ఓనమాలు - మహీధర రామమోహనరావు

విశ్లేషణ

- గనారా  - 9949228298

20వ శతాబ్ధం ప్రారంభం నుంచి దాదాపు 1950 వరకు తెలుగు ప్రాంతంలో సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ మార్పులు, పరిణామాలని మహీధర రామమోహనరావు కొల్లాయి గట్టితేనేమి, రథచక్రాలు, 'ఓనమాలు'లో నవలల్లో చిత్రించారు.

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి నాంది పలికిన చాకలి ఐలమ్మ పాత్ర సత్తెమ్మది. 'సత్తెమ్మ'కు పదహారు ఏట వివాహం అయింది. ఏడాది తిరగకుండా భర్త పోయాడు. మగదిక్కు లేని పుట్టింటి సంసారాన్ని తన భుజాలపైకి ఎత్తుకుంది. మూలనపడ్డ పొలం చక్కపెట్టడానికి వూళ్ళో పనిమంతుడు  అని పేరున్న 'వెంకటయ్య'కు కాస్త గింజలు ఎక్కువ ఇచ్చి, తనకు తోడుగా పెట్టుకుంటుంది. కష్టసుఖాల్లో భాగం పంచుకునే వెంకటయ్య సన్నిహితుడు అవుతాడు.

వీరిద్దరి కలయికను చూసి చూడనట్లు లోకం ఊరుకుంది. కుటుంబం వూరుకుంది. తమ్ముడుకి మరదలుకు కూడా అంగీకరమైంది. ఆ సంబంధం వివాహం కావడానికి సామాజికమైన అడ్డంకి ఉంది. కాని భర్త లేని స్త్రీ యొక్క వాంఛలకు పరోక్ష ఆమోద ముద్ర ఉండేది. సానుభూతి

ఉండేది.

ఆ గ్రామంలో ఉండే చాకలి 'పద్దాలు' సంగంతో సంబంధాలు పెట్టుకుంటాడు. అతనితో పాటు చాలామందిని చేర్పిస్తాడు. అసలు పద్దాలే 'సంగాన్ని' వూళ్ళోకి తెచ్చింది. వెట్టికి వ్యతిరేకంగా నిలబడి నాయకత్వం వహిస్తాడు. సత్తెమ్మ, వెంకటయ్యను సంగంలో చేర్పిస్తుంది. కొన్నిరోజులకు నిజామ్‌ పోలీసులు వూళ్ళోకి ప్రవేశిస్తారు. దొర పెద్దకొడుకు సర్కిల్‌ఇనస్పెక్టర్‌. పద్దాల్ని నడిరోడ్డుపై కాల్చేస్తారు. మగవాళ్ళనందరిని చితక్కొట్టి కొందరిని జైళ్ళకు పంపిస్తారు. పద్దాలు భార్యను పోలీసు స్టేషన్‌లో పెట్టి రెండు నెలలు వెట్టిచాకిరి చేయిస్తారు. ఆమెను లొంగదీయడానికి చేసిన ప్రయత్నం ఫలించలేదు.

సత్తెమ్మతో వివాహేతర సంబంధం మంచిది కాదని 'సంగం' నాయకులు చెబుతారు. గర్భవతి అయితే సమాజం ఆమెను చిన్నచూపు చూస్తుందని చెబుతారు. సత్తెమ్మ వెంకటయ్యను పెళ్ళి చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకొని కుటుంబానికి వెల్లడిస్తుంది. అక్క పట్ల ఎంతో అణుకువుగా ఉండే తమ్ముడు రంగయ్య, తల్లి వ్యతిరేకిస్తారు. రంగయ్య భార్య ఒక్కరితే సత్తెమ్మను సమర్థిస్తుంది. కాని కుటుంబం యొక్క ఒత్తిడికి ప్రేమను త్యాగం చేయక తప్పింది కాదు సత్తెమ్మకు. కుటుంబ ఒత్తిడికి సత్తెమ్మ తల వంచి వెంకటయ్యను పంపించేసింది. వెంకటయ్య వెళ్ళిపోతూ తన చేతుల్తో పెంచిన తోట, పొలం నాశనం అవ్వకూడదని సరయ్య అనే ముసలతన్ని సూచించి వెళ్ళిపోతాడు. సరయ్యను కాపలాగా ఉంచుకుంటుంది సత్తెమ్మ.

