కొకు ఎండమావులు నవల - ఒక పరిశీలన

విశ్లేషణ

- భండారు విజయ 88 01 910 908

     ఎండమావి అంటే ప్రక తి సిద్దంగా ఏర్పడే ఒక కాంతి ధర్మం. కాంతి కిరణాలు ఒంగి పయనిస్తున్నప్పుడు దూరంగా వున్న వస్తువులు స్పష్టంగా మనకు కనబడవు. వాటిని దూరంనుంచి మనం గమనించినట్లైతే అవి మనకు ఒక నీడలా, మడుగులా  అవి కదులుతున్నట్లుగా ఒక బ్రమను పొందుతాం. ఉదాహరణకు మనం తారురోడ్డుమీద ప్రయాణం చేస్తున్నప్పుడు మనకు దూరంగా ఒక నీడ లేదా తడి (అక్కడేదో వర్షం పడ్డట్లుగా) ఉన్నట్లుగా కనబడుతుంది. నిజానికి మనం అక్కడికి వెళ్ళితే,అక్కడ ఎలాంటి తడి, మరక, నీడ లాంటివేవీ కూడా కనబడవు. క్షణం మనల్ని బ్రమింప చేసే మాయా నీటిమడుగులను ఎండమావులు  అంటారు. దీనికి సైన్టిఫిక్‌ రీజను కూడా ఉంది. ఒక వస్తువులోపల  కాంతి కిరణాలు పడ్డప్పుడు పరావర్తనం చెందడాన్ని సంపుర్ణానంతర పరావర్తనం అంటారు.

సమాజంలో జీవించే వ్యక్తులు ఎవరైనా, వారి జీవితం ఒకే విధంగా, ఒకే పద్దతిలో  సాఫీగా వుండదు. ఎగుడు దిగుడులు, కష్టనష్టాలు, సుఖదుఃఖాలు, లాంటివన్నీ సమాయానుకులంగా వచ్చి జొరబడుతాయి. అలాంటప్పుడు ఏమనిషైనా అలాంటి (భ్రమలు) ఎండమావులను దాటకుండా జీవితాన్ని జీవించడం కష్టం. ఆన్నింటినీ  స్వగతంగా ఆహ్వానించగలగడం మనుషుల గొప్పతనం. ప్రతి మనిషిని అనేకరకాలైన భ్రమలు ముంచెత్తినప్పుడు తాను ఏది చేయాలని అనుకుంటాడో ఆ పనిని చేయకపోగా వ్యతిరేకదిశగా తన ప్రవర్తన మార్చుకోవడం సహజంగా జరుగుతూ వుంటుంది. కష్ట సుఖాలు, కలిమిలేముల్లా ప్రతి మనిషి జీవితంలో ఎండమావుల్లాంటి  ఎత్తుపల్లాలు సహజసిద్దంగా వుంటాయి. అన్నింటినీ దాటుకుని వెళ్ళగలగడమే జీవితం. కొకుగారి ఎండ మావులు నవలలోని పాత్రలు సమయానుకూలంగా, సందర్భానుసారంగా భ్రమలను దాటుతూ, వచ్చిన అవకాశాలను  తమ జీవనవిధానంలోకి ఎలా మలుచుకున్నారో ఈ నవలలో మనం చూస్తాం.

ముఖ్యంగా ఈ నవలలో మూడుపాత్రల చుట్టూ కథ నడుస్తుంది.వారి జీవితంలో ఎదురయ్యే సంఘటనలు, అవకాశాలను సద్వినియోగం చేసుకుంటూ    జీవితాలను మలచుకున్న తీరు సహజసిద్ధంగా వుంటాయి. జీవనవిధాన పద్దతులు, వాటి తాలుకూ భ్రమలు,  మానవ సంబంధాల విలువలు స్పష్టంగా కళ్ళముందు కనిపించి ఆలోచింప జేస్తాయి. ఈ నవలలో రంగారావును ముఖ్య పాత్రగా భావించవచ్చు. పాత్రలో మనకు ఒక సామాన్య జీవితం నుండి ఆర్ధికంగా ఎదుగుతున్నప్పుడు మనిషిలో జరిగే మానసిక మార్పులు, వాటి పర్యవసనాలు మనకు స్పష్టంగా గోచరిస్తాయి. రంగారావు పాత్ర సమాయానుకులంగా నడుచుకునే పాత్ర. కాలం ఎటునడిపితే అటువైపుగా నడిచివెళ్ళిన పాత్ర. జీవితంలో జరిగే ప్రతి మార్పును స్వీకరిస్తూ జీవించే పాత్ర.

రెండవ పాత్ర సుందరం. ఈమెది విలక్షణమైన, అద్భుతమైన, ఉన్నతమైన ఆత్మగౌరవంగల స్త్రీ పాత్ర. ఆమెకు తన  జీవితంపట్ల, సమాజంలో జీవిస్తున్న మనుషులపట్ల, వాటి విలువలుపట్ల, సాటిమనుషుల తీరుతెన్నులపట్ల ఒక స్పష్టమైన అవగాహన కలిగివున్న పాత్ర. ఎల్లవేళలా తన ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడుకుంటూ ఇతరులపట్ల సానుకూల

