వీరేశలింగం భాషాసేవ

- తాపీ ధర్మారావు

కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు పేరు వినేసరికి ఆంధ్రాభిమానులకు కనబడేది ఒక మహాద్భుత దృశ్యం. యాభయి సంవత్సరాల నిడివిని. ఆంధ్రదేశమంతటి విస్తీర్ణమును కలిగిన వెండి తెరమీద. అనేక రసవంతాలైన సన్నివేశాలతో నిండిన ఒక మనోహర చలనచిత్రము వీరావేశముతో విజృంభించి, అడ్డుతగిలిన శత్రుకోటిని హతమార్చి, విజయపరంపరలను సాధించడం కనబడుతుంది. సాహిత్య రంగములోను, సంఘ రంగములోను పేరుకొనిపోయి వున్న దురాచారములను నిర్మూలన చేసి, ప్రజాసామాన్యానికి విజ్ఞాన వికాసాలు సమకూర్చిన కథనాయకుడి చరిత్ర గోచరిస్తుంది.

వీరేశలింగం పంతులు వ్రాసిన పుస్తకాలు, నడిపిన పత్రికలు, చేసిన వుపన్యాసాలు, పూనుకున్న ప్రయత్నాలు, సాధించిన విజయాలు, అన్నీ ఒక్కసారిగా చూస్తే ఎటువంటి వారికైనా విభ్రాంతి కలగక మానదు. దాదాపు నూటయాభై రచనల జాబితా చూస్తే యేదో పుస్తకాల షాపువారి క్యాటలాగులాగ కనిపిస్తుంది. వివిధ రంగాలలో అతడు సాధించిన విజయాలను గురించి ముచ్చటిస్తే యేవో అతిశయోక్తులు అల్లుతున్నట్లనిపిస్తుంది. నిర్మించిన సంస్థలను గురించి చెప్పాలంటే కేవలం స్తోత్రపాఠంలాగా వుంటుంది. పదిమంది వుత్సాహపూరితులు తమ పది జీవితకాలాలలోను సాధించలేని కార్యాలను ఆ మహానుభావుడు తన ఒక్క జీవితకాలములోనే సాధించాడు.

ఇటువంటి వారినే ఇంగ్లీషులో ''జీనియసెస్‌'' అంటారు. అంటే మహా మేథావి, మహా నైపుణ్యము, అన్ని మహా గుణాలు కలవాడని భావము. ఎక్కువ పనిచేయగల సమర్థతే ''జీనియస్‌'' అని కార్‌లైల్‌ మహాకవి సూక్ష్మంగా నిర్వచనం చెప్పాడు. (ఇక్కడ సమర్థత అన్నది గుణపరంగాను, వస్తుపరంగాను, అన్వయించుకోవాలి). ఈ జీనియస్‌ అన్న మాటకు తగిన పర్యాయ పదము మనకులేదు. మితిమీరిన పనిచేసేవాడిని ''అబ్బా రాక్షసిలాగ పనిచేసేవాడు'' అని, ''వాడు రాక్షసి చదువు చదువుతాడు'' అని మనము వాడుతుంటాము. ఇంగ్లీషులో మహా మేధావులను ఃIఅ్‌వశ్రీశ్రీవష్‌బaశ్రీ స్త్రఱaఅ్‌రః అంటారు. మన సాహిత్యంలో కవిరాక్షసులున్నారు. ముద్రారాక్షసములో మంత్రిరాక్షసుడున్నాడు. కాబట్టి జీనియస్‌కు ''రాక్షసి'' అని పర్యాయపదం వాడితే క్షమిస్తారనుకుంటాను. అప్పుడు, రామానుజాన్ని గణిత రాక్షసిగాను, సి.వి.రామన్‌ని కాంతి రాక్షసిగాను చెప్పుకోవచ్చును. ఈ సూత్రము ప్రకారం మన కందుకూరి వీరేశలింగం సాక్షాత్తు రాక్షసి, మానవ మాత్రుడు కాడు.

తన 22వ యేట (1870)లో వీరేశలింగం మెట్రిక్లేషన్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. అప్పటికే అతడు సంస్కృతాంధ్రాలలో మంచి పాండిత్యం సంపాదించి చక్కని కవిత్వం  చెప్పుతూవుండేవాడు. చక్కని వాక్‌పటుత్వము తర్కబుద్ధి గల యువకుడు. కాబట్టి ప్లీడరీ చదివితే బాగా రాణించడమే కాక ధనార్జనకు అనుకూలంగా వుంటుందని అనేకులు ప్రోత్సాహపరిచారు. కాని పంతులు ఆ ఊహను నిరాకరించాడు. ఆ నిరాకరణ ఆంధ్రదేశానికంతటికీ ఒక మహోపకార మయిందని వేరుగా చెప్పనక్కర్లేదు.