సరయ్య కాపలాగా ఉన్నాడు కాబట్టి రహస్యంగా పార్టీ కార్యక్రమాలు సాగుతుంటాయి. ఆగిపోయిన రాత్రి పాఠశాల మళ్ళీ ప్రారంభం అయింది. నిషేధించబడిన 'ప్రజాశక్తి' తెచ్చి రాజకీయాలు చర్చిస్తుంటారు. లంబాడీ పూర్ణయ్య, మేదర మల్లయ్య, చాకలి నారాయడు, కుమ్మరి గురవయ్య, కంసాలి వెంకటాచారి ఆ పాఠశాలలో విద్యార్థులుగా ఉండి పెద్ద పెద్ద పాఠ్యాంశాలు కూడా చదువుతుంటారు.

సరయ్య జీవితం కూడా దొర దౌర్జన్యానికి బలైనదే! తన కొడుకు ప్రాణాల్ని తీసిన సమ్మె అతని మనసులో

ఉండిపోయింది.

1946లో ప్రభుత్వ వ్యతిరేక ఉద్యమం తెలంగాణ పల్లెల్లో కారుచిచ్చులా వ్యాపించింది. దానిని అణచివేయడానికి 'నిజామ్‌శాహి' ఎన్నో ఘోరాలు సాగించాడు. ఆ దురంతాలు వ్యతిరేకిస్తూ కోస్తా జిల్లాలన్నింటా బ్రహ్మాండమైన ఆందోళన జరిగింది.

సత్తెమ్మ తమ్ముడు రంగయ్య బాగా చదువుకుంటాడు. విద్యార్థి దశ నుండి ఆదర్శాలు కలవాడు. తగుపాటి చదువు చాలనేది అతని అభిప్రాయం. నిజామ్‌ పాలనలో హిందువులకు జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని గురించి, మాతృభాషను అణచివేయడానికి చేస్తున్న అన్యాయాల్ని గురించి చర్చలు వినియోగించాడు. హిందూ మత రక్షణ కోసం ఆర్య సమాజం చేస్తున్న కార్యకలాపాల్ని అభినందించాడు. ఆంధ్రభాష అభివృద్ధి కోసం జరిగే ప్రయత్నాలకు తోడ్పడేవాడు.

రంగయ్యను చిన్ననాటి స్నేహితుడు 'సేతుసిందీ గోవిందు' వచ్చి 'దొర యాదు చేస్తున్నాడు' అని వార్త తెచ్చాడు. పల్లెటూళ్ళలో దొరలది మకుటం లేని రాజరికం. చట్టం ఎరగని శాసనాధికారం, ఒక్క కుల పెద్దరికం వలన లభించిన పెత్తనం మాత్రమే కాదు. డబ్బు, భూమి, కులం, దర్పం, దాష్టీకం వీటన్నింటి మిశ్రమం ఆ దొరతనం. ఒకడు పెద్ద ఇల్లు కట్టుకోవడాన్ని సహించడు. చొక్కా వేసుకోవడానికి ఒప్పుకోడు. ఎండ మాడొస్తున్న, వర్షం కురుస్తున్న వారి ఎదుటనే  కాదు వారి ఇంటి ముందు కూడా గొడుగు చంకన పెట్టవలసిందే. జోడు చేతికి తీసుకోవలసిందే. చుట్ట దాచవలసిందే. తలదింపాలసిందే. ప్రతీ మాటలో తన బానిసతనాన్ని, దీరుల పెద్దరికాన్ని గుర్తు చేసుకొంటూ, గుర్తు చేస్తూ మాట్లాడవలసిందే. అదంతా చట్టాలు కెక్కని శాసనం.

రంగయ్యకు చిన్నతనం నుంచి తెలిసిన వాతావరణమే! అనేక ఘోరాలు అతని కళ్ళతో చూసినవే.

'శివరామిరెడ్డి' దగ్గరకు రంగయ్య వెళ్ళాడు.

శివరామరెడ్డి దగ్గర సంభాషణ :

''తమరు ఎందుకో యాగి చేసారట?''

''మా అల్లుడు గారు తరచూ చెప్తుంటాడు. బాగా చదువుకున్నావని, ఈ ఏడాది 'వకాలితు' పెట్టబోతున్నామని చెప్పారు. సంతోషం. మీ తాత తండ్రీ చాలా మంచివాళ్ళు''.

