తెలుగు సమాజం - కందుకూరి వీరేశలింగం

వకుళాభరణం రామకృష్ణ

1920 దశకంలో జాతీయోద్యమ విజృంభణ తర్వాత సంస్కరణోద్యమాలు క్షీణించినా, వాటి ప్రభావం ఆంధ్రదేశపు మేథోవాతావరణంలో ఒక భాగంగా వుండి, ఆ తర్వాత తలెత్తిన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం ఆ వారసత్వాన్ని పుణికి పుచ్చుకొని సంఘసంస్కరణ ప్రాముఖ్యాన్ని పునరుద్ఘాటించింది. ఆనాటి నుండి నేటివరకు వీరేశలింగం నిర్వహించిన ఉద్యమ ప్రభావం ఆంధ్రదేశంపై కొనసాగుతూ వుండడం ఆయన మిగిల్చిపోయిన వారసత్వానికి నివాళి.

వీరేశలింగానికి జీవితంలో లభించిన గొప్ప సానుకూలత ఆయన అర్థాంగి రాజ్యలక్ష్మమ్మ. అంత మరీ బాల్య వివాహం కాకున్నా చిన్నవయస్సునే వారిద్దరికి పెండ్లి జరిగింది. పెళ్ళినాటికి ఆమెకు చదువు లేదు. వీరేశలింగం ఆమెకు విద్యాబుద్ధులు గరపి తాను చేపట్టిన కార్యకలాపాలకు చేదోడు వాదోడుగా చేసుకున్నాడు. వితంతు వివాహాల సందర్భంగా ఆమె వీరేశలింగానికి పూర్తి బాసటగా నిల్చింది. స్వీయచరిత్రలో వీరేశలింగం ఆమెను గురించి ఇలా రాసుకున్నాడు.

''అయిదవ వివాహమునకు వంట బ్రాహ్మణులు లేచిపోగా నా భార్యయే గోదావరి నుండి నీళ్ళు మోసుకొని వచ్చి వంట మొదలైన పనులెల్లను స్వయముగా చేసి ఎంతో కష్టపడవలసినదయ్యెను... నా భార్యయొక్క యానుకూల్యమే లేక యుండినయెడల నేనిన్ని కార్యములను నిరంతరాయముగా నిర్వహింపలేక యుందునేమో''. వీరేశలింగం వితంతు వివాహ కార్యక్రమానికి పూనుకొన్నప్పుడు ఆమెను ఆయనకు సహాయపడకుండా ఉండేందుకు బంధువులు తీవ్రంగా ప్రయత్నించారు. దాన్ని గురించి స్వీయచరిత్రలో ఈ విధంగా వీరేశలింగం వివరించాడు.

''ఈ కార్యము నుండి నన్ను మరలింప సర్వవిధముల ప్రయత్నించి చూచి దారి కానక కడపటి వుపాయంగా నా భార్యను పట్టుకొనిరి. కాని అక్కడనూ కార్యసాఫల్యము కలుగలేదు...'ఆయన పూనినది మంచి కార్యమని నేనునూ నమ్ముచున్నదాన నగుటచే నాకాయనతో వలదని చెప్పక పోవుటయే గాక ఎన్ని కష్టములు వచ్చిననూ నేనాయనను విడువక తోడ్పడియద'నని దృఢముగా చెప్పెను. అప్పుడందరును చేరి మమ్మందరను విడిచిపెట్టెదవాయని యేడ్వజొచ్చిరి. 'నేనా పనియు చేయజాలనని మొగమాటమేమియు లేక తెలియజెప్పి వారిని నిరాశులను జేసి పంపివేసెను.'' ఎక్కడెక్కడ నుండో వివాహము చేసుకొనుటకు లేదా సంరక్షణ కొరకు వారింటికి వచ్చిన బాల వితంతువులను చేరదీసి వారిని రాజ్యలక్ష్మమ్మ ఆదరించేవారు. వారికి చదువుతో పాటు జీవితంలో మెలగాల్సిన పద్ధతులను ఆమె నేర్పేది. జాతి, కుల భేదాలు మరచి ఆమె అందరిని సమానంగా చూసే దయామయి. వారి ఇంటిముందు నడివీధిలో వేసవి తాపానికి తట్టుకోలేక సొమ్మసిల్లి పడిపోయిన ఒక దళితుడిని చేరదీసి, అరుగుపై కూర్చుండబెట్టి సపర్యలు చేసిన ఘటనను వీరేశలింగం స్వీయచరిత్రలో పేర్కొన్నాడు. స్త్రీ ప్రార్థనాసమాజాన్ని ఆమె స్థాపించింది. అందులోని సభ్యులకు ఆటపాటలతో పాటు కుట్లు, అల్లికలు రాజ్యలక్ష్మమ్మ నేర్పేది. ఆనాడున్న సాంఘిక వాతావరణంలో ఆమె పడిన కష్టాలు ఇంతింత కాదు.