తాను పేద పరిస్థితులలో నున్నప్పటికి అతనిబుద్ధి ధనార్జన మీదికి పోలేదు. ధనమంటే పెద్ద గౌరవము అతనికెన్నడూ లేదు. అతనికి ముఖ్యమైన విషయాలు న్యాయము, విజ్ఞానము, సత్‌శీలము. అన్యాయము జరుగుతూ వుంటే చూచి మనకెందుకు అని వూరుకునే స్వభావము కాదు. యెంతకష్టపడియైనా దానిని ప్రతిఘటించి, దాని అంతు తెలుసుకొని, అంతమొందించేవరకు నిద్రపోయే వాడు కాదు. ఆ అక్రమాన్ని వేళ్ళతో పెకలించితేగాని అతనికి తృప్తి కలుగదు. ఈ సద్భావముతోనే ఆనాటి హరిజనులకు, స్త్రీలకు కలుగుతుండే అన్యాయాలను తొలగించే సంఘ సంస్కరణ మహాకార్యమును సాధించాడు. అలాగే ఆ దినాలలో ప్రకోపించివుండిన మూఢ విశ్వాసాలు, అధికారుల లంచగొండితనాలు మొదలైన అనుచితాలను నిర్మూలనము చేయుటకు పూనుకున్నాడు. ప్రజా బాహుళ్యములో వ్యాపించియున్న అజ్ఞానాన్ని రూపుమాపడానికి సర్వవిధాల ప్రయత్నించి కృతార్ధుడయ్యాడు. ప్లీడరీ అయివుండినట్లయితే యిన్ని సంస్కరణలు, ఇంత భాషోద్ధరణ ఆ స్వల్పకాలములో నెరవేరి వుండగలవని అనుకోలేముగదా?

అద్భుతమైన వివేచన, కుశాగ్రబుద్ధి, సునిశితమైన విమర్శన, సరోత్క ృష్టమైన పరిశీలన, మహాసముద్రమంత ఓపిక - ఇవన్నీ కందుకూరి సొమ్ము. వీటితో అతడు తలచుట్టూ కన్నులు బెట్టుకొని ప్రపంచాన్ని చూచేవాడు. ఆనాటి ఆంధ్రసమాజస్థితి ఆ లేత హృదయానికి మహా వేదన కారణమయింది. ఆ స్థితి నుద్ధరించుటే తన కర్తవ్యమని కంకణం కట్టుకున్నాడు. కావలసిన శాస్త్ర పరిజ్ఞానం సమకూర్చుకుని ప్రతివాది భయంకరుడయ్యాడు. పత్రికలు, గ్రంథాలు, ఉపన్యాసాలు, వాదనలు వీటితో స్త్రీ విద్య, విధవా వివాహాలు, హరిజనోద్ధరణ మొదలైన సంస్కరణలను యెలాగు సాధించాడో ఆంధ్రుడెన్నడూ మరువడు.

పూర్వకాలపు మెట్రిక్లేషను కాబట్టి ఇంగ్లీషులో ఇప్పటి బి.ఏ.ల కంటే మెరుగే అని అంగీకరించాలి. ఆ భాషా జ్ఞానంతో పంతులు ఆంగ్ల సారస్వతాన్ని చాలావరకు చదివాడు. దానిలోని కొత్తదనాన్ని చూచి ముగ్ధుడయ్యాడు. షేక్‌స్పియర్‌ నాటకాలు, వానిలోని స్వభావ నిరూపణాది గుణాలు మనసు నాకర్షించాయి. గోల్డ్‌స్మిత్‌, 'వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ ఫీల్డ్‌' యెంత చక్కని రచన అని అనిపించింది. స్విఫ్ట్‌ వ్రాసిన 'గలివర్స్‌ ట్రావెల్స్‌' లోని వ్యంగ్యం హృదయంగమంగా తోచింది. ఇంకా యెన్నో సుప్రసిద్ధ ఆంగ్ల గ్రంధాలు చూశాడు. ఆ రచనలు నడిచిన పుంతలు గుర్తించాడు. అవి మన సంస్కృత కవుల పుంతలూ కావు, తెలుగు రచయితల పుంతలూ కావు; కొత్త పుంతలు, చాలా మనోహరంగా వున్నాయి.