''వాళ్ళు తమ జీవితాన్ని మన్నుకి అంకితం చేసారు. అంతటి వాళ్ళు లేరనిపించుకొన్నారు''.

శివరామిరెడ్డి తాటాకులు కడుతున్నాడో, నిజంగా పొగుడుతున్నాడో అర్థం కాలేదు'' రంగయ్యకు.

అతనితో ఏ విషయములోను వాదనకు దిగే ఉద్దేశ్యం రంగయ్యకు లేదు. కాని మనస్సులో వ్యవసాయం అభివృద్ధి కాకపోవడానికి కారణం దేశంలోని ఆర్థిక పరిస్థితి కారణమని, వెట్టిచాకిరి, భూస్వాముల మూలానా పనివారికి రక్షణ, విశ్వాసం, తాహతు లేకపోవడం కారణమని వాదన చెయ్యాలన్నా రంగయ్య సాహసం చెయ్యలేదు. అందుకే చిన్న, చిన్న కమతాలు, వేదయుగం నాటి పనిముట్లే కారణం అనే వాదన తెచ్చి ఎవ్వరికి ఇబ్బంది కలిగించకూడదని అనుకున్నాడు. ఈ క్రమంలో చిన్న కమతాలు, పనిముట్లే అని చెప్పినా ఆవేశంలో కొట్టుకుపోతూ, అమెరికాలో వ్యవసాయ పరిస్థితులు చదివినవి, విన్నవి గుర్తుకువచ్చి, పెద్ద పెద్ద బ్యాంకులు, కంపెనీలు లక్షలాది ఎకరాల కమతాలు నడిపిస్తున విధానం, యంత్రాలు ఉపయోగించే తీరు చెప్పుకుపోయాడు.

శ్రద్ధగా నిశ్శబ్ధంగా విన్నాడు. ''ఈ రోజుల్లో పడుచువాళ్ళందరికి ఒకటే పద్ధతి. మా రఘు కూడా ఇదే... సరిగ్గా ఇంతే...''

రఘునందనుడు శివరామరెడ్డి రెండోకొడుకు, చదువుల్లోనూ వ్యవహార విషయంలోనూ తెలివైనవాడు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగం చేసి పద్ధతులు సరిపడక, స్వంత సేరీ పట్టేడు ఇంజన్లూ. ట్రాక్టర్లు తెప్పించి, ఆధునిక పద్ధతులపై వ్యవసాయం చేయిస్తున్నారు. రఘునందనుడితో పరిచయం లేకపోయినా తన ఆలోచనతో సరిపడుతున్నాయని రంగయ్య బ్రహ్మానందపడ్డాడు.

పైగా ''అటువంటివారే దేశానికి ఆదర్శం చూపగలరు. వారికి ఆ అవకాశం, ఆసక్తి వుండడం దేశం అదృష్టం''. అని రంగయ్య ప్రకటించడంతో రామిరెడ్డి మీసాలు సవరించుకున్నారు. రంగయ్య ఆదర్శ పద్ధతి వెళ్ళడించిన తరువాత దాన్ని అమలు చేయడానికి సంసిద్ధతను తెలియజేసాడు.

రఘునందనుడు రెండేళ్ళగా చెదురు చెదురుగా ఉన్న చిల్లరగా ఉన్న రైతుల్ని తన చేతిలో తెచ్చుకొన్నాడు. శివరామిరెడ్డి మాటలతో రంగయ్య నెత్తిన పిడుగు పడినట్లయి బొళ్ళ పొలం కూడా స్వాహా అయింది.

  •  

పది ఎకరాల గొడ్రళ్ళదిబ్బ, తమ కష్టం చాకిరి వీటికి విలువే లేదా? తనచేయి నెత్తినే పెట్టించే విధంగా రెడ్డి మాట్లాడుతుంటే రంగయ్య నోరు ఎత్తలేదు.

''ఇది నాది అనుకొని వుండకపోతే మా తాతయ్య, అయ్య, నేను దీని కోసం ఇంత కష్టపడేవాళ్ళమేనా''  సత్తెమ్మ అనుకుంటుంది.

'యాభై ఏళ్ళు పాటు ఏది ఉంటే అదే తిన్నారు. కొంత చిల్లర మిగుల్చుకున్నారు. ఈ యాభై ఏళ్ళల్లో ముగ్గురు పెద్దవాళ్ళు, నలుగురు అజాత శిశువులు ఈ భూమికి బలి అయ్యారు. తాము ఇద్దరు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు'.

