ఆంధ్రుల ఆలోచనా ధోరణిపై వీరేశలింగంగారి ప్రభావం

కొడవటిగంటి కుటుంబరావు

నేటి రాజకీయ సంఘర్షణ అనివార్యంగా వచ్చిపడింది. చివరకు స్వాతంత్య్రం కూడా వచ్చింది. కాని ఈ స్వాతంత్య్రాన్ని అందిపుచ్చుకున్న వారికి వీరేశలింగంగారి సంస్కృతిలో శతాంశం లేకపోయింది. వీరేశలింగం హేతువాది; మూఢభక్తిని, స్వార్థంతో కూడిన ప్రార్థనలను, ధనదాహాన్ని, అధికార దుర్వినియోగాన్ని తీవ్రంగా ద్వేషించిన వాడు; సర్వతోముఖాభివృద్ధి గురించి స్పష్టంగా చెప్పినవాడు; కులతత్వాలను ఖండించిన వాడు.

ఈ జాడ్యాలను నిర్మూలించడానికి మన పాలకులు ఎలాంటి కృషి చేయపోగా, వీటన్నింటినీ పెంపొందించే భౌతిక జీవిత పరిస్థితులను ప్రోత్సహించారు.

ఒక్కొక్క జాతి అంధకారంలో మునిగి అధోగతి పాలైనప్పుడు ఆజాతి భవిష్యత్తు మూర్తీభవించినట్టుగా ఒక్క మహాపురుషుడు పుట్టుకొస్తాడు. ఆంధ్రజాతి పురోభివృద్ధికి ప్రతిరూపంగా నిలచి ఉద్భోధించి, పోరాడి హెచ్చరించి ఆంధ్రుల భావి సంస్కృతికి పునాదులు వేసినవాడు కందుకూరి వీరేశలింగం. ఆంధ్రుల జీవితంలో ఏ ఒక్క రంగాన్నీ ఆయన ఉపేక్షించలేదు. ''ఇంచుమించుగా వున్న విషయముల యందును సమానముగా వృద్ధినొందుచుండుటమే అభివృద్ధి యగును; గాని తక్కిన విషయముల యందధమ దశలు నుంచి విషయమునందు మాత్రము వృద్ధి చెందడం నిజమైన యభివృద్ధి కాదు'' అన్నది ఆయన మతం.ఈ ''అభివృద్ధి'' కోసం పాటుపడడంలో ఆయన రెండు విధాల ''పూర్ణత్వం'' ప్రదర్శించాడు. చివరిదాకా ఆయన అభివృద్ధి పొందవలసిన రంగాలను అన్వేషిస్తూనే వచ్చాడు. ఆయన వ్యవహారిక భాషావాదాన్ని బలపరచటం ఇందుకు

ఉదాహరణ. మరొకటి ఏమంటే, తాను చేపట్టిన ప్రతి కృషిని, తన సర్వశక్తులను ధారపోసి కొనసాగించాడు. అనేక రంగాలలో ప్రసిద్ధి సాధించిన వారందరికీ అభ్యంతర జీవితమంటూ వుంటుంది. వీరేశలింగంగారికి దాదాపు అలాటిది లేనట్టే కనిపిస్తుంది. మామూలు సంసార తాపత్రాయలన్నీ ఆయన ఉద్యమంలో లీనమైపోయాయి. తన పిల్లల కోసంగాని, డబ్బు పోగుచేయడంకోసం గాని ఆయన సొంత తాపత్రయంగా భావించలేదు. ఆంధ్రజాతే ఆయన పిల్లలు, తన సంపాదన అంతా వారి భవిష్యత్తుకే అంకితమయింది. ఆంధ్రులకు ఆయన తండ్రే - ఆదర్శమైన తండ్రి కూడాను.