దక్పధాన్ని ప్రదర్శించే అత్యన్నత వ్యక్తిత్వమున్న పాత్ర. రంగారావు పాత్రను డామినేట్‌ చేయగల పాత్ర. ఇక మూడవ పాత్ర పేరు రాజు. పాత్ర నిడివి చిన్నదే అయినప్పటికీ  ఈ నవలలో  ఒక మార్క్సిస్టు దక్పధంతో వున్న పాత్ర. స్నేహం కోసం సుందరం, రంగారావులకు ఎల్లప్పుడూ తోడుగా, అండగావుండే స్నేహితుని పాత్ర . మిగిలిన కొన్నిపాత్రలు  ప్రత్యక్షంగా సీనులో లేకపోయినా ఈ నవలలో మనకు పరోక్షంగా కనబడ్తాయి. రాఘవయ్య నిర్మాత పాత్ర. రంగారావు తల్లిపాత్ర, భార్యగా గంగమ్మ  పాత్ర వున్నప్పటికినీ ఆ పాత్రల నిడివి కూడా చాలాతక్కువ.  అయినప్పటికీ  వారి పాత్రల ప్రాధాన్యత, ప్రభావం  రంగారావు, సుందరం జీవితాల్లోనే కాదూ ఎండమావులు నవలకు కీలకమైనవిగా చెప్పవచ్చు.

కథలోకి వస్తే! కొకు అన్ని కథలు, నవలలు లాగానే ఎండమావులు నవలలో కూడా రెండవ ప్రపంచ యుద్దకాలానంతర సందర్భాలు మనకు కన్పిస్తాయి. ఈ నవలలో కూడా మధ్యతరగతి జీవితాలను, ఆనాటి సామాజిక వాతావరణంలో వున్న సమస్యలు, వాటిని పరిష్కరించుకునే విధానాలు ముఖ్య అంశాలుగా మనకు  కనబడతాయి. పాత్రల ఆర్థిక స్థితి, ఆనాటి ఆర్థికవ్యవస్థ మూలంగా సమాజంలో జరుగుతున్న మార్పులు పాత్రల్లో ప్రవేశపెట్టడంతో ఆనాటి స్థితిగతులపై ఒక అంచనాను వేసుకోవచ్చు. ప్రతి పాత్రలో చైతన్యమైన ఒక అలజడి వుంటుంది. ప్రధాన పాత్రలు మార్క్సిస్టు ద క్పథాన్ని కలిగివుండటం ఒక విశేషం. కార్మికవర్గ ద క్పథం కూడా పాత్రల్లో మనకు కన్పిస్తుంది. మధ్యతరగతి మనిషిజీవితం ఎప్పుడూ పెటీ బూర్జువా దక్పధానికి దగ్గరగా వుంటుంది. కార్మికవర్గం ఎప్పుడూ ప్రతి చిన్న ఆనందాన్ని కూడా పోరాటం ద్వారా పొందాల్సిన స్థితి వుంటుంది. అదే మధ్యతరగతి  వ్యక్తులు తమ జీవితాలను బాగుచేసుకోవాలంటే సమాజంలో పెద్దగా ఘర్షణ పడాల్సిన అవసరం వుండదు. ఒక వేళ పడినా రాజీపడటానికి వెనుకాడని మనస్తతత్వం కలిగివుంటారు. ఈ నవలలో కూడా ప్రేమ వున్నచోట కుటుంబం, కుటుంబం వున్నచోట ప్రేమలేనితనాన్ని చూస్తాం. ప్రేమవివాహాలపట్ల పెద్ద ఆసక్తిలేనట్లుగా కోకు కనిపించినా,  ఈ నవలలో కూడా ప్రేమకే పట్టం కట్టడం కనిపిస్తుంది. జీవితంలో ప్రేమకు, డబ్బుకు పొత్తుకుదరదని, డబ్బుఎప్పుడూ జీవితాల్లో తడబాటుకు గురిచేస్తూ జీవితాదర్శాన్ని తప్పుదోవ పట్టించేదిగా వుంటుందని నవలలోని  పాత్రలు తెలియజేస్తాయి.

రంగారావు చిన్నతనం అంతా ప్రెస్‌ వర్కర్‌ గా గడుస్తుంది. అక్కడ కంపోజిటరుగా ఒక సాహిత్య పత్రికకు పనిచేస్తూ ప్రెస్సుకు వచ్చీ, పోయే రచయితలను, వారి రచనలను దగ్గరగా చూస్తూ సాహిత్య అభిలాషను పెంచుకుంటాడు. వారి ప్రోత్సాహంతో  రచయితగా ఎదుగుతాడు.  సాహసించి రాసిన ఒకకథ పత్రికలో  అచ్చు కావడం, ఒక రచయితగా సమాజంలో గుర్తింపువస్తుంది. ఆ ఉత్సాహంతో సినిమా రంగానికి రచయితగా వచ్చి, అనేక ఇబ్బందులకు,మార్పులకు లోనయి చివరకి  స్క్రిప్టు రైటరుగా మద్రాసులో స్థిరపడతాడు. సినిమా ఫీల్డులోవున్న లోభ, ప్రలోభాలకు తట్టుకుని రావల్సినడబ్బు కన్నా పేరును నిలుపుకునే ప్రయత్నంలో అహర్నిశలు పనిచేస్తూ వుంటాడు. సినిమాలకు బడ్జెట్టు ప్రొవైడ్‌ చేసిన నిర్మాతలచుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేయడం ఒకఎత్తైతే , ఆ సినిమా నిర్మాత నుండి డబ్బు వసూలు చేసుకోవడం మరో సాహసం. సినిమాలో పనిచేసిన ప్రతి ఆర్టిస్టును డబ్బుతో సంతప్తి పరచిన తర్వాతే, స్క్రిప్టు రచయితది వుంటుంది.  మనసులో నిర్మాత పెట్టె వాయిదాలకు కోపం వచ్చినా, డబ్భుల  అవసరార్ధం అనేకసార్లు నిర్మాత చుట్టూ తిరుగుతూ వసూలు చేసుకోవడానికి అనేక పాట్లు పడుతుంటాడు. సినిమాపరిశ్రమలో స్క్రిప్టు రైటరు ఎంతగా దిగజారవలసి వస్తుందో  రంగారావు పాత్ర తెలియజేస్తుంది. సినిమాఫీల్డులోని అనుభవాలను, నిత్యం జరిగే మోసపూరిత వాతావరణాన్ని రంగారావు పాత్ర తేటతెల్లం చేస్తుంది. దూరపుకొండలు నునుపు అన్న చందంగా రంగారావు బ్రమలను పటాపంచలు చేస్తారు రచయిత. సినిమారంగం కూడా ఎండమావుల వలే భ్రమల సమాహారమేనని  చెప్పకనే చెబుతారు.

