శ్రామిక నవల 'జేజవ్వ'

- రాచపాళెం చంద్రశేఖర రెడ్డి
9440222117
''మన సమాజంలో ఈ (ఆర్థిక) అంతస్తులు ఉల్లిపాయ పొరలాగ ఒకదానిమీదొకటి నిర్మించబడి ఉంది. దాని నెవరు నిర్మించారో తెలియదు. ఆర్థికమైన అంతస్తులతోబాటు కులాలకు సంబంధించిన అంతస్తులు కూడా హెచ్చు అంతస్తులు పెంచుకొని ఈ దేశస్తులు ఒకరితో ఒకరు లేకుండా వున్నారు. లేనిపోని ప్రతిష్టలను పెంచుకొని బాధపడుతున్నారు.'' (జేజవ్వ).
పాటూరి రాజగోపాలనాయుడు తెలుగు రాజకీయ నాయకులలో పెద్దల తరానికి చెందినవారు. ఎన్‌.జి. రంగా అనుయాయులు, నీతి, నిజాయితీలకు మారుపేరు. రాజన్నగా ప్రజల చేత పిలిపించుకున్నారు. రాయలసీమలో చిత్తూరు జిల్లాలోని దిగువ మాఘం వాసి. ఆయన సాహితీపరుడు కూడా. కవి, పరిశోధకుడు, విమర్శకుడు, నవలా, నాటక రచయిత, ఆయన రచనలలో ఒకటి 'జేజవ్వ' నవల, జేజవ్వ' సాంఘిక నవల. ఇది 1995లో అచ్చయింది అయితే ఈ నవలలో కథాకాలం ఇంకా ముందరి కాలానికి చెందినది. ఆయన ఈ నవలను ఎప్పుడు రాశారో కూడా తెలియడం లేదు. ఈ నవలలోని అంతర్గత ఆధారాల ద్వారా  ఈ నవల కథాకాలం గుర్తించవచ్చు. ఈ నవల రాయలసీమ గ్రామాలలో జీవించే కష్టజీవులు, పేదవాళ్ళూ అయిన ఒక జేజవ్వ, ఒక మునిమనమల జీవిత కథ.
చిత్తూరు జిల్లాలో పడమటి వైపు పాకాల సమీపంలోని ఎల్లంకివారి పల్లె. ఆ ఊళ్ళో కన్నయ్య అనే ఒకే ఒక మోతుబరి ఉన్నాడు. మిగిలిన వాళ్ళంతా చిన్న రైతులూ, పేదవాళ్ళు. కన్నయ్యది మిద్దె ఇల్లు, తక్కిన వాళ్ళవి గుడిసెలు కన్నయ్య భార్య తులశమ్మ, వాళ్ళ కుమారుడు గోపి, కన్నయ్య చెల్లెలు వనజాక్షమ్మ. బావమరది కామాక్షయ్య హైదరాబాదులో ఉంటారు. చిన్న వ్యాపారం చేస్తుంటారు.
రాఘవమ్మకు డెబ్బై ఏళ్ళు. ఆమె తల్లి చిన్నప్పుడే కన్నుమూసింది. ఆమె తండ్రి ఆమెను ఒక పనికిరాని వాడితో పెళ్ళి చేసి, కన్నుమూశాడు. భర్త సోమరిపోతు తాగుబోతు. రాఘవమ్మకు నరకం చూపించి అతడు అర్ధాంతరంగా చనిపోయాడు. ఆమెకు ఒక కూతురు. పెళ్ళయింది. ఆమె కుమార్తెకూ ఆడ పిల్లలు పుట్టారు. పెద్దమ్మాయికి ఒక కొడుకు పుట్టాడు. అతను రాములు రాఘవమ్మ భర్త చనిపోయినప్పుడు కూతరు తరపు బంధువులంతా అంత్యక్రియలకు వస్తూ రైలు ప్రమాదంలో అందరూ మరణిస్తారు. ఆ మనవడు రాములు మాత్రం బతికాడు. రాఘవమ్మ ఆ మునిమనవడు రాములను తెచ్చి పెంచుకుంటుంది. ఈ యిద్దరి కథే ఈ నవల. రాములు ప్రాథమిక పాఠశాలలో మూడోతరగతి చదువుతూ ఉంటాడు. రాఘవమ్మకు పూట గడవడం కష్టంగా ఉంటుంది, అయినా కూడా మనవడిని బాగా చదివించాలను కుంటుంది. కన్నయ్య దగ్గరకి పోయి తన మనవడిని పట్నంలో ఎక్కడైనా చేర్పించాలనుకుంటుంది. ఆయన చదువు మాన్పించి సేద్యగాడుగా పెట్టమంటుంది. విధిలేక ఆమె రాములును సేద్యగాడుగా పెడుతుంది.