అయ్యో, ఇలాంటి పుంతల గ్రంథాలు మనకులేవే అని చింతించాడు. ఆ లోపాన్ని తీర్చినట్టయితే తెలుగు భాషా సాహిత్యం బాగా శోధిస్తుందని నమ్మాడు.

ఆ దృష్టితో మన తెలుగు సారస్వతం చూచాడు. కొన్ని శతాబ్దాల దూరంలో నన్న యాదుల పురాణాలూ, శ్రీనాధాదుల ప్రబంధాలు, తంజావూరు యక్షగానాలు కనిపించాయి. దగ్గరగా పసలేని వ్యసనాలుగా పరిణమించిన ఒరవడి ప్రబంధాలు వెర్రితలలు వేస్తూ కనిపించాయి. కొందరు వచన రచనలు చేయపూనారు. ఒక పక్కను మిషనరీలు తమకు వచ్చిన తెలుగుతో బైబిల్‌ భాషాంతరీ కరణలు సాగిస్తున్నారు. 1857లో స్థాపించిన మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలోని చిన్నయసూరిగారు నీతిచంద్రిక కొంత వ్రాసి దివంగతులయ్యారు. బ్రౌను, మెకంజీ దొరలు అనేక విధాల భాషోద్ద్ధరణకు పూనుకొన్నారు. ''నిఘంటు రచనకు ప్రయత్నం సాగుతూ వుంది.''

నాటకాలు లేవు, నవలలు లేవు; వ్యంగ్య రచనలు లేవు; జీవిత చరిత్రలు లేవు; శాస్త్ర గ్రంథాలు లేవు; అక్షరజ్ఞానము మాత్రమున్నవారు చదివి గ్రహించగల పుస్తకాలు లేవు; కవుల విషయాలు తెలిపే గ్రంథాలు లేవు. ఇటువంటి లోపాలు తీర్చాలంటే, సరళమయి సుబోధమైన వచన రచన చెయ్యాలి. అలా చేస్తే ''ఎబ్బే! వీడు పండితుడు కాడు'' అంటాడు. రచనలకు విలువ ఉండదు. అందుచేత మొదట పండితలోకంలో తనకొక సుస్థిర స్థానం నిర్మించుకోవాలి. ఇతడు అభాజనుడు కాడు. గట్టి పండితుడే అని అనిపించుకోవాలి. ఆ రోజులలో శ్లేషకవితలు, గర్భ కవిత్వాలు, బంధ కవిత్వాలు, నిర్వచనాలు, నిరోష్ట్యాలు - ఇలాంటివి అయోమయంగా వ్రాసినవారే కవి ప్రకాండు లనిపించుకొనేవారు.

అందుచేత తానుగూడ శుద్ధాంధ్ర నిరోష్ఠ్య నిర్వచన నైషదమును, ప్రబోధ చంద్రోదయమును వ్రాసి పండిత ప్రకాండుడై ఆచార్య స్థానమును అలంకరించిన చిన్నయసూరి అసంపూర్ణంగా విడిచిపెట్టిని నీతిచంద్రికలోని సంధి, విగ్రహాలన్న భాగాలను పూర్తిచేసి సూరియంతటివాడే యనిపించుకున్నాడు.

ఆ పాండిత్యము, ఆ కవితాధర, ఆ ఊహాచాతుర్యము కల్పనా కౌశలము వున్నవాడు తానొక రామాయణాన్నో భారతాన్నో రచియించి వున్నట్లైతే కందుకూరి పేరు ఈనాటి దేశ గ్రంథాలయాల్లో, పెద్ద గ్రంథాల బీరువాలలో చిరస్థాయిగా నిలిచివుండేది. తాను నన్నయ, తిక్కన భాస్కరాదులతో సాపత్య్నము పొందగలిగి వుండేవాడు. కాని ఆ భాషా సేవకుడు అలా ఆలోచించలేదు. అది కూడా తెలుగు సారస్వతానికి మహోపకారమైనది.