రంగారావు చిన్ననాటి స్నేహితురాలు సుందరం. ఇద్దరికీ ఒకరంటే ఒకరికి  అభిమానం. ప్రేమ వుంటుంది. సుందరంను పెళ్లి చేసుకోవాలని రంగారావుకు వుంటుంది. సుందరం వేశ్యా వత్తిలో వున్న కుటుంబం. కాబట్టి పెండ్లికి పనికిరాదని తల్లి అడ్డు చెబుతుంది. రంగడు ఎక్కడ సుందరిని పెండ్లాడుతాడో అన్న భయంతో రంగడి  తల్లి ఆ ఊర్లోనే వుండే గంగమ్మను వెతికి (రంగారావుపై ఆమెకున్న ప్రేమను పసిగట్టి) రంగడికి గంగితో బలవంతంగా పెండ్లి చేయిస్తుంది.  ఇద్దరికీ ఏ ఒక్క విషయంలో  కూడా పొత్తు కూడకపోయినా రంగడు గంగితో కాపురం చేయడం మానవత్వంగా భావిస్తాడు. కానీ రంగడికి సుందరంతో ఉన్న స్నేహాన్ని అర్థం చేసుకోలేని గంగమ్మ ఎప్పుడూ రంగడ్ని అవమానపరుస్తూ వుంటుంది. గంగి ప్రవర్తనకు విసిగి, వేసారిపోయిన రంగడు  గంగిపై రోజూ చెయ్యి చేసుకుంటాడు. మగడు చేతుల్లో తన్నులు తిన్న గంగి అఘాయిత్యంలో మరింత రాటుదేలి ఎదురుతిరుగుతూ అసహ్యంగా నోరుజేసుకుంటుంది. దాంతో ఊళ్లోవున్న పరువు ఎక్కడపోతుందోనని తల్లి, కొడుకును కోడలి జోలికి పోవద్దని బతిమిలాడుతుంది.

ఓ రోజు తల్లిగారింటికి వెళ్ళిన గంగి అత్తగారింటికి మళ్ళి తిరిగిరావడానికి ఇష్డ పడడంలేదని తెల్సుకుంటారు. తల్లీకొడుకులిద్దరూ తనను ఇంటికి తీసుకుని పోవట్లేదని  అలిగి గంగమ్మ అత్తగారింటికి తిరిగిరానని భీష్మించుకొని వుంటుంది.. ఒక్కతే ఒంటరిగా రెండో ఆట సిన్మాలకు తిరుగుతుందని  తెల్సి రంగారావు ఆమె  ఎప్పుడైనా తప్పుడుపనులు చేస్తుందన్న అనుమానంతో భార్యపై నిఘాపెడతాడు. గంగమ్మ ఇక  తనతో కాపురంచేయదని సుందరి ద్వారా  తెల్సుకున్న రంగారావు  తన జీవితంలో గంగి పీడ విరుగుడై పోయిందని సంతోషిస్తాడు. ఆ తర్వాత సుందరంపై వున్న మొహంతో సుందరిని ఇంటికి తెచ్చుకుంటాడు. తల్లి  ఎంతగా నెత్తీనోరు కొట్టుకున్నా, వినకుండా ప్రతిరోజు సుందరాన్ని ఇంటికి పిలిపించుకుని ఆమెతో నిజమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు. ఆ తర్వాత ప్రెస్సులో ఉద్యోగం మానేసిన రంగారావు రచయితగా స్థిరపడవచ్చని మద్రాసుకు వచ్చి  సినిమాల్లో తన ప్రయత్నాలు కొనసాగిస్తున్న సమయంలో సుందరం కూడా సినిమాల్లో చిన్న చిన్న పాత్రలు వేస్తూ రంగడుతో కల్సి ఒకే ఇంట్లో సహజీవనంలో వుంటుంది..

కుటుంబరావుగారు సమాజంలో వున్న  స్త్రీ, పురుష సంబంధాల పట్ల తీవ్రమైన అసంత ప్తి వున్నవారు కావడం వలన.. వారు ఎండమావులు నవలలో ఒక స్పష్టమైన అవగాహనతో స్త్రీ,పురుష సంబంధాలకు ప్రాధాన్యతను ఇచ్చినట్లుగా అనిపిస్తుంది. కుటుంబ వ్యవస్థలో, వివాహ వ్యవస్థలో వున్న కపటత్వం, కుటిలత్వం, డొల్లతనం, నీచత్వం పట్ల స్పష్టమైన అవగాహన వున్నవారుగా కొకు వాటిని బయట పెట్టడానికి పురుష పాత్రల కన్నా స్త్రీల పాత్రలే ఆయనకు సహకరించినట్లుగా అనిపిస్తుంది. కుటుంబంలోవున్న స్త్రీలకు నిత్యం తాము ఎదుర్కొంటున్న అణచివేతలు, దాడులు, హింసల నుండి బయట పడటం ఈనాటికీ కష్టతరమైన విషయం.. అదే కుటుంబ పరిధిలోలేని స్త్రీలకు వున్న స్వేచ్చను రచయిత గుర్తించి సుందరం పాత్రను సష్టించినట్లుగా అనిపిస్తుంది.