ఒకసారి వనజాక్షమ్మ, కామాక్షయ్య ఊరికి వచ్చి రాములును పనిమనిషిగా హైదరాబాదుకు తీసుకొనిపోతారు. కన్నబిడ్డలాగా రాములను చూసుకుంటామని, రాఘవమ్మకు నెలకు ఇరవైఅయిదు రూపాయలు పంపిస్తామని చెబుతారు. రెండు నెలలు పంపి తర్వాత మానేశారు. రాములుకి నరకం చూపించారు. తిండీ లేదు. కొట్టి తిట్టీ, దొంగతనం నేరం మోపారు. ఈ బాధలు అనుభవించలేక రాములు ఇంట్లోంచి వచ్చేసి ఒక బస్టాండులో సరుకులు మోస్తూ బతుకుతాడు, మనవడి నుంచి సమాచారమే లేకపోవడంతో రాఘవమ్మ రైలెక్కి హైదరాబాదుకు వస్తుంది. అతికష్టంమీద కామాక్షయ్య ఇంటికి చేరుకుంటుంది. వనజాక్షమ్మ నిర్లక్ష్యంగా మాట్లాడి తలుపు మూసేసుకుంటుంది. రాఘవమ్మ వీధిన పడి నడుస్తూ ప్రమాదంలో కన్నుమూస్తుంది. రాములు అవ్వను చూడాలని ఎల్లంకివారిపల్లెకు వచ్చి, అవ్వ కనబడక, తనకోసం హైదరాబాద్‌ వెళ్ళిందని తెలిసి కుప్పకూలిపోతాడు.

పేదరికం మానవజీవితాన్ని ఎలా విషాదాంతం చేస్తుందో ఈ నవల బలమైన వ్యాఖ్యానాలతో చిత్రించింది. ఈ నవల కథాకాలం అంతర్గత ఆధారాల ద్వారా 1960ల నాటిదని నిర్ణయించవచ్చు. రాఘవమ్మ తన గ్రామానికి సమీపంలో ఉ న్న రైల్వే స్టేషనుకు పోయి నాంపల్లికి టికెట్టు కొని రైలెక్కుతుంది. సాధారణ తరగతి టికెట్టు అప్పుడు 12.00 రూపాయలు నాంపల్లి నుండి కామాక్షయ్య ఉండే దోమల్‌ గూడకు రిక్షాఛార్జి 2.00 రూపాయలు. అప్పటికి ఆటోలు లేవు. కామాక్షయ్య ఇల్లు రెండంతస్తుల మేడ. పై అంతస్తుకు బాడుగ నెలకు 500.00 రూపాయలు. పదేళ్ళ క్రితం ఆ యింటి స్థలం చదరపు గజం మూడు రూపాయలు, కథాకాలం నాటికి 50.00 రూపాయలయింది. ఇల్లు కట్టినప్పుడు లక్షరూపాయలు ఖర్చయ్యాయి. కథాకాలం నాటికి మూడు లక్షల విలువ కామాక్షయ్య రాయలసీమ వాసి, హైదరాబాదులో చిన్న వ్యాపారి. ఎల్లంకివారిపల్లెలో పాఠశాల లేదు. పక్కనే ఉన్న గొల్లవల్లి పాఠశాలకు రాములు, గోపి నడిచిపోయి చదువుకుంటున్నారు.