ఈ సందర్భంలో ఆయన పూర్ణత్వానికి తోడ్పడిన మరో అంశం కూడా వున్నది. జాతిని సంస్కరించడానికి పూనుకొన్న వీరేశలింగం తనను తాను సంస్కరించుకుంటూ వచ్చాడు.

ఆయన సాగించిన సంస్కరణోద్యమం సాగాలంటే ఆత్మబలం కావాలి. పై వాళ్ళ సపోర్టు కూడా కావాలి. తమ విశ్వాసాలలో తనకుగల బలమైన విశ్వాసం. అనన్యమైన కార్యదీక్ష, మొండితనం, ధైర్యసాహసాలు ఆయనకు ఆత్మబలం చేకూర్చాయి. విద్యార్థులు, సంస్కారహృదయులు ఆయనను బలపరిచారు. నాయకుడికి వుండదగిన అన్ని లక్షణాలు వీరేశలింగంలో వుండడం గొప్ప విషయం. ఒక నాయకుణ్ణి అనుసరించగోరేవారు ఆ నాయకుడి బలం గుర్తించి తాము బలం పొందుతారు. ఎంత మందికైనా బలాన్నివ్వగల శక్తి ఆయనలో వున్నట్లు కనిపిస్తుంది.

దేవులపల్లివారు ఒకసారి ''వీరేశలింగం రాక్షసుడు'' అన్నారు. అవును. అంచనాలకు అందనిది రాక్షసబలమే. అందుకే ఆయన తన శత్రువులను హడలగొట్టగలిగారు.

వీరేశలింగం అభ్యుదయం కోసం సాగించిన అపారకృషిని గురించి ఇక్కడ వివరించనవసరంలేదు. ఈ సావెనీర్‌ చదివిన వారందరికి ఆ వివరాలు తెలుస్తాయి.

ప్రస్తుత సమస్య ఏమిటంటే - ఈ సమస్య సావెనీర్‌లోని వ్యాసాలలో తల యెత్తుతున్నది. వీరేశలింగంగారి కృషికి పర్యవసానం ఏమిటి? దీని గురించి అభిప్రాయ భేదాలువున్నాయి.

ఁహవవతీవఝశ్రీఱఅస్త్రaఎ జూaఅ్‌బశ్రీబ షశీతీసవస ఎఱతీaషశ్రీవర ఱఅ ్‌ష్ట్రవ టఱవశ్రీస శీట రశీషఱaశ్రీ తీవటశీతీఎ జూaత్‌ీఱషబశ్రీaతీశ్రీవ. దీబ్‌ ఱ్‌ షఱశ్రీశ్రీ పవ షతీశీఅస్త్ర ్‌శీ రబజూజూశీరవ ్‌ష్ట్రa్‌ ్‌ష్ట్రఱర షaర ్‌ష్ట్రవ శ్రీaర్‌ షశీతీస ఱఅ ్‌ష్ట్రవ టఱవశ్రీస... ుష్ట్రవ వటటశీత్‌ీర శీట హవవతీవఝశ్రీఱఅస్త్రaఎ జూaఅ్‌బశ్రీబ aఅస ష్ట్రఱర టతీఱవఅసర రష్ట్రశీబశ్రీస అశ్‌ీ పవ ్‌aసవఅ aర aఅవ్‌ష్ట్రఱఅస్త్ర ఎశీతీవ ్‌ష్ట్రaఅ జూఱశీఅవవతీఱఅస్త్ర aఅస వఞజూవతీఱఎవఅ్‌aశ్రీ శీతీ రవఎపశీశ్రీఱష వఅసవaఙశీబతీర a్‌ పవర్‌ఁ. అన్నారు గోష్ఠి సుబ్బారావుగారు.

''వీరేశలింగంగారే లేకపోతే తెలుగుదేశం ఎంత అథోగతిలో వుండి వుండేదే ఊహించడం కష్టం'' అన్నారు మంత్రి వాసుదేవరావుగారు.