ఒక వ్యక్టి జీవితాన్ని చెప్పదలుచుకున్నప్పుడు ఆ వ్యక్టి ఆర్థికజీవితంతో పాటు వారి ప్రేమజీవితం కూడా ముడివడి వుంటుంది. ఏ సంబంధాలైనా ఆయా వ్యక్తుల మధ్య గౌరవ, మర్యాదలు ఉన్నంత వరకే సక్రమంగా ఉంటాయని నమ్ముతాం. జీవితాలను అభివద్ది చేసుకోవాలంటే వైరుధ్యాల పరిష్కారం అవసరం కూడా వుంటుంది. ఇందులో సుందరం పాత్ర చదువుతుంటే కన్యాశుల్కంలోని మధురవాణి గుర్తుకు వస్తుంది. కుటుంబపరిధిలో లేని మధురవాణి వేశ్యావత్తిని చేస్తూ విశిష్ట లక్షణాలు కల్గిన అద్భుతమైనపాత్ర. తన

కులవ త్తిలోనే ఆత్మగౌరవం నిలుపుకున్న స్వేచ్చా వ్యక్తిత్వం వున్న స్త్రీ. మానవత్వ పరిమళాలను నింపిన పాత్ర. అలాగే ఎండమావులులోని సుందరం పాత్ర కూడా మధురవాణిలా కుటుంబ పరిధిలోలేని స్త్రీ పాత్ర. సుందరంది భోగం కులం అని ఎక్కడా రచయిత చెప్పకపోయినా, సుందరం కూడా ఈ నవలలో వేశ్యావత్తిని స్వీకరించి తన కుటుంబం కోసం పాటుపడుతూ వుంటుంది. సుందరం మద్రాసు వచ్చి సినిమాల్లో అతిధి పాత్రలు పోషిస్తూ  డబ్బును సంపాదించుకునే  సేచ్చాజీవి. కుటుంబ వ్యవస్థలోని స్త్రీలు ఇల్లాలిగా, కోడలుగా, తల్లిగా, అత్తగా బరువైన పాత్రలను పోషిస్తూ బాధ్యతలను నిర్వహిస్తారు. సుందరంలా స్వేచ్చగా, ఒంటరిగా బయటకువచ్చి జీవించలేని నిస్సహాయులుగా వుండటం మనకు తెల్సిన విషయమే. వివాహ వ్యవస్థ అణచివేత, హింసలతో పాటు బాధ్యతలు, విధులు అంటూ స్త్రీలకు ఊపిరి ఆడకుండా కట్టిపడేస్తుంది. చావైనా, రేవైనా కుటుంబంలోనే నిర్ణయించబడి, వక్తిత్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని బంధించి ఎటువంటి స్వేచ్చను ఇవ్వలేని పాత్ర.. దానికి  పతివ్రత అనే పేరుపెట్టి బానిసలా కట్టిపడేస్తుంది.

కుటుంబ పరిధిలోలేని పాత్ర సుందరాన్ని రచయిత

సష్టించడం ద్వారా స్త్రీలందరూ ఒక్కరు కాదని, వారిమధ్య కూడా అనేక విధాలైన తారతమ్య, బేధాలు  ఉంటాయని అర్ధం అవుతుంది. అందుకే తానొక స్వతంత్ర వ్యక్తిగా

ఉంటూ తన తిండి తాను సంపాదించుకోగల్గుతుంది సుందరం. అదే కుటుంబ పరిధిలో వున్న స్త్రీలకు అది సాధ్యంకాదు. ప్రతి చిన్నచిన్న అవసరాలకు కుటుంబ పెద్దపై ఆదారపడి జీవించడంపట్ల సుందరానికి మంచి అభిప్రాయం వుండదు. అందుకే రంగారావు పెండ్లి చేసుకుందామని, బాగా డబ్బు సంపాదించిన తర్వాత అడుగుతాడు. సుందరం అందుకు విముఖతచూపుతూ నాకా సంకెళ్ళు వద్దని వారిస్తుంది. దానివల్ల అదనంగావచ్చే సుఖం తనకేమీలేదని తిరస్కరిస్తుంది. రంగారావుకు సుందరం లోకానికి విరుద్దమైన వ్యక్తని భావిస్తాడే కానీ, స్త్రీ హదయాన్ని చదవలేకపోతాడు. సుందరానికి ప్రేమబంధంలో కనబడిన సహజత్వం పెండ్లిబంధంలో కనబడదు. పెండ్లిచేసుకుంటే నీతిబంధం దానంతటదే వచ్చిపడుతుందని భావిస్తుంది. ఒకరితో పెండ్లయితే ఇంకో మగాడితో మాట్లాడితే, తప్పుగా భావించే పెండ్లిలో స్త్రీలకు స్వేచ్చలేదని అంటుంది. రంగారావు డబ్బు చిక్కుల్లోపడ్డప్పుడు భార్యగా కష్టపడి సంపాదించి, అతన్ని(కుటుంబాన్ని)పోషించి పతివ్రత పేరు దక్కించుకోవడానికి  పనికొచ్చే పెండ్లి తనకవసరం లేదనుకుంటుంది. రాముడు అడవికి పొతే సీతమ్మ ఆతని వెంట అడవులకు పోయి కష్టాలు పడ్డట్లుగా తానూ రంగడితో  పాటు పస్తులు పడుకోవాల అని తనను తాను ప్రశ్నించుకుంటుంది. మహామహా వాళ్ళు పెండ్లి చేసుకుని మట్టి కర్చుకుపోయారు అలాంటి పెండ్లి తనకు వద్దని చెబుతుంది.