  ఆధారాలను పెట్టుకొని ఆలోచిస్తే ఈ నవలకు కథాకాలం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత ఒక పదేళ్ళకాలం అయ్యుంటుందని చెప్పవచ్చు. అప్పటికి రాఘవమ్మ వయస్సు డెబ్బెఏళ్ళు. అంటే ఆమె పందొమ్మిదో శతాబ్దం చివర్లో పుట్టి ఉంటుంది. గుర్రం జాషువ, వంటివారు పుట్టిన కాలం కావచ్చు. అయితే ఈ నవలలో ఆ కాలం పరిణామాలేవీ ప్రత్యక్షంగా గానీ, పరోక్షంగా గానీ ప్రస్తావనకు రావు.

రాఘవమ్మ పేదరికంలో పుట్టి, పేదరికంలో బతికి పేదరికంలోనే కన్నుమూసింది. ఆర్థిక దుస్థితికి ఈ శ్రమ జీవి బలైపోయింది. శ్రమించే మనిషికి సౌఖ్యం లభించకపోవడం విషాదం. రాఘవమ్మ త్రామిక వర్గానికి చెందిన మహిళ ఈమెకు భక్తిమెందుగా ఉంది. రచయిత కూడా ఆధ్యాత్మిక వాది కావడం వల్లనేమో నవల ప్రారంభంలో రాఘవమ్మలోని శ్రీకష్ణ భక్తిని బలంగా చెప్పారు. ఆమె ఉదయం లేవగానే కస్తూరీ తిలకం' అనే శ్లోకం పాడుతూ లేస్తుంది. నవల ప్రారంభమే అలా మొదలవుతుంది. ఆమె ఆ ప్రార్ధన ఎందుకు చేస్తుందో రచయిత చెప్పారు. ఆ ప్రార్థన ఆమెకోసం కాదు ఆమె మనవడి క్షేమంకోసం, పేదరికం వల్ల కలిగిన బాధను మరచిపోవడానికి కర్మసిద్ధాంతం పనికి వస్తుందని కూడా రచయిత చెప్పారు. ''దైవారాధన వారి మనస్సుకు శాంతి చేకూరుస్తుంది. అందుకనే ఆమె ఎప్పుడు బాధ కలిగినా కష్ణుని తలచుకుంటుంది'' అని చెప్పారు. అయితే రాఘవమ్మ జీవిత వరిణామాలను,సామాజిక వరిణామాలను వ్యాఖ్యానించే టప్పుడు రచయిత ప్రగతిశీల మార్గంలో హేతుబద్ధంగానే మాట్లాడారు.

దురదష్టవంతులైన నారీమణులు ఈ భూమిలో లక్షలాది మంది ఉన్నారు'' ''దేశంలోని లక్షలాది పేద జనాలు ఆజన్మాంతం అలాగే పనిచేయాలి. లేకుంటే పొద్దుగడవదు, కడుపు నిండదు.'' ''రాములు వంటి వారి దుస్థితికి కారకులెవ్వరు? వనజాక్షమ్మ, కామాక్షయ్య కావచ్చు, కానీ అంతకంటే ముఖ్యమైనవి ఆర్థిక పరిస్థితులు. ఈ పరిస్థితులు మారేవరకు వారికి ఈ కష్టాలు తీరవు'' ఇలాంటి వ్యాఖ్యలు ఈ నవలలోని అభ్యుదయ స్వభావాన్ని ఆవిష్కరిస్తాయి

