండ్రికి మార్చడం గురించి రాశారు. ఇది యువ నామ సంవత్సరం మార్గశిర, పుష్య, మాఘ, ఫల్గుణ మాసాలన్నింటికి కలిపి ప్రచురించిన సంచిక, యువ నామ సంవత్సరం అంటే 1875.

''సుహృత్తములగు చందాదారులారా! ఈ వివేకవర్ధని ఇదివరకు జన్మభూమికి బహు యోజనముల దూరమునున్న చెన్నవురి యందు ముద్రితముగావింపబడుచు వచ్చుట చేతను యుక్త కాలమునం జందాదారుల కందకుండెను. అట్టి లోపమును నివారించుటకై మేము మా యావచ్ఛక్తిని పాటుపడి కడకు బహు ప్రయాసము మీఁద నీ పురంబున (రాజమహేంద్రవరం) నొక్క ముద్రణా యంత్రముంబ్రతిష్ఠాపింప గలిగితిమి. ఈ సారి నుండియు వివేకవర్ధని స్వీయ ముద్రాక్షరశాలయందే ముద్రింపబడి వెలువడుచుండుం గావున ఇకముందు చందాదారుల కందరకుందగిన కాలముననే మేము ప్రతినందింపఁ గలమని  దృఢముగా నమ్ముచున్నాము. మరియుఁ బెక్కు నెలల పత్రికలు బాకీ పండియుంటంజేసి, వాటినన్నింటినీ ప్రత్యేముంగా నొక్కసారి ప్రకటించుట మాకు మిగల భారముగ నుండునని తలపోసి, మార్గశిర, పుష్య, మాఖ ఫాల్గుణ మాసములు నాలుగింటికి నీయొక్క సంచికనే ప్రకటించుటకు నిశ్చయించు కొన్నాము. ఈ లాగుననే చైత్ర, వైశాఖ, జ్యేష్ట మాసములు మూఁటికినింగూడ నొక పత్రికనే పదియేను దినములలోఁ బ్రకటింతుము. అప్పటినుండియు నెప్పటి పత్రికలప్పుడే తప్పక చందాదారులకుజేరుచుండును. ఈ ఏర్పాటు వలనం జందాదారులకెంత మాత్రమును నష్టం గలిగింపము. ఎట్లును వారు పండ్రెండు పత్రికలనే వడసెదరు. రేపటి యాషాఢ మాసము మొదలుకొని (ఇదివరకును మాసపత్రికగా వెల్వడుచున్న) వివేకవర్ధని పక్ష పత్రికగాఁ జేయ నిశ్చయించినాము. కాబట్టి ఆశ్వయుజ మాసాంత మునకుంబండ్రెంబు సంచికలు చందాదారులకెల్ల లభింపఁ గలవు. మఱియు నీ యాషాఢమాసము మొదలు హాస్య సంజీవనియను(తెనుగు) మాస పత్రిక యొకటియు, ఇంగ్లీషు పక్ష పత్రిక యొకటియు వివేకవర్ధని కనుబంధములుగా బయల్వెడలనున్నవి...''

వివేకవర్ధని తొలి సంవత్సరాలలో ఏ విషయాలకు ఎలా ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారో కూడా శివరావు రాశారు.

1874 అక్టోబరు -(ప్రధమ సంచిక) ఆస్తిక్యము; నవంబరు - సత్యము; డిసెంబరు - అహింస; 1875 జనవరి - చదువువేరు, సద్గుణము వేరు; ఫిబ్రవరి - స్త్రీవిద్య; మార్చి - దయ్యములు; మే, జూన్‌ నెలలు - వైద్యులు; జూలై - ఐకమత్యము; సెప్టెంబరు - దయ్యములు; అక్టోబరు - ప్రయాణ విచారము, యదార్థ జ్ఞానము, డిసెంబరు - ఆత్మ; 1876 మార్చి, ఏప్రిల్‌, మే - భగవద్గుణము; జూన్‌ - బ్రాహ్మణులు, వారి వృత్తులు; సెప్టెంబరు - దయ్యములు; డిసెంబరు - సుగుణ దుర్గుణములు.

వీరేశలింగం పంతులుకి కలిగిన ఆధునిక భావాలన్నింటికి కారణమని ముద్దు నరసింహం నాయుడు రచించిన వ్యాస సంపుటి హితసూచని కారణమని కూడా శివరావు నిశ్చితాభిప్రాయం. ''వివేకవర్ధనిలో హితసూచనిలోని అనేక విషయముల  ఉపయోగించినారు. పంతులుగారి రచనలలో కూడా అనేక విషయములను అందులో నుంచి గ్రహించి విపులీకరించినారు'' అని శివరావు రాశారు.