ఒకసారి సుందరంను తీసుకుని రంగారావు బయటకు వెళ్ళినప్పుడు ఒక ప్రొడ్యుసర్‌ ఫామిలీ వాళ్ళని కలుస్తుంది. వాళ్ళకారులో డ్రాప్‌ చేస్తామని వీళ్ళని ఆహ్వానిస్తారు. సుందరం అందుకు ఇష్టపడక ఒక పక్కకు వెళ్లి నక్కి నిలబడుతుంది. ఐదు నిముషాలు ఓపిక పట్టు. కారులో కూర్చుంటే మర్యాదగా ఉంటుందని బతిమిలాడుతాడు. సుందరం వాళ్ళ వాసన నాకు పడదు. నా వాసన వారికి పడదని, వారికీ తనకీ మధ్య వున్న తేడాను గుర్తెరిగి  కారులో వెళ్ళడానికి ఇష్టపడదు.. రంగారావు కొత్తగా తీసుకున్న ఇల్లు ఆమెకు జైలుగా అనిపిస్తుంది. పాత ఇంటిదగ్గర తనకు దగ్గరగా మాట్లాడేవాళ్ళు ,తన తరగతి మనుషులు వుండేవాళ్ళు. కొత్త ఇంట్లో మాట్లాడటానికి ఎవ్వరూ లేకపోవడంతో జైలు జీవితంతోపాటు తనతో కనీసం మాట్లాడేవారు కూడాలేక నోటికితాళం పడిపోవడంతో ఆమె చాలా ఒంటరితనాన్ని చవిచూస్తుంది. ఒంటరితనాన్ని భరించలేక ఒక్కోసారి పాత ఇంటిచుట్టు వున్న స్నేహితులను కలసివస్తుంది . ఇక్కడ రచయిత  స్త్రీల మధ్య వున్న వ్యత్యాసాలు, ఆలవాట్ల,ఆలోచనల మధ్యనున్న తేడాలను, స్పందనలను తెలపడం వెనుక వారి అంతర్మధనాన్ని తెలియజెప్పుతారు. రోజురోజుకు రంగారావు సంపాదనలో పడి తన స్నేహాన్ని, ప్రేమను మరిచిపోతూ ఎండమావుల వెంట పరుగెడుతున్నట్లుగా అనిపించి తమమధ్య దూరం పెరిగిపోతున్నట్లుగా భావిస్తుంది. ప్రేమరాహిత్యంతో వేదన చెందుతుంది. రంగడు కారు కొనుక్కుందామని అడుగుతాడు. ఇప్పుడు మనకంత అవసరమేమచ్చిందని అడుగుతుంది. దానికి రంగారావు మనం లేని వాళ్ళమే.! ఒప్పుకుంటా.! కానీ లేనివాళ్ళెప్పుడూ లేనివాళ్ళుగానే ఉండిపోవాలని కంకణం కట్టుకొని ఉంటామా అని తన ఆశలు నేరవేర్చుకోవడంలో తప్పు లేదని రాజీపడుతాడు. జీవితం ఎటుతిప్పితే అటువైపు  తిరుగుతున్నవాళ్ళం మనం అని సుందరంను రంగారావు  విసుక్కుంటాడు. రంగారావు తనను తాను సమర్ధించుకోవడం నచ్చక అప్పటికి మౌనంగా ఉండిపోతుంది సుందరం.

ఇంట్లో కూర్చొని బోరుగా వుందని ఒకరోజు మళ్ళీ  వేషాలువేయడానికి స్టూడియోల చుట్టూతిరుగుతున్న సుందరాన్ని చూసి రంగారావు బాధపడతాడు. సంపాదించే వాడిని నేనుండగా  నీకేంకర్మా ? ఇంట్లో హాయిగావుండక అని రంగారావు విసుక్కుంటాడు. నేను సంపాదిస్తే  కూడా డబ్బు వస్తుంది. అయినా డబ్బు ఎవరికి చేదు అంటుంది. ఆ డబ్బేదో నీకు నేనిస్తానుగా అన్న రంగారావుతో ..నీ దగ్గర అంతడబ్బు ఎక్కువుంటే నాకివ్వు తీసుకుంటాను. అంతేకానీ నా సంపాదనను మానుకోను అన్నట్లుగా చెబుతుంది. రంగారావు చేసేది లేక వాదించకుండా సుందరం పట్టుదల తెల్సి మౌనం వహిస్తాడు. ఒకసారి రంగారావు చేస్తున్న సినిమాలోనే వేషం వేయడానికి వెళ్తుంది సుందరం..రంగారావుకు సుందరి అలా రావడం చాలా అవమానం  అనిపిస్తుంది. ఇంటికి వచ్చిన రంగారావు సుందరం మీద ఇంతెత్తు లేస్తాడు..ఎన్నాళ్ళగానో వున్న కోపాన్ని ఆమె మీద ప్రదర్శిస్తాడు..పరువు పోయిందని నానా దుర్భాషలాడుతాడు. రంగారావు తనపై తెస్తున్న వత్తిడిని, అధికారాన్ని, పెత్తనాన్ని భరించడం సుందరానికి అలవాటు లేని విషయాలు. పక్షికి రెక్కలువిరిచి పంజరంలో పెట్టినట్లుగా తనను రంగారావు బంధించాలని చూడటం నచ్చదు. అక్కడ తన వ్యక్తిత్వానికి, ఆత్మగౌరవానికి అవమానం అని భావిస్తుంది. కాబట్టే ఆ మరునాడు సుందరం తను ఇంకా అక్కడ వుండలేనని భావించి అన్నింటి కన్నా తన సేచ్చను తాకట్టుపెట్టలేక  రంగారావుకు చెప్పకుండానే ఇల్లు వదిలివెళ్ళిపోతుంది.

