రాజశేఖర చరిత్రము

సహవాసి

నేటికి దాదాపు 130 సంవత్సరాల క్రింద ఒక మహానుభావుడు తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త ప్రక్రియ కొకదానికి అంటు కట్టాడు. అదే నేడు వికసించి ఫలపుష్ప భరితమై పరిమళాలు విరజిమ్ముతూ ప్రపంచస్థాయి కెదిగింది. ఆ మహానుభావుడు కందుకూరి వీరేశలింగం. ఆ ప్రక్రియ నవల. తెలుగులో తొలి సామాజిక నవలగా వాసికెక్కిన ఆ నవల రాజశేఖర చరిత్రము.

యూరోపియన్‌ భాషల్లో సామాజిక నవల అవతరణకు ఆలంబనగా జరిగిన పరిణామక్రమం తెలుగు నవల ప్రాదుర్భావంలో కాగడాకు దొరకని మాట నిజం. కానీ ఇక్కడా 19వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో సంభవించిన మార్పుల జడి తెలుగు నవల పుట్టుక, పురోభివృద్ధి తదాది పరిణామ వికాసాలకు అనువైన నేపథ్యాన్ని సృష్టించింది. 1850-55 మధ్య గోదావరా, ఆనవాలుకు అందనంతగా మార్చేసింది. ఆర్థికంగా సాధించిన అభివృద్ధి ఇతర రంగాలను ప్రభావితం చేసింది. రైతుకు మళ్ళీ నడుం లేచింది. నడిమివర్గం నవజవసత్వాలు పుంజుకుంది. విద్యావ్యాప్తి జరిగింది. రాజమండ్రిలో ఏకంగా కళాశాలే వెలసింది. ఆంధ్రదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా ఉన్నతవిద్య వన్నెచిన్నెలను కన్న అదృష్టం రాజమండ్రి ప్రాంతానిదే.

అదే రాజమండ్రిలో పుట్టి, పెరిగి, ఇంగ్లీషు చదువు నేర్చిన వీరేశలింగం అసమాన సామాజిక స్పృహతో తాను చూస్తున్న సమాజాన్ని అర్థంపర్థం లేని ఆచారాలతో ఆంధ విశ్వాసాలతో కుళ్ళిపోయిన సమాజాన్ని మార్చటానికి నడుం కట్టాడు. జనంలో చైతన్యం తీసుకురావడానికి నూతన సాహిత్య ప్రక్రియ కావాల్సి వచ్చింది. ఆంగ్ల సాహిత్యం అధ్యయనం చేసినవాడు కాబట్టి వీరేశలింగం సహజంగానే డికెన్స్‌. గోల్డ్‌స్మిత్‌ ప్రభృత ఇంగ్లీషు నవలాకారుల రచనలవేపు ఆకర్షితుడయ్యాడు. వచనం తన భావాలను పటుతరంగా ప్రజలకు బట్వాడా చేయగలిగే ప్రక్రియ అని భావించి గోల్డ్‌ స్మిత్‌ రాసిన వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ ఫీల్డ్‌ నవలని నమూనాగా తీసుకుని రాజశేఖర చరిత్రము రాయడానికి ఉపక్రమించాడు. స్ఫూర్తి గోల్డ్‌స్మిత్‌ నవలే అయినా మూర్తి పూర్తిగా ఆయన కల్పించిందే. కథ స్థూలంగా వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ఫీల్డ్‌కి అనుసరణ అన్నది ఆయన స్వయంగా చెప్పారు. కాని ఆ కథకు వీరేశలింగం సమకూర్చిన నేపథ్యం యావత్తూ ఇక్కడిదే.

''విదేశీభాషలోని ఒక ప్రక్రియని, ఇతివృత్తాన్ని, కథన శిల్పాన్ని స్వభాషా పాఠకుల కోసం, మన వాతావరణానికి సరిపోయేటట్టు, స్వజాతీయత ఉట్టిపడే రీతిలో తెలుగు సంప్రదాయంలో తెలుగు సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తూ సంఘ సంస్కరణ లక్ష్యంతో వీరేశలింగం రాజశేఖర చరిత్రము సృజించాడు. గోదావరీ తీర ప్రాంతంలోని బ్రాహ్మణ కుటుంబాల జీవితంలో ఇందులో తన నీడ చూసుకుంది. ''ఆ జీవితమే కాదు ఆనాటి సాంఘిక పరిస్థితులు, ఆ పరిస్థితుల్ని సృష్టిస్తున్న, ఆ పరిస్థితుల్లో జీవిస్తున్న పాత్రలు మొదలైన అంశాలను వీరేశలింగం చిత్రించిన పద్ధతి నేపథ్యానికి, పాత్రలకూ, కథకూ, కథా వస్తువుకూ ఉన్న వికటమైన సంబంధాన్ని నిరూపిస్తుంది,'' అని ప్రముఖ విమర్శకుడు వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య విశ్లేషించారు. దేశ కాలాలు, ఆనాటి భావజాలం నిజాయితీతో ప్రామాణికంగా చిత్రితమైన నవల రాజశేఖర చరిత్రము. సాధారణ మానవుడు అతడి గుణదోషాలతో ఆనంద విషాదాలతో కథా నాయకుడు కావటం రాజశేఖర చరిత్రము నుంచే మొదలు అన్న అంశాన్ని పాఠకులోకం గుర్తించింది.