'ఈ భూమి లేకపోతే ఈ ప్రపంచంతో తమకున్న సంబంధం ఏమిటి?' ఇది సత్తెమ్మ ప్రశ్న.

'దొర రోజు ఓ వంద ఎకరాలు యంత్రాలు తెచ్చి దున్నుతాడు. ఆ భూమి దొరలది అయిపోతుందా! దానితో పాటు చెరువు, కాలువలు, గుంటలు అన్ని చదును అయిపోతాయి. ఈ వనరులన్ని భూస్వాములువేనా?' ఇలాంటి ప్రశ్నలు తలెత్తాయి.

''పొలాలన్ని ఏభయ్యేళ్ళు నుంచి మేము చేస్తున్నాం'' సత్తెమ్మ రంగయ్యల వాదన.

''అందుకే విశ్వాసం చూపడం మరీ అవసరం. ఏదో కష్టంలో ఉన్నప్పుడు ఆసరా ఇచ్చాం. మీరు నిలదొక్కుకున్నారు కదా! ఇంక దానిని వదలండి.''

రెడ్డి ఆఖరు వాక్యం సుగ్రీవాజ్ఞ.

సంతానం ప్రయోజకులలో అప్రయోజకులలో లేక సంతానం లేకున్నా రైతు భూమిని అలాగే కాపాడుకుంటాడు. పంట రానూవచ్చు లేదా పోనూవచ్చు కాని, చాకిరీ అలా చేస్తూనే ఉంటాడు. అందుకే భూమితో రైతు ప్రాణం లంకె పడి ఉండడం.

విషయం తెలిసిన సత్తెమ్మ తల్లి, రంగయ్య విచారంలో పడిపోయారు. అందురూ వచ్చి ఓదార్చారు. కొందరు సత్తెమ్మకు, వెంకటయ్యకు ఉన్న సంబంధం తెరపైకి తెచ్చారు.  సంఘంలో ఎవరో ఒకరు అది కారణమై ఉంటుందని అంటారు. 'రకరకాల వాదనతో ఆర్థిక సూత్రాలు, సమాజ దాస్యం నుండి వచ్చిన ఆధ్యాత్మిక వివరణలు ఉన్నాయి.' తమ్ముడు రంగయ్యకు కూడా అక్క నైతిక ప్రవర్తనకు దొరచర్య కారణం అనుకుంటాడు.

'ముండల్లే నాపై పడి ఏడవకపోతే అక్కడే అవేదో ఏడవకపోయావూ. వెదవ చదువు వెలిగించేవు''. అంటూ సత్తెమ్మ తమ్ముడుని నిలేస్తుంది.

ఈ కథ నడుస్తున్న కాలం నాటికి ఆంధ్ర మహాసభ

ఉనికిలో ఉన్నప్పటికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణం బలంగా ఏర్పడింది. తెలంగాణ అన్ని జిల్లాలలోను తన నిర్మాణయుతమైన శాఖలు ఏర్పరచగలిగింది.

నిజాము జాగీర్ధారి విధానానికి దొర ప్రతినిధి. తరిమివెయ్యాలని ప్రజలు ఉద్యమిస్తున్నారు. హిందూ ముస్లిములు వ్యతిరేకతను రెచ్చగొట్టే శక్తుల పట్ల అప్రమత్తత అవసరమని తలచేవారు. ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో నిజామ్‌ జాగీర్ధారి కలిసిపోవాలని వాదన బలంగా వినిపిస్తుంది. అప్పటి పరిస్థితుల్లో మధ్యతరగతి మేధావి వర్గం కాంగ్రెసుతో కలసి ఉంటుంది.