''ప్రస్తుతం సమాజంలో వస్తున్న మార్పులను వీరేశలింగంగారి కృషి కోణాల నుంచే మేము కొలవకపోలేదు కాని వచ్చిన మార్పు, జరిగిన చైతన్యం బహు కొద్ది పాటిది మాత్రమే కాదా?'' అని అడ్సుమిల్లి పూర్ణచంద్రరావుగారు అడుగుతున్నారు. ''మన స్వాతంత్య్రోద్యమం ఒక విధంగా సాంఘిక సంస్కరణోద్యమాన్ని నీరుగార్చినదేమోనని అనిపిస్తున్నది'' అని కూడా వారు సంశయించాడు.

ఇదొక ప్రశ్న. వీరేశలింగంగారు చించి చెండాడిన దుష్ట సాంఘికాచారాలలో చాలా భాగం ఈనాడు మరింత తీవ్ర రూపంలో మన ఎదుట వున్నాయి. అయితే, ఆయన కృషి వృధా అయిందనాలా''?

ఈ ప్రశ్నకు తారకంగారు ఒక సమాధానం ఇచ్చారు: ''సంఘస్కరణకు అంతులేదు. సమాజంలో ఎప్పటికప్పుడు ఆచారాలు వెర్రితలలు వేస్తూనే వుంటాయి. ఏ మహానుభావుడో వీటిని నిర్మూలించడానికి జన్మిస్తూనే వుంటాడు.''

దీనికి ఒకటే అభ్యంతరం: అన్నప్పుడల్లా ఒక వీరేశలింగం జన్మించడు. అంతదాకా జాతి రొచ్చులో పొర్లవలసిందేనా?

నాకు ఒకటి తోస్తుంది. వీరేశలింగంగారు సంఘ సంస్కరణలను స్వాతంత్య్రానికి ముందు మెట్టుగా భావించారు. తన వంటి సంస్కారి సిగ్గుపడదగిన స్థితిలో వున్న జాతి స్వాతంత్య్రాన్ని ఎలా జీర్ణించుకుంటుంది? ఇది ఎంతైనా సమర్థనీయం.

రెండో సంగతి ఏమంటే, సంస్కర్తలు ప్రారంభించిన దాన్ని రాజకీయవాదులు పూర్తి చెయ్యాలి. వీరేశలింగంగారి సంస్కరణోద్యమం కొనసాగినంత వరకు ఆయనకు అధికారుల అండ వుంటూ వచ్చింది. ఆయన ప్రారంభించిన సంస్కరణ, సంఘర్షణ రాజకీయ సంఘర్షణ రూపం దాల్చనేలేదు.

నేటి రాజకీయ సంఘర్షణ అనివార్యంగా వచ్చిపడింది. చివరకు స్వాతంత్య్రం కూడా వచ్చింది. కాని ఈ స్వాతంత్య్రాన్ని అందిపుచ్చుకున్న వారికి వీరేశలింగంగారి సంస్కృతిలో శతాంశం లేకపోయింది. వీరేశలింగం హేతువాది; మూఢభక్తిని, స్వార్థంతో కూడిన ప్రార్థనలను, ధనదాహాన్ని, అధికార దుర్వినియోగాన్ని తీవ్రంగా ద్వేషించిన వాడు; సర్వతోముఖాభివృద్ధి గురించి స్పష్టంగా చెప్పినవాడు; కులతత్వాలనుఖండించిన వాడు.