రాజశేఖర చరిత్రము నవల వెలువడ్డనాటికి అప్పటి జనాభా లెక్కల ప్రకారం దేశంలో పాతికేళ్ళలోపు వితంతువులు 12 లక్షలు! బాల వితంతువుల స్థితి హృదయవిదారకం. ఆడ పిల్లలకు అక్షరజ్ఞానం కూడదు. లోకజ్ఞానం ఉండదగదు. భూతవైద్యులు బ్రతకాలి! దయ్యమంటూ లేని ఇల్లే కనపడేది కాదట ఆరోజుల్లో. ఈ మాట వీరేశలింగం స్వయంగా రాశాడు. ''అప్పుడు దయ్యము లేని ఇల్లు లేనేలేదని చెప్పవచ్చును. ఎవ్వరు కొత్తగా చచ్చిననను వారు దయ్యములై తిరుగుచుండిరని ఎల్లవారును చెప్పుకొనుచుండిరి''.

వీరేశలింగం కన్నతల్లే దయ్యాల భయంతో

ఉక్కిరిబిక్కిరైపోయింది. దయ్యాల బూచి చూపి బొజ్జలు నింపుకున్నారు కొందరు. పరలోక భయం గురించి చెప్పి జనాన్ని అజ్ఞానాంధకారంలో ముంచేశారు మరికొందరు. దుర్మార్గ దురాచార పిశాచం సమాజాన్ని పీక్కు తింది. అలాంటి అంధ యుగంలో వీరేశలింగం పుట్టి పెరిగాడు. సమకాలీన సమాజ స్థితికి చలించి పోయి తన కాలానికి పని చెప్పాడు. అది పదును మెరుపులు మెరిసిన కత్తి. ఆ ఖడ్గ ధారక్కూడా తెగని మొద్దుచర్మం ఆనాటి సంఘానిది. అందుకని వజ్రాయుధం చేతపట్టాడు. పత్రిక ఆయన వజ్రాయుధం. అదే వివేకవర్థని పత్రిక వజ్రాయుధానికి నూరంచులు. ఆయనకు గుండె నిండా ధైర్యం. బోగంమేళాల్ని, దొంగ యోగుల్ని, పోలీసుల దొంగతనాల్ని న్యాయవాదుల అన్యాయాల్ని, అధికారుల కండకావరాన్ని నిర్భీకతతో నిశిత పదజాలంతో ఆయన ఎండగట్టాడు, చెండాడాడు.

1880లో రాజశేఖర చరిత్రము పుస్తకరూపంలో పాఠకుల చేతుల్లోకి వచ్చింది. రాజశేఖర పాత్ర చిత్రణలో వీరేశలింగం తాతగారి వ్యక్తిత్వం ఒరవడి అయినట్లుగా స్వీయచరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది. రాజశేఖరుడి ఇల్లు, ఆయన దర్జా, ఆయన అతిథిసేవ, బీరకాయపీచు చుట్టరికాలు కలుపుతూ తేర తిండికి ఎగబడి వచ్చేవాళ్ళూ వీరేశలింగం కల్పించినవి కావు. తాతల, తండ్రుల జీవిత విశేషాల నుంచి, స్వీయానుభవం నుంచి తీసుకున్నవే.