1910 సంవత్సరంలో రాజ్యలక్ష్మమ్మ కాలం చేసింది. వీరేశలింగానికి ఇదొక ఘోర విపత్తు. మనసా, వాచా, కర్మణా ఆమె వీరేశలింగానికి సహధర్మ చారిణిగా మెలగింది. ఆయనతో పాటు ఆమె కూడా అస్తికత్వాన్ని అవలంభించింది. అనేక ప్రార్థనా గీతాలను రచించింది కూడా. రాజ్యలక్ష్మమ్మ అంత్యక్రియలు వారి తోటలో జరిపించి, రాజ్యలక్ష్మీ నివాసమనే ఇంటిని అక్కడే కట్టించి, దానిలో పాలరాతితో నిర్మించిన సమాధిలో రాజ్యలక్ష్మి అస్థికలను భద్రపరిచాడు.

వీరేశలింగం కన్నా 9 ఏండ్ల ముందే రాజ్యలక్ష్మమ్మ చనిపోయింది. ఆ తర్వాత ఆలనా పాలనా లేక ఆయన అనేక కష్టాలకు గురయ్యాడు. అప్పటి తన జీవితాన్ని 'అసహాయ దశ' అనే శీర్షికతో స్వీయచరిత్రలో వివరించాడు. పండిత శివనాథశాస్త్రి రాజమండ్రికి వచ్చి కొన్నాళ్ళున్నాడు. ఆయన తన 'ఆత్మ చరిత్‌'లో రాజ్యలక్ష్మమ్మ గురించి ఇలా రాశాడు.

ఃఃహవవతీవఝశ్రీఱఅస్త్రaఎఃర షఱటవ ఱర a ఎవఎశీతీaపశ్రీవ జూవతీరశీఅ. ూఅ శీఅవ ష్ట్రaఅస టఱతీఎ, వఅవతీస్త్రవ్‌ఱష aఅస సబ్‌ఱటబశ్రీ aఅస, శీఅ ్‌ష్ట్రవ శ్‌ీష్ట్రవతీ, ్‌వఅసవతీ - ష్ట్రవaత్‌ీవస aఅస షష్ట్రaతీఱ్‌aపశ్రీవ. వీవ టతీఱవఅస హవవతీవఝశ్రీఱఅస్త్రaఎ ష్ట్రaస aషష్ట్రఱవఙవస ఎబషష్ట్ర సవరజూఱ్‌వ రశీషఱaశ్రీ శీజూజూతీవరరఱశీఅ పవషaబరవ ష్ట్రవ ష్ట్రaస a షఱటవ శ్రీఱసవ ష్ట్రవతీఃః  ఆమె మరణించినప్పుడు రాజమండ్రి పట్టణం దుఃఖించింది. 'ది హిందూ' పత్రిక ఇలా రాసింది.

ఃఃూష్ట్రవ ్‌శీఱశ్రీవస ష్ట్రaతీస ఱఅ ్‌ష్ట్రవ షaబరవ శీట రశీషఱaశ్రీ తీవటశీతీఎ వఅషశీబఅ్‌వతీఱఅస్త్ర వఞషశీఎఎబఅఱషa్‌ఱశీఅ aఅస రశీషఱaశ్రీ జూవతీరవషబ్‌ఱశీఅ aఅస ష్ట్రవతీ శ్రీaపశీబతీర షశీఅ్‌తీఱపబ్‌వస శ్రీaతీస్త్రవశ్రీవ ్‌శీ ్‌ష్ట్రవ రబషషవరర శీట ్‌ష్ట్రవ షఱసశీష ఎaతీతీఱaస్త్రవ ఎశీఙవఎవఅ్‌ఃః.