సుందరం చెప్పకుండా వెళ్ళడం రంగారావులో అహంకారం ఎక్కువైంది. కోపంతో డబ్బుయావలో పడతాడు. సుందరం గురించి ఆలోచించే  తీరిక కూడా లేక ఆమెను వెతికే ప్రయత్నం కూడా చేయడు. తన నుండి వెళ్ళిపోయినా సుందరం గురించి దాదాపుగా మరచిపోతాడు. ఒక్కోసారి సుందరం తన పక్కన లేకపోవడం ఏదో తెలియని వెలితి అతన్ని ఆవరించి ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తుంది. కానీ పనుల వత్తిడి వలన వాటిని అధిగమించే ధోరణిని అలవాటు చేసుకుంటాడు. ఒక్కోసారి సుందరి తనకు దగ్గరగా లేకపోవడం అతన్ని ఒక్కచోట నిలువనీయదు. సుందరం మొదటినుండి రంగారావులో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతూ అహంకారాన్ని అదుపులో పెట్టడం వలన నిలకడగా వుండటం నేర్చుకున్నాడు. సుందరం లేకపోవడంతో లోలోపల డీలా పడిపోవడం, దానికి తోడు అతనికి రావల్సిన డబ్బులు నిర్మాతలు ఎగ్గొట్టడంతో తిరిగి పూర్వ స్థితికి చేరుకుంటాడు.

అత్యాశకు పోయి తనకు అనుభవం లేని నిర్మాణకత్వం మొదలుపెట్టి అన్ని పోగొట్టుకుని అందరికీ బాకీలు పడ్తాడు. కొద్ది రోజుల్లోనే జనాలు అతని దగ్గరికి రావడం మానేస్తారు. ఉన్న కారును కూడా మార్వాడీవాడు బాకీకింద తీసుకొని వెళ్లి పోతాడు. ఎప్పుడు తాను డబ్బును నమ్ముకుని మనుషులలో విశ్వాసం పోగొట్టుకుని ఒంటరివాడై పోయాడో ఆనాడే అతని పతనం ప్రారంభమౌతుంది. అయినా సుందరం అతనికి గుర్తుకురాదు. తీరా  అన్ని అప్పుల అప్పగింతలు అయిపోయాక స్థిరపడడానికి తిరిగి తనవూరు వెళ్ళిపోవాడానికి సామాను సర్దుకుంటున్న సమయంలో తనకు తన స్నేహితుడు రాజు రాసిన ఉత్తరం బయటపడి చదువుతూ కూర్చుంటాడు.. రాజుతో వున్న స్నేహం గుర్తుకువచ్చి అతనికి ఉత్తరం రాయాలని నిశ్చయించుకుంటాడు. అనుకున్నదే తడవుగా రాజు కళ్ళముందు  ప్రత్యక్షమయ్యే సరికి ఆశ్చర్యంతోపాటు ఆనందంతో అతన్ని కౌగిలించుకుని ఆశ్చర్యంతో ఇప్పుడిక్కడికి ఎలా రాగల్గావని అడుగుతాడు. అందుకు కారణం సుందరమని చెప్పడంతో .. సుందరం తనను విడిచి వెళ్ళిపోయినా ఎప్పటికప్పుడు తన వివరాలు తెల్సుకుంటున్న విషయం తెల్సి తనపై ఆమెకున్న ప్రేమ, నమ్మకం, విశ్వాసాలకు ఆశ్చర్యపోతాడు. తన పరిస్థితిని కనిపెట్టి ఎప్పటికప్పుడు రాజుకు తెలియజేస్తున్న విషయం తెల్సుకుని సుందరంకు తనపై వున్న ప్రేమకు,అభిమానానికి

ఉప్పొంగిపోతాడు. సుందరం పట్ల తను ప్రదర్శించిన అసహనానికి సిగ్గుపడతాడు. అన్నీ మరచిపోయి సుందరం  వాళ్ళను తన ఇంటికి ఆహ్వానిస్తుంది. తనమీద అలిగి వెళ్ళిన సుందరం తన గురించి బాధపడటం వెనుక తాను చేసిన తెలివితక్కువ పనులు, పోరపాట్లు గుర్తించి పశ్చాతాప పడుతాడు. పుస్తకాలు రాసింత తేలిక కాదు తన జీవితం. ఎక్కడ గాడితప్పిందో అని తెల్సుకోవడం అని నొచ్చుకుంటాడు. సుందరం తన ప్రేమతో మళ్ళీ రంగారావును చేరడంతో కథ ముగుస్తుంది.