స్థూలంగా ఇదీ కథ-

రాజశేఖరుడు ధవళేశ్వరం వాస్తవ్యుడు. సంపన్న మధ్యతరగతి బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో పుట్టాడు. పురాణాలు, కావ్యాలు చదువుకున్నవాడు. నీర్కావి ధోవతి, తలకి వదులుగా చుట్టుకున్న సరిగంచుల చలువబట్ట, చెవులకు రవ్వల కమ్మలు, కుడిచేతి వేలికి బంగారపు దర్భముండి ఉంగరం, తర్జనిలో రెండు వెండి బటువులు రాజశేఖరుడి పెద్దరికాన్ని చెప్పకనేచెబుతాయి. ఆయన ఇల్లు చూస్తే ధర్మప్రభువులు లోగిలి అంటే ఇదే కాబోలు అనిపిస్తుంది. వీధిగుమ్మానికి రెండువైపులా విశాలమైన పెద్ద అరుగులు, మధ్యన లోపలికి పోయే నడవా, నడవ మొగదల సింహద్వారం, గుమ్మం దాటి లోపలికి వెళ్ళగానే చావడి, దానికెదురుగా పెద్ద కుందు, కుందుకు

ఉత్తర దక్షిణాల్లో ఒకదానికొకటి ఎదురుగా రెండు చావళ్ళు, ఒక చావడికి రెండు పక్కలా రెండు పెద్ద గదులు... ఆ కాలపు ఇళ్ళలో అంతటి ప్రశస్తమైనది లేదని చెప్పవచ్చు. కచేరీ చావట్లో బంధుమిత్రులు, పెద్దలతో సమావేశమవుతూ ఉంటారు. మధ్యాహ్న భోజనం, ఆ తరువాత పురాణ కాలక్షేపం అక్కడే. ఎప్పుడూ వచ్చిపోయే బంధువుల్తో అతిథుల్తో ఆ ఇల్లు సందడిగా ఉంటుంది.

భార్య మాణిక్యాంబ, మహా అనుకూలవతి. ఎందరు వచ్చినా వండి వార్చడంలో ఆమె విసుగనేది ఎరుగదు. ఇద్దరు కూతుళ్ళు. పెద్దమ్మాయి రుక్మిణి. అందమే ఆమె రూపంలో అవతారమెత్తినట్టుంటుంది. చిన్నతనంలోనే వివాహమైంది. భర్త నృషింహస్వామి. మాయదారి స్నేహాలు మరిగి ఇంటి పట్టున ఉండక ఊళ్ళు పట్టుకు తిరుగుతున్నాడని రుక్మిణికి మానసికంగా అశాంతి. చిన్నమ్మాయి సీత, రాజశేఖరుడి చెల్లెలు సుబ్బమ్మ తలచెడి అన్న ఇంట్లోనే వాసగ్రాసాలు. కాలం చేసిన మరో సోదరి భర్త దామోదరం, మేనల్లుడు శంకరం రాజశేఖరుడి ఇంట్లోనే ఉంటారు. దామోదరం ఇంట్లో తిని ఇంటి వాసాలు లెక్కపెట్టే దౌర్భాగ్యుడు. శంకరం చాకులాంటి కుర్రాడు. రాజశేఖరుడు ఈ మేనల్లుడికే తన రెండో కూతురు సీతనిచ్చి వివాహం జరపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. కొడుకు సుబ్రహ్మణ్యం. బుద్ధిమంతుడు. చక్కగా చదువుకుంటున్నాడు. ఇదీ రాజశేఖరుడి కుంటుంబం.

ఇక ఆయన ఆశ్రితులనండి, బంధువులనండి, స్నేహితులనండి బోలెడు మంది. నిత్యం దర్శనం చేసుకుంటాడు సిద్ధాంతి. మహా లౌక్యుడు. సందర్భం వచ్చినప్పుడల్లా రాజశేఖరుడి ముఖస్తుతి చేస్తూ పాతికో పరకో రాబట్టుకుంటాడు. ధవళేశ్వరంలోను, చుట్టుపక్కల ఊళ్ళలోనూ వేరే పురోహితుడు లేకపోవడంతో ఈ సిద్ధాంతే ఆముదపు చెట్టు. ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాడు. జనార్థనస్వామి ఆలయ పూజారి రాఘవాచార్యులు స్వామివారికి నిత్యమూ బాలభోగం, నందాదీపం తదితర ఉత్సవాలకు రాజశేఖరుడి దర్శనం చేసుకుంటూ ఉంటాడు. స్వామివారి ఖర్చులు భరిస్తున్నది రాజశేఖరుడే. బావమరిది దామోదరం కాక, రాజశేఖరుడిని ఆశ్రయించుకున్న మరో ప్రభుద్ధుడు నారాయణమూర్తి, ఎవ్వరూ చూడకుండా రాజశేఖరుడి గదిలో దూరి డబ్బు అప్పడిగి తీసుకోవడం అతని కలవాటు. బదులు తీసుకోవడమే గాని తీర్చే అలవాటు లేదు. అప్పు చేసి పప్పుకూడు సామెతకి నిలువెత్తు నిదర్శనం.