0వీరేశలింగం బెంగాలులోని రాజా రామ్మోహన్‌ రాయ్‌, ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్‌; మహారాష్ట్రలో పూలే, రనడే; ఉత్తర భారతదేశంలో దయానంద సరస్వతి మున్నగువారితో పోల్చదగ్గ గొప్ప సంస్కర్త. ఆయన సంస్కరణలు చేపట్టేనాటికి దక్షిణ భారతదేశంలో చెప్పుకోదగ్గ సంస్కర్త లేడు. ఆయన సాగించిన సామాజిక కార్యకలాపాలకు, ప్రజాహిత సేవలకు, సాహిత్యకృషికి వారి సమకాలికులు ఎంతగానో ప్రస్తుతించారు. ఎన్నో బిరుదులిచ్చారు. అప్పట్లో ఘనంగా ఎంచబడిన 'రావుబహదూర్‌' బిరుదాన్ని ప్రభుత్వం 1893లో బహూకరించింది. 1898లో ఃఃఖీవశ్రీశ్రీశీష శీట వీaసతీaర ఖఅఱఙవతీరఱ్‌వః గా ప్రభుత్వం వీరేశలింగాన్ని నియమించింది. గోదావరి మండల సాంఘిక సభలు 1897లో ఏలూరులో జరిగినప్పుడు వీరేశలింగం ఆ సభలకు అధ్యక్షత వహించాడు. స్థానిక స్వపరిపాలనా సంస్థలైన మున్సిపల్‌ కౌన్సిల్‌, తాలూకా బోర్డు, జిల్లా బోర్డుల్లో సభ్యులుగా ఉండి ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికి పాటుపడ్డాడు. విశ్వవిద్యాలయ పరీక్షకులకు పరీక్షాధికారిగా వీరేశలింగం దాదాపు 25 ఏండ్లు పనిచేశాడు. ఆయన రచించిన అనేక గ్రంథాలను ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయ పరీక్షలకు పాఠ్యగ్రంథాలుగా నిర్ణయించారు.

గ్రంథ ప్రచురణల నిమిత్తం వీరేశలింగం మద్రాసులో ఉన్నప్పుడు అక్కడి సంఘ సంస్కరణ సమాజానికి, దక్షిణ భారత దేశ బ్రహ్మ సమాజానికి అధ్యక్షులుగా ఎన్నుకోబడ్డారు. వారిని మద్రాసు పాఠశాల పుస్తక దేశభాషా సంఘం వారు కార్యనిర్వాహక సభ్యుడిగా చేర్చుకున్నారు. టెక్ట్స్‌బుక్‌ కమిటీలో కూడా సభ్యుడిగా నియమింపబడ్డాడు. వీరేశలింగం జీవితంలో చెప్పుకోదగ్గ గౌరవ పురస్కారం 1898లో మద్రాసులో జరిగిన భారతదేశ సాంఘిక మహాసభకు అధ్యక్షులుగా ఎన్నుకోబడుట. ఈ సభలోనే మహదేవ గోవింద రనడే వీరేశలింగానికి 'దక్షిణ దేశ విద్యాసాగరుడు' అనే బిరుదాన్ని యిచ్చాడు. 1902లో కాకినాడలో జరిగిన మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ సాంఘిక మహాసభకు, 1903లో బెజవాడలో జరిగిన కృష్ణామండల సభకు, అదే సంవత్సరంలో మద్రాసులో జరిగిన భారతదేశ ఆస్తిక సభకు వీరేశలింగం అధ్యక్షత వహించడం విశేషం.

1908లో 60 ఏండ్లు నిండిన సందర్భంగా వీరేశలింగానికి షష్టిపూర్తి మహోత్సవం రాజమండ్రిలో ఘనంగా జరిగింది. ధర్మపత్ని చనిపోయాక వీరేశలింగానికి సరైన పోషణ లేకపోయింది. వితంతు శరణాలయంలోనివారే కొంతవరకు వారి సంరక్షణకు పూనుకున్నారు. కానీ మొత్తంమీద వారి జీవితం ఒడిదుడుకులకు లోనైంది. భార్యావియోగం ఒకవైపు; కార్యభారమింకొకవైపు, సంరక్షణ సరిగ్గా లేకపోవుట వేరొకవైపు, ఇవి ముప్పేటగా కలిసి వీరేశలింగం జీవితాన్ని మరింత కష్టాలపాలు చేశాయి. తుదకు 1919 మే నెల, 27వ తేదీన రాజమండ్రిలో వారి ఆనందాశ్రమంలో తుదిశ్వాస విడిచారు.