అతనికి కావలసినది తన గొప్పతనము ప్రకటించుకోవడం కాదు. తెలుగు రచనలను కొత్త సాహిత్య రూపాలలో ప్రదర్శించి, వాటిలోని విశిష్టతను పాఠకులకు గ్రంథకర్తలకు రుచిచూపి ఆంధ్ర వాఙ్మయాన్ని పరిపుష్ఠము చేయడమే అతడు  కోరినది. దారి చూపినట్లయితే తెలుగు ప్రతిభ ఆ పుంతలలో నడచి

ఉత్తమోత్తమ రచనలతో ఉన్నత స్థాయికి పోవచ్చును కదా అన్న ఆశ. సులభంగా బోధపడే పద్ధతి నవలంబించడం వల్ల రచనలలోని వివేక విజ్ఞానాలు పాఠకుల మనసులకు నాటుకుని వారిని వివేకవంతులుగా చేయవచ్చును గదా అన్న వూహ. ఒక వంక నూతన సాహిత్యరూపాలు అందజేస్తూనే తన ప్రధాన లక్ష్యమైన సంఘ సంస్కరణ ప్రచారము సాగించుకుంటూ వుండవచ్చునన్న ధైర్యము. ఆ నాటికే అభాసుపాలై అసహ్యకరంగా పరిణమించిన నిస్సార ప్రబంధం వ్యామోహము పోగొట్టి సాహిత్యానికి నూతనవికాసము భవిష్యత్‌ అభ్యుదయము సమకూర్చవచ్చునన్న తలంపు.

నాటకాలు లేవన్న కొరత తీర్చడానికి సంస్కృతము నుంచి శాకుంతలము, మాళవికాగ్ని మిత్రము. రత్నావళి మొదలైన నాటకాలను తెలుగులోనికి అనువదించాడు. ఆంధ్రనాటక వాఙ్మయములో మొదటి నాటకము వీరేశలింగానిదే. తరువాత తరువాత ఎందరెందరో శాకుంతలాన్ని భాషాంతరీకరించారు. కాని, ఈనాటిదాకా ఆంధ్ర రంగస్థల ఆదరణ పొందుతూవున్నది కందుకూరి శాకుంతలమే అంటే అతని ప్రతిభ ఎంత అసాధారణమో తేటపడుతుంది.

విజ్ఞానం విస్తరిల్లుతున్న కొలది వచన రచనకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం కలుగుతుందని గ్రహించి, ఆ రచనకు తగిన పునాదులు వేయడానికి పూనుకున్నాడు. ఆరచన చిన్నయసూరిగారి నీతిచంద్రికలాగుంటే ప్రనయోజనం లేదని నిరాకరించి, తేట మాటలతో, సులభ వాక్య నిర్మాణంతో, విషయం కరతలామలకంగా తెలిసేలాగుండే రచనకు అంకురార్పణ చేశాడు. ఆంగ్ల భాషలో ప్రసిద్ధినంది అనేక ఖండాంతర భాషలలోనికి తర్జుమా అయిన ''వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ ఫీల్డు'' ''గలివర్సు ట్రావెల్సు'' లాంటి మంచివి ఎంచుకున్నాడు. అన్యభాష, అన్యదేశ విషయం ఎంత జాగ్రత్తగా భాషాంతరీకరించినా అది ఎరువుల సొమ్ముగానే వుంటుంది గదా! ఈ సత్యాన్ని గుర్తించి పంతులు అలా చేయలేదు. ఆంగ్లేయ రచనలోని మూలసూత్రాన్ని పట్టుకొని మనజాతి జీవనంలోంచి అలాంటి సన్నివేశాలను ఊహించి స్వతంత్ర రచనగా వ్రాసాడు. అలాంటివే రాజశేఖర చరిత్ర, సత్యరాజ పూర్వదేశయాత్ర. ఆడమళయాళము మొదలయినవి. మొదటిది కుటుంబజీవితంలోని లోపాలోపాలను విశదపరుస్తుంది. రెండవది రాజకీయార్థికాది విషయాలను గురించి వ్యంగ్యరచన, మూడవది చక్కని హాస్యముతో పురుషులు స్త్రీలకెంత అన్యాయము చేస్తున్నారో ప్రత్యక్షముగా కనబరిచే రచన.

వీటికితోడు వుండనేవున్నాయి అతని పుత్రికలు ప్రహసనాలు - తన రచనా విధానం వ్యాపించడానికి. వీటన్నిటికీ ప్రజాదరణ ఎక్కువగా వుండడం చూచి పండితులూరుకోలేక పోయారు. వట్టి పేలవ రచనలన్నారు. ఇక్కడ వ్యాకరణదోషముందన్నారు. అక్కడ సంధి కలపలేదన్నారు. ఎగతాళి చేశారు. ఆ కూతలు లెక్క చేయకుండా తన రచన మదపుటేనుగులాగా నడుచుకుంటూ పోయింది.