అతిథి అభ్యాగతులంటారా లెక్కే లేదు. ''మన బంధువల్లో రాజశేఖరుడు బహుయోగ్యుడు సుమీ!'' అంటూ మెరమెచ్చు మాటలతో తిష్ఠ వేసిన ప్రసాదరావు- ''మీ తల్లిగారి మేనత్త అల్లుడు మా మేనమామకు సాక్షాత్తు వేలు విడిచిన మేనత్త కొడుకు,'' అంటూ బీరకాయ పీచు చుట్టరికం కలిపే వామరాజు భైరవమూర్తి, ''పదిమంది బ్రాహ్మణులకింత అన్నం పెట్టి సంభావన ఇచ్చే సార్థక జన్ములు మీరు,'' అంటూ భోజనం వేళకి దిగడే బులుసు పేరయ్య సోమయాజులు-ఇలా ఎందరో మహానుభావులు! వారందరికీ వందనాలే కాదు విందుభోజనాలు, సంభావనలు సమకూరుస్తూ రాజశేఖరుడు తన డబ్బు ఎంత కరిగిపోతున్నదో ఏనాడూ ఆలోచించి ఎరగడు. పైకి గంభీరంగా కన్పిస్తాడు. కాని పొగడ్తలకు లోలోన ఉబ్బిపోతుంటాడు. ఆశ్రితులకు అతని బలహీనతలు తెలుసు.

రాజశేఖరుడికి బైరాగులంటే భక్తి శ్రద్ధలు. పరమహంస క్రియలు, వనమూలికలు బైరాగులుకు తెలిసినంతగా మరెవరికీ తెలియవని అతని నమ్మకం. నంబి రాఘవాచార్యుల ద్వారా రాజశేఖరుడికి ధవళేశ్వరంలో విడిది చేసిన ఓ బైరాగితో పరిచయమైంది. అతనికి స్వర్ణముఖీ విద్య (ఇతర లోహలను కరిగించి బంగారంగా మార్చడం) తెలుసుననీ, ఉచిత వైద్యంతో దీర్ఘరోగాలను మాటుమాయం చేస్తాడనీ పూజారి. సిద్ధాంతి ప్రభృతులు టముకు వేశారు. ఎవరేం చెప్పినా నమ్మటం ఆయన బలహీనత. బైరాగితో పరిచయమైన రోజు రాజశేఖరుడి జీవితంలో దుర్ధినం. ఆయన దివాలా తీయడానికి అది ఆరంభం.

రథోత్సవం నాడు రాజశేఖరుడి కుంటుంబం గుళ్ళోకి వెళ్ళగా, పెద్దమ్మాయి రుక్మిణి మెళ్ళోని కాసుల హారాన్ని గుర్తు తెలియని దొంగ గుంజుకుపోయాడు. సిద్ధాంతి హరి శాస్త్రులనే మంత్ర శాస్త్రవేత్తని రాజశేఖరుడికి పరిచయం చేశాడు. మంత్రవేత్త కాడు వాడు. మాయ చేయగల ప్రజ్ఞావంతుడు, తెరచాటు మోసంతో చూచేవాళ్ళకు అనుమానం రాకుండా చౌకబారు ట్రిక్కులతో నమ్మకం కలిగించి కుతంత్రంలో కృతకృత్యుడు కావడం వాడు సాధనచేసిన విద్య. వాడి మాయలో పడిన రాజేశేఖరుడు చాలా డబ్బు, కొత్త బట్టలు అర్పించుకున్నాడు. బంగారం చేసి ఇస్తానని దొంగ మాటలు చెప్పిన బైరాగి వలలో చిక్కి రాజశేఖరుడు దివాళా తీశాడు. ఆప్తమిత్రులనుకున్నవాళ్ళు ముఖం చాటేశారు. వేలకి వేలు అప్పడిగి సంగ్రహించిన నారాయణమూర్తి మంచి స్థితిలో

ఉండి కూడా నిస్సహాయుణ్ణణి కపటపు మాటలు పలికాడు. అదే సమయంలో చెల్లెలు మరణించింది. అంత్యక్రియలు పూర్తి చేయాలంటే బ్రాహ్మణుల్లో సహకరించడానికి వచ్చినవాడు లేడు. బావమరిది దామోదరం అంతకుముందే అలిగి కొడుకు శంకరంతో వేరే పోయాడు.