ఆధునిక ఆంధ్రదేశ యుగకర్తగా వీరేశలింగాన్ని పరిగణిస్తున్నారు. ఆయన అనుసరించిన భాషాశైలి సరళగ్రాంథికం. వీరేశలింగం సాహిత్యకృషి ప్రారంభించినప్పుడు గ్రాంథికమే వాడుకలో ఉండేది. తొలిదశలో వీరేశలింగం గ్రాంథికశైలి ననుసరించే కావ్యాలు రాసినా ఆ తర్వాత, సాహిత్యాన్ని సంస్కరణల కొరకు

ఉపయోగించే సాధనంగా వాడుకోదలచుకొన్నందున ఆయన శైలిలో మార్పు వచ్చింది. గ్రాంథికశైలి స్థానే సరళగ్రాంథికాన్ని వాడడంలో వీరేశలింగం ప్రజాస్వామిక వైఖరిని ప్రదర్శించాడు. అవసానదశలో వీరేశలింగం వ్యావాహారిక భాష వైపు పూర్తిగా మొగ్గాడు. వర్తమానాంధ్ర భాషా ప్రవర్తక సమాజానికి అధ్యక్షుడిగా నియమితుడైనాడు. దురదృష్టవశాత్తు ఆ వెంటనే మరణించాడు.

19వ శతాబ్దాంతానికి సమాజంలో ప్రజా సంబంధిత విషయాలపై ఆసక్తి మరింతగా పెరిగింది. ఇది క్రమేపి రాజకీయ స్ప ృహకు దారి తీసింది. మత గురువులు, కులపెద్దలు వలస పాలనలో వచ్చిన మార్పుల్ని అర్థం చేసుకోలేక పోయారు. దీనికి విరుద్ధంగా వీరేశలింగం ఈ మార్పులను ఒకవైపు అర్థం చేసుకుంటూ, మరోవైపు వలస పాలకుల అండదండలతో తన సంస్కరణ ప్రయత్నాలను సాధించుకోగల్గాడు.

వీరేశలింగంపై ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితుల ప్రభావం ఒకవైపు, బెంగాల్‌ సంఘ సంస్కర్తల ప్రభావం మరోవైపు

ఉండినాయి. హేతువాదంపై, విజ్ఞానవ్యాప్తిపై ఆయన శ్రద్ధ చూపాడు. విద్యావ్యాప్తి ఆయన దృష్టిలో కేవలం సాహిత్య విద్యకే పరిమితం కాలేదు. ప్రజల మనసులను వికసింపచేసి సమాజంలో పునరుజ్జీవనానికి తోడ్పడే విద్య కావాలని కాంక్షించాడు. 19వ శతాబ్దపు ఇతర సంస్కర్తలలాగే ఆయన ఆంగ్లపాలనపై భ్రమలు పెట్టుకున్నాడు. ఆ విధంగా వలస పాలన సృష్టించిన బూటకపు చైతన్యానికి లోబడ్డాడు. భావాలు వాటంతట అవి శక్తిని సమకూర్చుకొని మార్పులకు దోహదం చెయ్యవు. వాటిని ఆచరణలో పెట్టాలి. వీరేశలింగం చేసిందదే. కేవలం బోధకుడుగా గాక ఆచరణాత్మక మేధావిగా కృషి సాగించాడు. ఆచరణ ద్వారా తన భావాలను పరీక్షించుకొని వాటికి మరింత పదును పెట్టాడు. అవసరమని తోస్తే, వాటిని మార్చుకునేవాడు కూడ. తన భావ వ్యాప్తికి, సఫలతకు యువకులపై, ముఖ్యంగా విద్యార్థులపై ఆధారపడ్డాడు. సంఘసంస్కరణలను వ్యతిరేకించే ఆనాటి సమాజంలో ఆదర్శాలతో కూడి మార్పునుకోరే యువతపై విశ్వాసాన్ని వుంచడంలో వీరేశలింగం దూరదృష్టి గోచరిస్తుంది.

వీరేశలింగం గావించిన కృషిపై అనేక విమర్శలు ఆయన జీవిత కాలంలోనూ, ఆ తర్వాతా వచ్చాయి. ఇందులో కొన్ని వ్యక్తిగత విమర్శలూ ఉన్నాయి. వ్యక్తిగత విమర్శలు కేవలం ఆయనపై వ్యతిరేకతతోనో, ద్వేషంతోనో చేసినవే. నిజానికి వాటికి సరైన ఆధారాలు లేకపోవడంతో ఆ విమర్శలు తీవ్ర ఖండనలకు గురైయ్యాయి. ఇలాంటి విమర్శలు చేసినవారిలో ఆయన సమకాలికులైన నాళం కృష్ణారావు, టంగుటూరి శ్రీరాములు (టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు సోదరుడు)