ఇంకో ముఖ్యమైన పాత్ర రాజుది. రాజు మొదట చెప్పుకున్నట్లుగా రంగారావుకు ఉన్న ఏకైక స్నేహితుడు. చిన్నప్పటి నుండి ఒకే ప్రెస్‌ లో కంపోజిటర్లుగా ప్రమోటు కాబడిన బాలకార్మికులు. రంగారావు సుందరాన్ని ఇష్టపడుతున్నప్పుడుగానీ, రంగారావు గంగిని పెండ్లి చేసుకునేటప్పుడుగానీ, గంగి ఇంటినుండి వెళ్ళిపోయాక సుందరితో సంబంధాన్ని రంగారావు కలిగి ఉన్నప్పుడుగానీ, సుందరం మద్రాసువచ్చి రంగారావుతో వుంటూ సహజీవనం చేస్తున్నప్పుడుగానీ, డబ్బు అహంకారంతో సుందరం విలువను తెలుసుకోలేక రంగారావును వదిలిపెట్టి సుందరం బయటకు వెళ్ళిపోయినప్పుడుగానీ చివరాఖరకూ రంగారావు అన్నీ పోగొట్టుకుని చింతపడుతున్నప్పుడుగానీ , రాజు పోషించినపాత్ర గొప్ప దార్శనికతతో నిండివుంటుంది. దానికి కారణమైన రాజుకున్న సహజ విశాలద క్పధంతో పాటు అతని శరీరంలో ఇంకిపోయిన మార్క్స్‌ భావజాలం స్పష్టంగా మనకు కనిపిస్తుంది. కమ్యునిస్టులుగా వారిద్దరి మధ్య జరిగిన సంభాషణలే అందుకు నిదర్శం.

నిజానికి వర్గదక్పధం కలిగినవాడు రాజు. కొకు మాటల్లోనే విందాం.. రాజు రాజకీయచైతన్యం కల్గిన కార్మికుడు. ప్రెస్‌ వర్కర్‌ గా యునియనులో చురుకైనా పాత్రను పోషించాడు. రోజూ పేపరు చదవందే నిద్రపోడు . యుద్ధం వచ్చిన ఏడు, ఆ కిందటేడు కమ్యునిష్టు సాహిత్యం చదివి మార్క్సిస్టు భావజాలాన్ని బాగా వంట పట్టించుకున్నవాడు. రాజుకున్న ప్రధాన గుణం నాయకత్వం కాదూ. పార్టీపట్ల విశ్వాసం, పార్టీ నిర్ణయాల పట్ల అపారమైన నమ్మకం కలిగిన వ్యక్తి . ప్రతి చిన్న పోరాటాన్ని చరిత్రలో అంతర్భాగంగా చూడగల వివేకవంతుడు. అతను భవిష్యత్తును  గురించి కన్నకలలు రంగారావుకు బాగా తెల్సిన విషయాలే.

రష్యా, అమెరికా, బ్రిటనులకు జర్మని లొంగిపోయినట్లు వార్త వచ్చిన రాత్రి రంగారావుతో చాలా విషయాలు పంచుకుంటాడు రాజూ. ఫాసిజాన్ని జులుపించిన నాటి హిట్లర్‌, ముసోలినీల పతనం తర్వాత వారికి దండుగా వున్న సామ్రాజ్యవాదుల ఆటలు కట్‌ అవుతాయని ఎంతో సంతోషపడ్డవాడు. ప్రపంచలో ఇక సోషలిజం వచ్చేసినట్లే అని ఆశించిన అల్పసంతోషి. ఇంకో పదిసంవత్సరాలలో ప్రజలందరికీ చదువు వస్తుందని, నిరుద్యోగం ఉండదని, ప్రతి వారికి ఇల్లు,తిండి, బట్టా దొరుకుతుందని సంబుర పడ్డవాడు. ఎక్కడ చూసినా ఇక ప్రపంచమంతా ఫ్యాక్టరీలు, ఉత్పత్తి రవాణా వుంటుందని కలలు కన్నవాడు.. ఇంటింటికి కరెంటు దీపాలు, ఫాన్లు, వస్తాయని, ఇక బీళ్ళు, బంజర్లు పోయి సమిష్టి వ్యవసాయం వస్తుందని ఆశించినవాడు. అసలు ఒకటేమిటీ  ప్రోలిటేరియనులు(శ్రామికవర్గాలు) అనేవారు ఉండరని సంతోషపడతాడు.

అంతేకాదు రాజుకు కమ్యునిష్టులన్నా, వారి భావజాలమన్నా, కమ్యునిష్టు నాయకులన్నా చాలా ప్రేమ, అభిమానం, భక్తీ కలిగివుండడం వల్ల అతనిలో ఎవరినైనా ప్రేమించేశక్తి అలవడింది. రాజకీయాల ద్వారా సాహిత్య అభిలాష కలిగిన వ్యక్త్రి. శ్రీ శ్రీ  రచనలంటే అతనికి ప్రాణం. తనకు నచ్చిన రాజకీయ దక్పధం ఉంటే ఇతర గుణాలు ఏమీ లేకపోయినా గొప్ప రచన అని మెచ్చుకునే వాడు. అందుకే రంగారావు రాసిన నవలలు తానే ఇష్టంతో దగ్గరుండి ప్రింటు చేయిస్తాడు. రంగారావు రాసిన ''మానవత్వం ''నవలను చాల ఆసక్తితో రంగారావు చదివితే విని అందులో కొన్నిమార్పులను  సూచించ గల్గుతాడు. 