ఈ జాడ్యాలను నిర్మూలించడానికి మన పాలకులు ఎలాంటి కృషి చేయపోగా, వీటన్నింటినీ పెంపొందించే భౌతిక జీవిత పరిస్థితులను ప్రోత్సహించారు. అది వీరేశలింగంగారి తప్పు ఎలా అవుతుంది? అందుచేతనే అడ్సుమిల్లి పూర్ణచంద్రరావుగారన్నట్లు ''విప్లవం, ఒక సాంఘిక విప్లవం, ఒక సాంస్కృతిక విప్లవం, ఒక మానసిక విప్లవం మనకిప్పుడవసరం. ఈ విప్లవాలకు పాలకులు ఎంతవరకు సహకరిస్తారు. మన పాలకులు ''ప్రయారిటీలు'' జనసామాన్యానికి అర్థం కావు. టూరిస్టు హోటళ్ళు నిర్మాణానికి కోట్లకొద్ది ఎందుకు ఖర్చవుతున్నదో ఇళ్లు లేని జనానికి ఏం తెలుస్తుంది? ఏ క్షణాన ఏ రాజకీయ బురఖా తగిలించుకుంటారో తెలియనివాళ్ళకు ఎలా ఓటు వెయ్యలో చదువుకున్నవాడికి కూడా తెలియదుగదా; మంత్రులు, శాసనసభ్యులు తిరుపతి యాత్రలు చేస్తుంటే వీరేశలింగంగారి ఉపదేశాలు ఎవరు పాటించేటట్టు?

ఇంకొకటి కూడా జరిగింది. తెలుగు వాళ్లు వీరేశలింగాన్ని విస్మరించారు. ఆయన రచనలన్నీ కాకపోయినా ఆయన ప్రబోధాలన్నీ ప్రతి తెలుగువాడు అనుక్షణం మనసులో వుంచుకుంటే వాటి ప్రభావం మన రాజకీయ జీవితంపైన ఎంతైనా వుండేది. అది జరగలేదు.

వీరేశలింగంగారి ''ఆత్మకథ'' ప్రచారంలో వున్నట్టు కనబడదు. కాని, నార్ల వారు సాహిత్య అకాడమీ వారికి వీరేశలింగం మీద ఒక అద్భుతమైన, క్లుప్తమైన పుస్తకం రాసిపెట్టారు. అది తెలుగులో అచ్చువేసి బైబిల్‌లాగ పంచదగిన పుస్తకం. ఆ నార్లవారే అంతకన్న సంగ్రహంగా వీరేశలింగం మీద ఇంగ్లీషులో ఒక వ్యాసం రాసి ఈ సావెనీర్‌కు ఇచ్చారు. అది వ్యాసాలన్నిటికి మణిపూసలా వున్నది. ఆంధ్రులందరు కనీసం ఈ వ్యాసం చదివినా చాలుననిపిస్తుంది.

నార్లవారి వ్యాసం తరువాత మరో అరడజను ఇంగ్లీషు వ్యాసాలు, ఒక డజను తెలుగు వ్యాసాలూ, ఒక అరడజను పద్యాలు ఈ సావెనీర్‌లో వున్నాయి. వ్యాసాలలో కొంత పునరుక్తి తప్పనిసరి అయినా, సంకలనం చక్కగానే జరిగిందని చెప్పాలి.

వీరేశలింగంగారిలాగే టాగోర్‌గారు కూడా దేశానికి సంఘ సంస్కరణ ఎక్కువ అవసరమన్నారన్న సంగతిని ఎస్‌.బి.పి.పట్టాభిరామారావుగారు గుర్తు చేస్తూ, స్వాతంత్రోద్యమంలో ''రివెవలిజం'' అంతర్భాగంగా వుండిన సంగతిని ప్రస్తావించారు. స్వాతంత్య్రం వచ్చాక, సంఘ సంస్కరణ లేని ప్రాంతాలలో మతమౌఢ్యం మరింత విస్తరించడం. మత ప్రాతిపదికపైన ఏర్పడిన రాజకీయ పార్టీలు బలపరచడం మనకు తెలుసు. కొద్ది విషయాలలో సంఘ సంస్కరణోద్యమం స్వాతంత్రోద్యమంతో ఏకీభవించింది. పట్టాభిరామారావుగారన్నట్టు గాంధీగారి కన్నచాల ముందే వీరేశలింగంగారు అస్పృశ్యత పైన ధ్వజమెత్తాడు. కొంతవరకైనా పరిష్కారం కావడానికి కారణం సంస్కరణోద్యమం అయివుండవచ్చు.