వివేకవర్ధని మాస పత్రికగా ప్రారంభమై, పక్షపత్రికగా వృద్దిచెంది, తరువాత వార పత్రికగా స్థిరపడింది. హాస్య సంజీవని అనుబంధ పత్రికగా మొదలై వివేకవర్ధనిలో విలీనమైంది. 1885-86 ప్రాంతంలో కేవలం స్త్రీలకు

''ఉపయోగించు'' మాస పత్రిక సతీహితబోధినిని తానే ఎడిటరుగా ప్రారంభించి మూడు సంవత్సరాల పాటు నడిపారు. గోదావరి విద్యా ప్రబోధిని, పురుషార్ధ ప్రదాయిని, ఆంధ్రభాషా సంజీవని పత్రికలకు రాసినట్లే వివేకవర్ధని వచ్చిన తరువాత కూడా వీరేశలింగం మరి కొన్ని పత్రికలకు రాశారు. వాటి నిర్వహణలో పరోక్షంగానూ, ప్రత్యక్షంగానూ సాయంచేశారు.

వివేకవర్ధని పత్రిక కారణంగా వీరేశలింగం దౌర్జన్యాలను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. కోర్టు కేసులలో పోరాడవలసి వచ్చింది. వివిధవర్గాల ఆగ్రహావేశాలకు తాను గురి కావలసి వచ్చిందని వీరేశలింగం రాశారు:

''లంచములు తగవన్న రాజకీయాధికారులకుఁ గోపము; వేశ్యాంగనా సంగము నీతిగాదన్న శృంగార నాయకులకుఁ గోపము; నీతిమాలిన బాహ్యవేషములు మతవిరుద్ధములన్న, ఆచార్య పురుషులకుఁ గోపము. మా పత్రికోద్దేశమును నిశ్శంకముగా నిర్వహింపవలసినచో నిన్నికోపములను సరకు చేయకుండవలెను.''

వివేకవర్ధని పత్రికను నడపడంలో వీరేశలింగానికి రాజమహేంద్రవరం రాజకీయ శాస్త్రపాఠశాలలో ఆయనతోపాటు పనిచేసిన బసవరాజు గవర్రాజు, బుర్రా రాజలింగము శాస్త్రి, యేలూరి లక్ష్మీనరసింహము సలహా, సహాయ, సహకారాలను అందిస్తుండేవారు. వివేకవర్ధని పత్రికలో తాము రాసిన దాని వలన ''మనసు నొచ్చిన వారందరు దుష్టచతుష్టయమని పిలుచుచూ వచ్చిరి'' అని వీరేశలింగం స్వయంగా రాసుకొన్నారు.

వివేకవర్ధని పత్రిక ప్రారంభమైన కొత్తలలో న్యాయస్థానాలలో అవినీతిని బయటపెట్టడానికి వీరేశలింగం ప్రయత్నించడం ఆయనకు కోర్టు సమస్యలను తెచ్చిపెట్టింది. వాటిని ధైర్యసాహసాలతో ఎదుర్కొనడం ఆయన కీర్తిని ఇనుమడింప జేసింది. ఆ కాలంలో న్యాయవాద వృత్తి చేయడానికి మండల న్యాయాధికారి పట్టాలను ఇచ్చే పద్ధతి ఉండేది. న్యాయవాదులు యోగ్యతా పత్రాలను ఇస్తే వాటిని బట్టి న్యాయవాది పట్టాలను ఇచ్చే ఒక పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టడం, అందులో కొందరు డబ్బు తీసుకొని యోగ్యతా పత్రాలను ఇవ్వడం, ముడుపులు ముట్టినతోడనే న్యాయవాది పట్టాలు ఇవ్వడం జరుగుతూ ఉంటే వివేకవర్ధని మొత్తం వ్యవహారాన్ని ప్రచురించింది. దానిపై మండల న్యాయాధికారి వీరేశలింగానికి కోర్టుకు రావలసిందిగా సమన్లు పంపారు. వీరేశలింగం కోర్టుకు వెళ్ళారు గాని న్యాయాధికారి అడిగిన ప్రశ్నకు సూటిగా సమాధానం చెప్పక చట్టం నిబంధనలను అడ్డం పెట్టుకున్నారు. చట్టం ప్రకారం ''నేనుత్తరము చెప్పుటకు బద్ధుడను గాని పక్షమున బదులు చెప్పుటకు నాకిష్టము లేదు'' అని చెప్పి న్యాయాధికారిని ఇరుకులో పెట్టారు. న్యాయాధికారి ఏమి చేయడానికీ పాలుపోక ఇంకా పైఅధికారులకు రాశారు. అప్పటికీ ప్రయోజనం కలగలేదు. మరేమీ చేసేది లేనందువల్ల ఎవరెవరికి కొత్తగా న్యాయవాది పట్టాలను ఇచ్చారో వాటన్నింటిని రద్దు చేశారు. న్యాయాధికారితో వివేకవర్ధని పేచీ పెట్టుకొన్న మరొక సందర్భం ఉంది.