ఒకసారి రాజు మద్రాసు వచ్చినప్పుడు రంగారావు సినిమా స్టూడియోకి తీసుకుని వెళ్తాడు. అక్కడ ఒకే సీను పదిసార్లు రిహార్సల్స్‌ జర్గుతుంటాయి. ఆ సీనులో హీరో హీరోయిన్‌ను జుట్టు పట్టుకుని ఇంటినుండి బయటకు తోసే షాట్‌ జరుగుతూ వుంటుంది. హీరోయిన్‌ హీరో కాళ్ళు పట్టుకుని డేకుతూ, కాలితన్నులతో  కిందపడిపోయే ద శ్యాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోతాడు. అదేవిట్రా..ఆ అమ్మయి లిప్స్టిక్‌ దగ్గర నుంచి అన్ని హంగులతో వున్నా అందరి మధ్యలో భర్తచేతిలో అంత అవమాన పడుతుంది..అదే మన గంగమ్మలో వున్న పౌరుషం ఆ అమ్మయిలో లేదేంటని అడుగుతాడు. అందుకు రంగారావు హీరోయిన్‌ కు పౌరుషం ఉంటే డబ్బురాదు. ఈనాటి సినిమా పతివ్రతల ముందు పురాణాలలో మనం విన్న  సావిత్రి, చంద్రమతీలు బలాదూరు అంటు సినిమా రంగంలో వున్న కుళ్ళును, హింసను, స్త్రీలపట్ల వున్న చిన్న చూపును పాత్రల ద్వారా ఆనాడే సినిమారంగంలో స్త్రీల వివక్షను చెప్పిస్తాడు రచయిత.

ఈ నవలలో కొకు స్త్రీల వ్యక్తిత్వానికి, ఆత్మగౌరవానికి, స్వేచ్చా స్వతంత్రాలకు గొప్ప విలువలను ఇవ్వడమే కాకుండా కుటుంబ స్త్రీలు చేయలేని పనులు చాలామటుకు సేచ్ఛగా బ్రతికే స్త్రీలు చేయగలగడంలో ఉన్న తారతమ్యాలను తెలియజేస్తూ కుటుంబ వ్యవస్థ లోగుట్టును చెప్పకనే చెబుతారు. అంతేకాకుండా సినిమా రంగంలో వున్న అనేక లోపాలను చెబుతూ ప్రజలపై ముఖ్యంగా స్త్రీలపై సమాజంలో ఎలాంటి దుష్ప్రభావం పడుతున్నదో తెలుపుతారు. ఆడపిల్లలు సినిమా స్టార్లై షోకులు చేసుకోవడం, మగనాయాల్లు దారినపోయే ఆడాళ్ళ మీద సినిమా పాటలు విసరడాలు చూస్తుంటే సినిమాలు సమాజంపై ఎంత చెడు ప్రభావాన్ని కల్గిస్తున్నాయో చెబుతూ భయమేస్తుందని అంటాడు. చిన్న చిన్న కథలు రాసుకునే రంగారావు మొదట్లో సినిమా రంగానికి వచ్చి అనేక అవమానాలు ఎదుర్కోవడం, సుందరం లాంటి చిన్న చిన్న వేషాలు వేసే ఆర్టిష్టులను ఎంత అవమానంగా చూడబడతారో తెలియజేస్తారు. సినిమా రంగంలో స్త్రీ పాత్రలు ధరించేందుకు వచ్చిన వారి దుస్థితి, నటనలో వున్న హింసలను రచయిత ఈ మూడు పాత్రలతో తేటతెల్లం చేస్తారు. సినిమా రంగం వ్యాపార రంగమే అయినప్పటికీ విలువలు లేకుండా అక్కడ డబ్బులు చేతులు మారుతూ మనుషుల విలువలను కూడా ఎలా మార్చుతాయో ఎండమావుల నవల చదివితే మనకు అర్ధం అవుతుంది..

1961లో రాసిన ఈ నవలలో వున్న స్థితి 60 సంవత్సరాల అనంతరం కూడా అదే దుస్థితిని మనం ఇప్పుడు కూడా చూడటం ఈ నవలలో వున్న గొప్పతనం. ఆనాటికీ ఈనాటికీ మనుషులు తప్పా మానవవిలువలు ఏమీ పెరగకపోగా ఇంకా అధ్వాన్నంగా ధ్వంసం  అయిపోయాయని ఈ నవల చదివిన ప్రతివారికి అనిపించక తప్పదు.  నవల ముగింపు మార్పును సూచిస్తూ.. సుందరం రంగారావు సాహిత్యం చదివినట్లుగా మనకు ఎక్కడా ఈ నవలలో కనిపించదు. కనీసం అతని రచనలమీద విమర్శలు గానీ, వివరణ అటుంచి కనీసం పుస్తకాలు కూడా ముట్టిన సందర్భం మనకు కనబడదు. అలాంటిది కుటుంబరావు గారు నవల ముగింపులో సుందరంతో  రంగారావు రాసిన పుస్తకం చదివించడం మనకు కన్పిస్తుంది. స్త్రీలు నచ్చిన  పురుషుడిని ప్రేమించే హ దయం వున్న అభిసారికలే కాదూ వారితోపాటు వారి అన్ని అలవాట్లను,అనుభూతులను ప్రేమించగల

ఉదారస్వభావులని చెప్పకనే చెప్పినట్లు..స్త్రీల మనోగతాన్ని ఆవిష్కరించడం కుటుంబరావు గారికి స్త్రీల పక్షపాతి , స్త్రీవాదిగా  స్త్రీలు గుర్తించక తప్పదు.