ఉన్నారు. నాళం కృష్ణారావు, వీరేశలింగం మరణించాక, తన తప్పును గుర్తించి 'అనుతాపం' ప్రకటించాడు. ఇక శ్రీరాములు చేసిన అభియోగం ప్రకాశం పంతులు జోక్యంతో

ఉపసంహరించబడింది. ఆయనపై ప్రధాన విమర్శ వీరేశలింగం జాతీయవాది కాదన్నదే. ఈ అంశాన్ని  గూర్చి ముందు అధ్యాయాల్లో చర్చించుకున్నాం. అయినా ఇక్కడ పునరుద్ఘాటించ దలచుకొన్నది ఆయనలోని మితవాద జాతీయభావాల గురించి మాత్రమే. ప్రజల గూర్చి, అభివృద్ధి గూర్చి, దేశం గూర్చి అనేక సందర్భాల్లో ఆయన ప్రస్తావించినా ఆయన జాతీయవాది కాలేకపోయాడని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. వీరేశలింగం కాలానికి, ముఖ్యంగా ఆయన చేపట్టిన సంస్కరణల తొలిదశ నాటికి, జాతీయోద్యమం విజ్ఞానపరులకు, మహజర్లకు, తీర్మానాలకు పరిమితమైంది. కాకుంటే వీరేశలింగం ఆంగ్ల పాలనలోని ధనాంశాలను మరింత ప్రస్ఫుటంగా పేర్కొన్నాడు. 1907లో బెంగాల్‌ నాయకుడు, అతివాది బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌ తెలుగు జిల్లాలో పర్యటన తర్వాత వీరేశలింగానికి సహాయ సహకారాలందించిన యువకులు, ఆయనకు దూరమయ్యారు. ఒంటరివాడుగా వీరేశలింగం మిగిలిపోయాడు.

ఆంధ్రోద్యమ స్థాపకుల్లో ఒకరైన జొన్నవిత్తుల గురునాథం, 1911లో వీరేశలింగం జీవించియున్న కాలంలోనే, ఆయన జీవితచరిత్రను ప్రకటించాడు. ఇందులో వీరేశలింగం సంస్కరణ భావాలను విమర్శించాడు. అదే సమయంలో వీరేశలింగం తెలుగు సాహిత్యానికి ప్రత్యేకించి తెలుగు వచనానికి చేసిన సేవలను, తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాలను ఆచరించడంలో ప్రదర్శించిన తెగువను కొనియాడాడు. వీరేశలింగాన్ని ఆంధ్రదేశంలో సాంఘిక జీవనానికి ఆద్యుడిగా పేర్కొన్నాడు. 19వ శతాబ్దంలో ఆంధ్రదేశంలో పుట్టిన మహోన్నత వ్యక్తిగా వర్ణించాడు. తద్వారా ప్రత్యేక ఆంధ్రోద్యమానికి వీరేశలింగం వారసత్వాన్ని తెలివిగా

ఉపయోగించుకున్నాడు. తెలుగువారి అభ్యుదయానికి కృషి చేసిన ప్రథముడుగా కూడా గురునాథం అభివర్ణించాడు.

సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ వీరేశలింగాన్ని ''దక్షిణ భారతదేశంలో హేతువాద బద్ధమైన మార్పులకోసం కృషిచేసిన తొలితరం మార్గదర్శకులలో వీరేశలింగం పంతులుగారు ముఖ్యులు'' గా అభివర్ణించారు. ప్రముఖ విద్యావేత్త, సాహిత్య విమర్శకుడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి యిలా నివాళులర్పించాడు. ''పంతులుగారి వంటి ధైర్యం, ఉత్సాహం, కార్యశూరత మనం దేశీయులలో ఎప్పుడు నాటగలమో అప్పుడే పంతులుగారికి తగిన చిహ్నమును స్మరింపగలిగిన వారమవుదమని నా అభిప్రాయం''. ''శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారు నిశ్చయంగా మహాపురుషులు. సాహిత్యంలో ఒక శాఖను ప్రారంభించి సంఘంలో పురోభివృద్ధి పంథా లేవదీసినవారు'' అని గురజాడ అప్పారావు ప్రస్తుతించారు.

''తన దేహము, తన గేహము,

తన కాలము, తన ధనమ్ము

తన విద్య జగజ్జనులకు వినియోగించిన

ఘనుడీ వీరేశలింగకవి జనులారా!'' అని చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం నివాళులర్పించాడు.