కొద్దిరోజులకు సత్తెమ్మ పొలం చూస్తున్న సరయ్య పరుగున వచ్చి తనపాక తీసి, మండావిసిరేసిన కృష్ణయ్య గూర్చి చెప్పుతాడు. పదిమంది కూలీలతో వచ్చాడని చెబుతాడు. కనీసం పంట కోసుకొనే అవకాశం కూడా ఇవ్వలేదని తల్లి వీరమ్మ లబోదిబో అంటుంది. చుట్టుపక్కలవారు వచ్చారు. ఈ గోల విని సత్తెమ్మ బయటకు వచ్చింది. పొలంలో జరిగిన విషయం తెలిసి తల్లిలా ఏడ్వలేదు. కళ్ళు భగ భగ కనిపించాయి. ఆకారం చూస్తూ వచ్చినవాళ్ళంతా ఆశ్చర్యంతో నోరు తెరిచారు. ఎవ్వరిమాట, ఓదార్పులు వినలేదు. చూరులోని బారెడు పొడుగు జువ్వకర్ర లాగింది. సరయ్యను నడవమంది. అతనికి అర్థం కాలేదు. అలా చూస్తూ ఒక్క నిమిషం నిలబడ్డాడు. భూమి మీదకు వచ్చిన వాళ్ళను ఎదుర్కొవడానికి సిద్ధం అయ్యిందని అక్కడవారికి సంతోషం కలిగింది. వెనక తల్లి అరుస్తూ వచ్చినా వినిపించుకోలేదు. వెనక ఉన్న జనాల్ని గమనించలేదు. ఇదివరకూ పోలీసుల చేతిలో దెబ్బలతిన్న జానకిరామయ్య నలుగుర్ని పోగేసాడు. 'రండేసి' అని

ఉత్సాహపరిచాడు.

సాతాని బూసయ్య వీధి మొనలో కోటమ్మ అందరూ జట్టుకట్టారు. వెనకబడినవాళ్ళను కోటమ్మ తిట్టింది.

మగాళ్ళు 'ఆడకూతురు పాటి చేరికలేరూ... అంటూ నోటిదురుసు చూపించింది. ఆడవాళ్ళు కదలడంతో

మగవాళ్ళు కదిలారు.

పొలం సమీపించినకొద్ది సత్తెమ్మ నడక తీవ్రం అయింది. వడి వడి నడకైయింది. పరుగైయింది. గుండ్రాయిపై కిష్టయ్య కనిపించాడు. ఈ కోలాహలం గమనించాడు. దూరంగా కేకలు, పిలుపులు వినిపిస్తున్నాయి. జనం పరుగున వస్తున్నారు. రంగురంగు పంచెలు, కండువాలు మగవాళ్ళు తనవైపు వస్తున్నారు.  పుంతలకి, చేలకి అడ్డుపడి చేతులు ఎత్తి కేకలు వేస్తున్నారు. పిడికిళ్ళు బిగించి వస్తున్నారు. సంగం ఉనికి కనిపించింది కిష్టయ్యకు.

సత్తెమ్మ చాచికొట్టింది. జువ్వకర్రకు చర్మం లేచేది. కిష్టయ్య తప్పించుకున్నాడు. సత్తెమ్మ వెనకాలే వచ్చిన జనం కిష్టయ్య పరుగుచూసి తరమడం ఓ హుషారు అయింది. అతనితో వచ్చిన కూలీలు గజగజలాడారు.

''కొడుకుల్ని పక్కలిరగ తన్నండి''

''మీ దొరముల్లె గాని దాచిపెట్టేడనుకున్నారంట?'' సత్తెమ్మ వాళ్ళను కొట్టింది. నిర్లక్ష్యంగా పొమ్మంది. ఎక్కడినుంచో మంగలి వెంకన్న వచ్చి వారం క్రితం దొర స్వాధీనం చేసుకున్న తన పొలాన్ని కూడా ఇప్పించమని ప్రార్థించాడు.

'మంది ఆజ్ఞ. నీ పొలం నువ్వు చేసుకో ఇంకొకరి గొడవేమిటి?' విజేతలు పెద్ద పెద్ద కేకలతో పొలాలు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

బీళ్ళ పొలం బావి దగ్గర ప్రజలు పోయా అనేక ఆలోచనల్లో పడ్డారు. శివరామరెడ్డి పగ తీర్చుకుంటాడని, అవసరం అయితే నైజాంకు సైన్యం తోడు తీసుకుంటాడని అనుకోవడం ప్రారంభించారు.

సాయంకాలం అయింది. పోలీసులు రాలేదు. తుపాకులు పేలలేదు. ఏ అలజడి కనిపించలేదు.

శివరామిరెడ్డి దగ్గరకు వెళ్ళిన కిష్టయ్య ఎంత చెప్పినా వినలేదు. చికాకు పడ్డాడు. తన బతుక్కి కిష్టయ్యలాంటి కూలోడి సలహా ఇవ్వడమేనా?