రాఘవమ్మ పేదరికంతో సహజీవనం చేసింది. కాని దిగులు పడలేదు. పోరాటం చేసింది. మధ్య తరగతి వంకరబుద్ధలు కామాక్షయ్య, వనజాక్షమ్మల రూపంలో క్రింది   తరగతికి చెందిన రాఘవమ్మ, రాములను బలి తీసుకుంది మనవడిని వెతుక్కుంటూ ఆమె హైదరాబాద్‌ వెళ్ళింది. అవ్వను వెతుక్కుంటూ రాములు సొంతూరికి వచ్చాడు. ఇద్దరూ కలుసుకోకుండానే ఎక్కడివాళ్ళక్కడ కుప్పకూలడం విషాదం

పేదవాళ్ళు ఎవరికీ పట్టనివాళ్ళు'' అన్న రచయిత వ్యాఖ్య తొలిపేజీలలోనే ఈ నవలా వస్తువును దాని రూపురేఖలను ధ్వనిస్తుంది. అక్కడే రాఘవమ్మను జీవన్భుతురాలు అని నిర్వచించారు రచయిత. నవల కథాకాలం నాటికి స్వాతంత్య్రం వచ్చి రెండు దశాబ్దాలు అవుతున్నది. అయినా దారిద్య్ర నిర్మూలన జరగలేదు, ఈ వాస్తవానికి ఈ నవల అక్షర రూపం పల్లెల్లో బతకలేక పట్నాలకు ప్రజల వలసపోతారు. అక్కడా బతుకు దుర్భరమైతే బతుకు విషాదమే. రాములు జీవితం అలాగే అయింది. ''ఏ తిండికోసం అతడు హైదరాబాద్‌ కు వచ్చాడో ఆ తిండి ఇప్పుడతనికి కరువపుతూ వున్నది'' అన్నది రచయిత వ్యాఖ్య. 1934లో శ్రీశ్రీ 'బాటసారి' కవితలో వర్ణించిన వలసబతుకుల విషాదం 'జేజవ్వ' నవలలో కథాకతి దాల్చింది.

రాఘవమ్మకు తన మనవడిని బాగా చదివించాలని ంది, శక్తి లేదు, రాములుకు బాగా చదువు కోవాలని ఉంది పరిస్థితి అనుకూలించలేదు. కన్నయ్యను ఆశ్రయించింది.   అతను ఏవో సాకులు చెప్పి తప్పించుకున్నాడు. ఆయన కొడుకు గోపిని చదివిస్తున్నాడు. రాములుకు మాత్రం చదువెందుకు, సేద్యానికి పెట్టు అన్నాడు. చదువుకున్నోళ్ళకు ఉద్యోగాలు రావడం లేదంటాడు. తన కొడుకును ఎందుకు చదివిస్తున్నట్లు,

ఉన్నవాళ్ళకు ఒక నీతి, లేనివాళ్ళకు ఇంకో నీతి. ఈ పరిణామం శ్రీశ్రీ 'భిక్షు వర్షీయసి' ని తలపిస్తుంది.

ధనవంతులలో లేని మానవత్వం, దయ, జాలి వంటి మానవీయ గుణాలను సామాన్యులలో చూడడం అభ్యుదయ సాహిత్య సంస్కారం, తమ సొంత బిడ్డలాగా చూసుకుంటామని రాములును హైదరాబాదుకు తీసుకుపోయిన కామాక్షయ్య దంపతులు, అతనిని హింసించి దొంగను చేసి, ఇంట్లోంచి పారిపొయ్యేట్లు చేస్తే, బస్టాండు దగ్గర టీ కొట్టు పెట్టుకున్న నరసయ్య అతనిని కాపాడతాడు. ఆడుకున్నాడు

తెలుగులో గ్రామీణ జీవితం వస్తువుగా వచ్చిన నవలల్లో జేజవ్వ' ఒకటి. ఈ నవల ప్రచురణ జరిగే సమయానికి (1995) తెలుగు సాహిత్య వాతావరణం పూర్తిగా మారిపోయి ఉండడం వల్లనేమో, పాఠకులు, విమర్శకులు పట్టించుకున్నట్లు లేదు. కానీ విస్మరింప దగిన నవల కాదు. ఆర్థిక సమానత్వ ప్రతిపాదక నవల 'జేజవ్వ'.