1878లో స్థానిక న్యాయాధికారిగా వచ్చిన మరొకరు తాను రాయవలసిన తీర్పులు కొన్నింటిని అప్పట్లో గవర్నమెంట్‌ ప్లీడరుగా ఉన్న తన బంధువుచేత రాయించేవారు. ఎవరు ఎక్కువ డబ్బు ఇస్తే వారి తరఫున తీర్పు వస్తుండేదని ప్రతీతి. వీరేశలింగం ఈ తతంగాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసి, గ్రహించి వివేకవర్ధని పత్రికలో అచ్చువేశారు. అది పెద్ద సంచలనానికి కారణమైంది. వీరేశలింగం కొంత పరిశోధన చేసి సాక్ష్యాధారాలను సేకరించి న్యాయాధికారి మీద ఆరోపణను రుజువుచేశారు. పరువు పోవడం తట్టుకొనలేక న్యాయాధికారి ఆకస్మికంగా మరణించాడు. గవర్నమెంట్‌ ప్లీడరు కామరాజు విషంతాగి ఆత్మహత్య చేసుకొన్నాడు. సిరస్తదారుగా ఉండిన మరొకరు ''అన్నవస్త్రములకు లేక బిడ్డలతో బాధపడుచు కడబట పిచ్చివాండ్ర వైద్యశాలలో దుర్మరణము నొందెను'' అని వీరేశలింగం స్వీయ చరిత్రలో ఉంది.

తనకు రెండు విధాలుగా శత్రువులు ఏర్పడ్డారని వీరేశలింగం రాసుకొన్నారు. వితంతు వివాహాలు వ్యతిరేకించేవారు ఒక వర్గం. వివేకవర్ధనిలో ''తమ కార్యములను బయలఁబెట్టుచు వచ్చుట చేత నంతస్తాపము నొంది వ్రేటుపడ్డ పాముల వలె పగతీర్చు కొనుటకు సమయము ప్రతీక్షించుచుండెడి'' వారు రెండవ శత్రువర్గం. పత్రికా నిర్వహణం వీరేశలింగం జీవితాన్ని అలా ప్రభావితం చేసింది.

వీరేశలింగం ఆత్మకథలో కొన్ని అంశాలు వివాదాస్పదమై ఉండవచ్చు. అంత మాత్రాన సాహిత్య, సంఘసంస్కరణ రంగాలలోనూ, పత్రికా రంగంలోనూ ఆయన చేసిన కృషిని చులకన చేయవలసిన అవసరం లేదు. అది న్యాయం కాదు. పందొమ్మిదవ శతాబ్ది పత్రికా రచనలో, ప్రచురణలో, సమాజానికి పత్రిక సాధనంగా చేయడంలో వీరేశలింగం కృషి చరిత్రాత్మకమైనది.

వివేకవర్ధని పత్రిక స్థాపనకు అంతకు ముందు వెలువడిన పత్రికలు ప్రేరణ కలిగించి ఉండవచ్చు. కాని, సంస్కరణ శీలమైన రచనలు వివేకవర్ధనిలోనే మొదలైనాయి. అలా ఈ పత్రిక సమాజ సేవ చేసిందనడం నిర్వివాదాంశం. వీరేశలింగం రచనలు, వివేకవర్ధని తెలుగునాట సంస్కరణోద్యమాన్ని నిర్మించాయి. వివేకవర్ధని సంఘాన్ని ప్రభావితం చేసిన విధానం కారణంగా అది వెలువడిన 1874 సంవత్సరం తరువాత వచ్చి పత్రికలను వివేకవర్ధని తరం పత్రికలని వ్యవహరించడం సముచితం.

(ఆంధ్రజాతి అక్షర సంపద తెలుగు పత్రికలు పుస్తకం నుండి. ప్రచురణ 2004, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రెస్‌ అకాడమీ)