తర్కశాస్త్రం, శారీరక శాస్త్రము, ఖగోళశాస్త్రము ఇలాంటి ప్రకృతి శాస్త్రాలను అనువదించడానికి అంకురార్పణ చేశాడు. విక్టోరియా, జీససు క్రైస్టు మొదలైన ఉదారాశయుల జీవిత చరిత్రలు వ్రాయడానికి భవిష్యత్‌ రచయితలకు దారిచూపించాడు. అంతేకాదు, ఆనాటికి ముద్రణ భాగ్యం లేకుండా పడివున్న మహాకవుల ఉద్గ్రంధాలు కొన్నింటిని పరిష్కరించి ముద్రింపించి వాఙ్మయ పోషకుడయ్యాడు. వాటిలో నాచన సోమన్న ఉత్తర హరివంశము. అయ్యలరాజు అనంతామాత్యుడి భోజరాజీయము. కాకుమాని మూర్తి పాంచాలీ పరిణయము, మొల్లరామాయణము - ఇటువంటి గ్రంథాలున్నవంటే అతని విచక్షణ, ఔదార్యము, భాషాభివృద్ధికాంక్ష చక్కగా తేబడుతుంది. ఎన్నెన్ని చెప్పగలము, చెప్పితే నేను మనవిచేసినట్లు అది ఒక క్యాటలాగవుతుంది.

పండితులతోను, ప్రజలతోను ప్రమేయమున్న రచనలతో తృప్తిపడ్డవాడు కాదు వీరేశలింగం. సంఘ కూకటి వేళ్ళవైపు దృష్టిసారించాడు. పాఠశాలలో చదువుకుంటున్న బాలబాలికలకు తగిన పాఠ్యపుస్తకాలు కనబడలేదు. విద్యావికాసం కోసం ప్రయత్నాలు బాగా సాగుతూన్న రోజులవి. చిన్నచిన్న తరగతులలో ఏదో వెర్రిమొర్రి పాఠాలు చెప్పితే విద్యలకు సరియయిన పునాదులుండవని గుర్తించాడు. చిన్న చిన్న తరగతులకు వ్రాయడమంటే చాలా చిన్నతనముగా భావించకుండ వ్రాయడానికి పూనుకున్నాడు. ఈ రచనలలో గూడా అతని ప్రత్యేక శ్రద్ధ ప్రత్యక్షమవుతుంది. తరగతుల వాచకాలలో విజ్ఞానం అన్నివిధాలా క్రమ వికాసముతో సోపాన పంక్తిలాగుండడం న్యాయము. ఇప్పటి పాఠ్యపుస్తక రచయితలనేకులు ఈ ముఖ్య సూత్రాన్ని పాటించినట్లు కనబడదనడం సాహసము కాదు.

వీరు రచించిన అయిదవ వాచకములో చెప్పదగిన సంధులు, క్రియారూపాలు, వాక్య నిర్మాణాలు, ఇలాంటివి రెండవ వాచకములో కనబడతాయి. నాల్గవ తరగతి పుస్తకములో కొన్ని పాఠములు రెండవ తరగతికి గూడ పనికిరానివుంటాయి. అట్టలమీద ముద్రించిన ''మూడవ వాచకము'' ''ఆరవ వాచకము'' అన్న పేరులనుబట్టే వాటి తరగతిని గ్రహించాలి గాని, లోపలి రచనా విధానాన్ని బట్టి తెలుసుకోవడానికి వీలుండదు.

పంతులు అలాగుచేయలేదు, విభక్తి, సంధి, క్రియా రూపము, వాక్య నిర్మాణము, విషయకాఠిన్యము, వీటినన్నిటిని క్రమపద్ధతిని సోపానాలుగా విభజించుకొని, ఆ విభజన ననుసరించే తరగతుల వాచకాలు వ్రాసి ఈనాటి వారికి గూడా ఆదర్శప్రాయుడయ్యాడు. చిరుతలకు కావలసిన చిన్న వ్యాకరణము, నీతిమంజరి ఇలాంటివాటిని గూడా ప్రచురించి పిన్నల విద్యావికాసానికీ, భాషాజ్ఞానానికీ చేయూతనిచ్చాడు.