స్త్రీల ఉన్నతికి వీరేశలింగం చేసిన కృషి గురించి ఆవుల సాంబశివరావుగారు ప్రస్తావించారు. ప్రజలలో వుండే రకరకాల మౌఢ్యాన్ని వీరేశలింగం ఎలా ప్రతిఘటించినదీ మాలకొండయ్యగారు వివరించారు.

ఁఔఱ్‌ష్ట్ర ్‌ష్ట్రవ aర్‌శీఅఱరష్ట్రఱఅస్త్ర ఎవaఅర ష్ట్రవ aషష్ట్రఱవఙవస ఱఅ aశ్రీశ్రీ ష్ట్రఱర షతీబఝసవర aస్త్రaఱఅర్‌ శీబతీ షతీబవశ్రీ షబర్‌శీఎర. హవవతీవఝశ్రీఱఅస్త్రaఎ ష్ట్రaర జూతీశీఙవస ్‌శీ ్‌ష్ట్రవ రబషషవరరఱఙవ స్త్రవఅవతీa్‌ఱశీఅర ్‌ష్ట్రa్‌ ్‌ష్ట్రవ ్‌శీశ్రీవతీa్‌ఱశీఅ శీట aఅవ షబర్‌శీఎ షష్ట్రఱషష్ట్ర సశీవర అశ్‌ీ ర్‌aఅస ్‌శీ తీవaరశీఅ శ్రీవaసర ్‌శీ రశీషఱaశ్రీ aఅaతీషష్ట్రవ.ఁ

అని వీరేశలింగం జీవితం నుంచి మనం నేర్చుకోదగిన గుణపాఠాన్ని ఒక్క ముక్కలో చాల చక్కగా చెప్పారు. మూడు తరాలవాళ్ళు ఈ గుణపాఠాన్ని నేర్చుకోకపోవడం చేతనే ఇవాళ సాంఘిక అవ్యవస్థ పెచ్చుమీరింది.

వీరేశలింగంగారి నాటక రచన గురించి కూర్మా వేణుగోపాలస్వామిగారు రాశారు. నాటకస్రష్టగా వేణుగోపాలస్వామిగారు మరింత హెచ్చుగా అంచనా వేశారేమో. ''శాకుంతలం'' అనువాదం ఒకటే నిజమైన విజయం సాధించినట్టు కనబడుతుంది. నాటకాలలో పాత్రోచిత భాష ప్రవేశపెట్టడానికి వీరేశలింగంగారు చేసిన కృషిని కాదనడానికి వీలులేదు. అయితే అలాంటి భాషను సాధారణంగా హాస్యానికి వాడేవారు. నా చిన్నతనంలో ఒక నాటకంలో ఈ సంభాషణ ఉండేది. ''అగేయిస్సమ్మ; అనికోర్టు ప్యూను మూడు సార్లు పిలుస్తాడు. ''ఆశమ్మా పిలుస్సున్నారే.'' అంటుంది సాక్ష్యం చెప్పే వితంతువు. నాటకం పేరు గుర్తులేదు కాని, వ్యావహారిక భాషావాదం తల ఎత్తక ముందు వ్రాసిన నాటకమే. దాన్ని మా మేనమామలు ఆడారట. మా రెండో మేనమామ నాటకాలలో హాస్య పాత్రలు ధరించి, మామూలు భాష మాట్లాడి జనాన్ని నవ్వించే వాడట.

వీరేశలింగంగారు అనేక పరువునష్టం దావాలకు గురికావటమూ, నవలలను ధారావాహికంగా అచ్చువేసే విధానం ప్రారంభించటమూ బి.వి.చలపతిరావుగారూ గుర్తుచేశారు.