పువ్వులమ్మిన చోట కట్టెలమ్మాలన్న దుర్దశ భరించలేక లంకంత లోగిలిని తాకట్టు పెట్టి, వచ్చిన డబ్బుతో కాశీయాత్రకు సకుటుంబంగా బయల్దేరి వెళ్ళిన రాజశేఖరుడికి అడుగడుగునా అవరోధాలే. కాశీయాత్ర సాగలేదు గాని కష్టాలకడలిలో ఈదులాటతో అతడు అలసిపోయాడు. చిట్టచివరికి రాజాకృష్ణ జగపతి దయవల్ల అతడి జీవితాంబరంలో కమ్ముకున్న కారుమబ్బులు తొలగిపోతాయి. సుదీర్ఘ రాత్రి గడచి సూర్యోదయమవుతుంది. రాజశేఖరుడికి జీవితమే పాఠశాల అయ్యింది. అనుభవాలు గుణపాఠాలయ్యాయి. వివేకచోదితుడయ్యాడు. మూఢనమ్మకాల్ని మనస్సులోంచి పెకలించి వేశాడు. జ్యోతిష్యాన్ని నమ్మటం మానేశాడు. మనిషి పూర్తిగా మారిపోయాడు. భవిష్యత్తులో విశ్వాసం ఉంచి కాలం చేశాడు. ఆయన కాలం చేసి అనేక సంవత్సరాలు గడిచాయి. భవిష్యత్తుపై ఆయన విశ్వాసం వమ్ముకాలేదు. దీంతో నవల ముగుస్తుంది.

రాజశేఖర చరిత్రము మళ్ళీ ఫార్చున్స్‌ వీల్‌ అన్న టైటిల్‌తో ఇంగ్లీషులోకి అనూదికం అయింది. (ు.=. నబ్‌షష్ట్రఱఅరశీఅ: ఖీశీత్‌ీబఅవఃర ఔష్ట్రవవశ్రీ) వీరేశలింగం జీవించిన కాలపు సమాజ స్వరూప దర్శనం కోసం రాజశేఖర చరిత్రము ఇంగ్లీషులోకి అనువాదం అయినట్లుగా ఆనాడు చెప్పుకున్నారు. వీరేశలింగం సాహిత్యకృషి ఒకెత్తు-స్త్రీ విద్యావ్యాప్తి, వితంతు పునర్వివాహం, మూఢ విశ్వాసాలు-సాంఘిక దురాచారాల నిర్మూలనం ఆయన విపరీత ప్రయాసాయాసాలు పడి కృషి చేసిన రంగాలు.

అప్పటి పరిస్థితుల్లో అడుగు ముందుకు వేయటమే కష్టం. అటువంటిది సంఘ సంస్కరణ ప్రయాణంలో మైళ్ళు ముందుకు నడిచాడు. మైలురాళ్ళు స్థాపించాడు. ''కార్యశూరుడు వీరేశలింగం కదం తొక్కి పోరాడిన సింగం, దురాచారాల దురాగతాలను తుదముట్టించిన అగ్నితరంగం,'' అని శ్రీశ్రీ కందుకూరికి కవితాత్మక వందనం చేశాడు.

నవలా నిర్మాణంలో అది మొదటి ప్రయత్నం కాబట్టి కొన్ని లోపాలు చోటు చేసుకున్న మాట నిజం. అది వీరేశలింగం స్వయంగా అంగీకరించాడు. అయితే రాజశేఖర చరిత్రము, ''తరువాత వారి గురుతర పుస్తక రచనకు కొంత తోడుపడవచ్చును,'' అని ఆయన ఆశించాడు.

''వీరేశలింగం పంతులుగారి వంటి దేవతలను భారతదేశ మెప్పుడు మరచిపోయిన, అప్పుడు మనకు దుర్దశ సంప్రాప్తమైనదనియే చెప్పవచ్చును. పంతులుగారి వంటి ధైర్యము, ఉత్సాహము, కార్యశూరత మన దేశీములలో ఎప్పుడు నాటగలమో, అప్పుడే పంతులుగారి చిహ్మమును స్మరింపగలిగిన వారగుదుమని నా నిశ్చితాభిప్రాయము,'' అని డా|| కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి నివాళి అర్పించారు-వీరేశలింగం అస్తమించినప్పుడు.

మరువబోమని చెప్పడానికి రాజశేఖర చరిత్రము అవశ్యపఠనీయం.

(నూరేళ్ళ తెలుగు నవల 1878-1977 పుస్తకం నుండి. ప్రచురణ: పరస్పెక్టివ్స్‌ 2015)