పోలీసు అధికారికి ఉండే అవలక్షణాలు మూర్తిభవించినవాడు దొరకొడుకు రఘునందనడు. ఏదో ఒకటి చెయ్యాలి. లేదంటే సెంటు భూమి కూడా మిగలనివ్వరని హెచ్చరిక చేసాడు తండ్రికి.

శివరామిరెడ్డి వద్ద గతంలో వెంకటయ్య కొంతకాలం పనిచేసాడు. అప్పటికే దొర ప్రవర్తన తెలుసు. పరిచయాలకు, చనువుకు అవకాశం ఇవ్వని రకం. మనుష్యులను ఆప్యాయంగా పలకరిస్తాడని అందరికి తెలుసు. సత్తెమ్మను పెళ్ళి చేసుకుంటాడని అప్పటిలోని వార్త శివరామరెడ్డికి తెలిసి కబురు పంపాడని వెంకటయ్య అనుమానం. పెద్దవాళ్ళు ఇళ్ళల్లో రంకు సాగించడం మామూలే! కాని, శివరామరెడ్డి వితంతు వివాహం ఆయన సమర్థించడం ఆశ్చర్యం. ఉత్సాహం కలిగించింది. తండ్రి తాతల కాలం నాటికి తన పొలం చిన్ననాటి నుండి శివరామరెడ్డి స్వాధీనంలోనే ఉంది. కాని తిరిగి తన స్వాధీనం  కావడం సాధ్యం కాదు. దొరల స్వాధీనంలో ఉన్న భూమి హక్కుదారులకు చెందకుండా భయపెడతారు, బెదిరిస్తారు. అవసరం అయితే రంకు చేస్తారు. వాళ్ళ తల్లిని, పిల్లలని, అత్తను, కోడలను మంచాలపైకి రప్పిస్తారు.

తెలంగాణలో భూస్వాములు, రజాకారుల దుర్మార్గాలు మితిమీరిపోతాయి.

ఊరి పొలిమేర నుండి లారీజనం వస్తారు. షాహే

ఉస్మాన్‌ ఇత్తెహఠ్‌ అనేవాడు అలీఘర్‌లో సురక్షితుడయిన లాయరు. 'ముస్లిం ప్రతిష్ఠ విషయములలో మహా విశ్వాసమున్నవాడు. రజీవ నాయకత్వంలో ఇత్తెహద్‌ ఓపేరా మిలటరీ వ్యవస్థ రజాకార్‌ పేరున ఏర్పాటు జరిగింది. సుమారు పదిలక్షల మందికి ఆయుధ శిక్షణ లభించింది.

'జిందాబాద్‌', 'ఆజాద్‌ హైదరాబాద్‌' అంటూ ఆయుధాలు ప్రదర్శిస్తూ పోలీసులు మిలటరీ వస్తుంటారు. ప్రజలు రామిరెడ్డి పంపాడనుకుంటూ పరుగులు తీస్తారు. ఊరేగింపుగా బజారులోకి వచ్చిన సైన్యం అక్కడే చాలాకాలంగా అడుక్కునే ఒక ముసలాడిని హత్య చేస్తారు. ఆ దృశ్యం చూసిన జనం ఇళ్ళల్లోంచి పరుగులు పెడుతూ బయటకు వస్తారు. ప్రజలు తిరుగుబాటు చేస్తున్నారనుకొని మిలటరీ పోలీసులు పరుగులు తీస్తారు.

వీరునికి జరిగే మర్యాదలతో ఆ ముష్టివాడి శవం గ్రామ వీధుల్లో కదిలింది. 'నిజాము పరిపాలన యమలోకానికి పర్యాయం'. జగీద్దారీ దురంతాలకు, వెట్టిచాకిరికి, కరువుకు, అవిద్యకు పుట్టిల్లు తెలంగాణ. ముసలివాని త్యాగాన్ని కీర్తిస్తూ గ్రామం ఉద్రేకపడింది.

ఏడాడి క్రితం కాంగ్రెస్‌ జెండా ఎగరవేసినందుకు వరంగల్‌ జిల్లాలో హత్య జరిగింది. ఆ ఆయుధాలు ప్రదర్శిస్తుంటే అధికారులు ఆనందించారు. ముస్లిం గుండాలు అనేక వాడల్లో మనుష్యుల్ని కొట్టారు. దోచారు, ఇల్లు, ఆస్తి తగలబెట్టారు. విషయం తెలిసిన రంగయ్య పరుగన వస్తాడు.