తెలుగు వ్యాసాలలో డాక్టరు దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు తమ వ్యాసంలో హెచ్చుగా కవుల చరిత్రలు రాయటంలో గల కష్టాలను పేర్కొన్నారు.

అడ్సుమిల్లి పూర్‌ణచంద్రరావుగారి వ్యాసం ఈనాటి పరిస్థితులను తూర్పారబడుతున్నది. ఆనాడు వీరేశలింగం ఒక్కడు సాగించిన కృషి ఈనాడు మేధావులు కనీసం సమష్టిగానైనా సాగించవచ్చునని ఆయన సూచన. ఈనాడు దేశంలో ఇంత రాజకీయ చైతన్యం ఉండి సాంఘిక చైతన్యం లేకపోవడం ప్రజా జీవితం పట్ల ఎవరికీ శ్రద్ధ లేకపోవడం చిత్రమే.

వీరేశలింగంగారి ''త్రికరణశుద్ధి''ని మెచ్యుకుంటూ డాక్టర్‌ అక్కిరాజు రామాపతిరావుగారు ''గొప్ప మానవతావాది పంతులు గారు. దీనుల పట్ల కరుణతో మనస్సు కరిగిపోగా, చేతగానితనంతో చేతులు ముడుచుకుని కూర్చోలేదు. ఒంటరిగా రంగంలోకి దూకి, మహా భయంకరంగా యుద్ధం చేశాడు'' అన్నారు. ఈనాడు మానవతావాదులైతే చాలామంది ఉన్నారు. వారు మిగిలిన విషయాలలో పంతులుగారిని అనుకరించడానికి సిద్ధంగా లేదు. ప్రారబ్ధం!

''పౌరాణికయుగం, ప్రబంధయుగాల నాటి పాండిత్యానికి, రచనా కౌశల్యానికి ఏమాత్రం తీసిపోని ప్రతిభ ప్రకటించి కూడా, ప్రజానీకానికి అందుబాటులో వుండే సరళమైనశైలిలో, తేటతెల్లమైన తెలుగులో రకరకాల జ్ఞానాన్ని, వాఙ్మయాన్ని, ఆంధ్రులకు అందిచ్చాడు'' అన్నారు తారకంగారు.

ఒక్క భాషా, వాఙ్మయాల విషయంలోనే కాదు. మతాచారాల విషయంలో కూడా వీరేశలింగం అనేక యుగాలు దాటి భవిష్యత్తులోకి అడుగుపెట్టిన అసాధారణ జీవి. ఆయన పాండిత్యానికి ఉద్వాసన 'సులభ గ్రాంధికం'' అవలంబించి గిడుగు వారి వ్యావహారిక భాషావాదానికి రంగాన్ని సిద్ధం చేశారు. ఆయన భాషలో తెచ్చిన ఈ మార్పు భాషాతత్వ జ్ఞానం వల్ల వచ్చినది కాదు. ప్రజలకూ, సాహిత్యానికి ఉండవలసిన సాన్నిహిత్యాన్ని పురస్కరించుకుని వచ్చినది. ప్రజలకు సన్నిహితంకావటం అభ్యుదయానికి మార్గమని ఇదే రుజువు చేస్తుంది. అంతేగాని సిద్ధాంతాలను వల్లె వేసిన మాత్రన ప్రజలు సన్నిహితులు కారు. ''మనదేశాభివృద్ధికిపుడు పని కావలెనుగాని యది లేని పొడి మాటలు కావలసి యుండలేదు.'' అని వీరేశలింగం గారే అన్నారు. మన దురదృష్టంకొద్దీ ఈనాడు''పాడిమాటలు'' జాస్తిగానూ, పని చాలా తక్కువగానూ ఉండడం జరుగుతున్నది. (ఆంధ్రజ్యోటి దినపత్రిక, 18-10-1970) (కొడవటి కుటుంబరావు సాహిత్య వ్యాసాలు పుస్తకం నుండి)