వీరేశలింగం చేపట్టిన ఉద్యమాలు పరిమిత విజయాలను సాధించాయన్నది నిర్వివాదం. దీనికి కారణాలుగా రాజకీయోద్యమాలు, సంస్కరణల పరిమిత పరిధి, స్వభావం లాంటివి ఉండగా, మరోవైపు వీరేశలింగం వ్యక్తిత్వం కూడా దీనికి దోహదం చేసింది. ఆయన పెత్తందారీ ధోరణి అనుసరించాడని, మిత్రుల, సహచరులపై పూర్తి విశ్వాసాన్ని వుంచలేకపోయాడని, వారి కృషిలో  జోక్యం చేసుకునేవాడని ఆయన సమకాలికుల్లో కొందరు అభిప్రాయపడ్డారు. అంతేకాదు వలసవాద సమాజంలో సహజంగా వుండే పరిమితుల్లో సంస్కర్తలు ఉద్యమాలు నడిపారు. తాము తలపెట్టిన సంస్కరణలను సాధించడానికి పరాయి పాలకులపై ఆధారపడ్డారు. సంస్కర్తల భావాలూ, కార్యాచరణ మధ్యతరగతుల వరకే ఎక్కువగా ప్రభావాన్ని చూపాయి. అందువల్ల వారికి సామాన్య ప్రజల నుండి సహాయ సహకారాలు అందలేదు. వీటన్నింటికంటే గమనంలో

ఉంచుకోవాల్సిన మరో ముఖ్యాంశం, భూస్వామ్య వ్యవస్థ అవసానదశలో వున్నప్పటికీ, అప్పటికింకా దాని ప్రభావం బలంగా వుండింది. ఫ్యూడల్‌ భావజాలం సమసిపోలేదు. ఇక వలస వాదులు తమ అస్తిత్వం కోసం యథాతథ స్థితిని కొనసాగించటానికే (వలసవాద మూడవదశలో, 1857 తర్వాత) నిర్ణయించుకున్నారు. అంతర్జాతీయంగా ఇంగ్లండుకు పోటీగా, జర్మనీ, ఇటలీ దేశాలు శక్తిమంతమైన రాజ్యాలుగా రూపుదిద్దుకోవడంతో, ఆంగ్లపాలకులు తమకు అండగా నిలబడే సంప్రదాయ అభివృద్ధి నిరోధక వర్గాలను దూరం చేసుకోదలచుకోలేదు.

సంస్కరణోద్యమాలకు ప్రతిచర్యగా పునరుద్ధరణ వాదపు పెరుగుదల కూడా ఆ ఉద్యమాల క్షీణతకు తోడ్పడింది. అప్పటి సంస్కర్తలు తమ సంస్కరణలు జాతీయ వారసత్వానికి భిన్నం కాదని నచ్చజెప్పడానికి ప్రయత్నించారు. కుల సంఘాల ఆవిర్భావం, 1910 దశకం తర్వాత, సంస్కరణ ఉద్యమాన్ని కొంతవరకు దెబ్బతీసింది. అప్పటి సంస్కరణల దశ ఫ్యూడల్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థ నుండి పెట్టుబడిదారీ ఆర్థికవ్యవస్థ, అలాంటి అభివృద్ధితో సంబంధం గల సామాజిక పొరల పెరుగుదలా లేకపోయినందువల్ల సంస్కరణోద్యమాల వృద్ధికీ, విజయానికీ అవసరమైన అండదండలు లభించలేదు. అందుకే 19వ శతాబ్దపు పునరుజ్జీవ ప్రక్రియ అసంపూర్తిగా ఉండిపోయింది. 1920 దశకంలో జాతీయోద్యమ విజృంభణ తర్వాత సంస్కరణోద్యమాలు క్షీణించినా, వాటి ప్రభావం ఆంధ్రదేశపు మేథోవాతావరణంలో ఒక భాగంగా వుండి, ఆ తర్వాత తలెత్తిన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం ఆ వారసత్వాన్ని పుణికి పుచ్చుకొని సంఘసంస్కరణ ప్రాముఖ్యాన్ని పునరుద్ఘాటించింది. ఆనాటి నుండి నేటివరకు వీరేశలింగం నిర్వహించిన ఉద్యమ ప్రభావం ఆంధ్రదేశంపై కొనసాగుతూ వుండడం ఆయన మిగిల్చిపోయిన వారసత్వానికి నివాళి.

(కందుకూరి వీరేశలింగం- వకుళాభరణం రామకృష్ణ. ప్రచురణ: నేషనల్‌ బుక్‌ట్రస్ట్‌ 2008)