ఇత్తెహయత్‌ ముస్లిమాన్‌, రజకార్లు, దేశముఖులు గూండాలు, పోలీసులు వూళ్ళో సాగిస్తున్న దౌర్జన్యాల గూర్చి కథలు కథలుగా చాలా కనబడుతున్నాయి.

''విసునూరు, తెల్ధారుపల్లిలో దేశముఖుల గూండాల అరాచకాలు ఎక్కువ అయ్యాయి. నల్లగొండ జిల్లాలో 25 మంది హత్య చెయ్యబడ్డారు. కొంతమందిని కొట్టారు. లక్షలాది రూపాయలు ఆస్తి నష్టపరచారు.''

ఆనాటి ఘోర దురాగతాలు తెలియాలంటే సుందరయ్య తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం పుస్తకంలో చాలాచోట్ల చూస్తాము.

''మరునాడు భీమిరెడ్డి నరసింహరెడ్డి, చకిలం యాదగిరిరావు, నల్ల ప్రతాపరెడ్డి, కట్టూరు రామచంద్రారెడ్డి అరెస్టు చేసి విసునూరు పోలీసుస్టేషనుకు తీసుకుపోయారు. అక్కడ కచ్చేరి సావడిలో కొట్టి తలలు పొయ్యలలోకి నెట్టాడు. వారి ఆసనాలలో కారం కూరాడు. వాళ్ళ నోళ్ళలో మూత్రం పోసారు. ఫాసిస్టు పైశాచిక చర్యలింకా అనేకం చేశారు. రక్తానికి రక్తం అనే నినాదంతో జమీందార్ల భవనాలు ఆక్రమించి, ప్రజలు కోటకు నిప్పు పెట్టారు. దానితో జమీందారులందరూ తలో దిక్కుకు పారిపోయారు. సైన్య గ్రామాలను చుట్టుముట్టి అత్యాచారాలు చేసారు. హిందూ, ముస్లిమ్‌లను నిర్భందించారు. ముస్లిమ్‌లను వేరుచేసి వదలిపెడితే హిందువులతో పాటు తమని కూడా ఉంచాలని పట్టుపట్టారు ముస్లిమ్‌లు.''

ఒక పక్క భూస్వాములు, వారి గూండాలు, మరోపక్క నైజామ్‌ నవాబు అతని సైన్యం ప్రజలను పీక్కు తినడం తారాస్థాయికి చేరింది. మరోప్రక్క రాజకీయంగా నవాబు ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో చేరమని ఆహ్వానాన్ని తిరస్కరించడం సామాన్యులకు సైతం అర్థం అవుతుంది. 1947 జూలై 25న ఢిల్లీలో సంస్థానాదీశుల సభలో నిజామ్‌నవాబు ప్రతినిధుల ప్రతిపాదన తిరస్కరించడం జరిగింది.

ఉద్యమానికి నాయత్వం వహించింది సంగం నాయకుడు సత్తిరెడ్డి గూర్చి ఎంక్వైరీ మొదలుపెట్టాడు. పోలీసు ఆఫీసరు రమణారెడ్డి.

వెంకటయ్యను వేరే గదిలో పడేశారని క్రూరంగా కొడుతున్నారని సత్తెమ్మకు తెలుస్తుంది. కోటమ్మని పిలిచింది. వెంకమ్మ, మంగమ్మ, లక్ష్మి వెంట నడిచారు. భర్తలను తిట్టి తమ వెంట రమ్మని దుమధుమలాడారు. గడీ గుమ్మంలో ముసలి, ముతకా, పిల్లా, మేకా తమవాళ్ళను కొట్టవద్దని ఏడుస్తూ గోడలకు జారపడి ఏడుస్తున్నారు. కాళ్ళు మొక్కుతున్నారు. అపరాధం చెప్పుకున్నారు. 'బాంచల'మని ప్రాధేయపడ్డారు.

సత్తెమ్మ వెంకటయ్యను కాపాడాలని నిర్ణయించుకొని అందుకు సుమిత్ర పరిచయము                           ఉపయోగించుకోవాలనుకుంది. (సుమిత్ర సర్కిల్‌ ఇనస్పెక్టరు చెల్లెలు. రంగయ్య మిత్రుడు రాజారెడ్డికి భార్య) రాజారెడ్డి సత్తిరెడ్డికి చదువుకుంటున్నప్పటి నుండి తెలుసు.

సర్కిల్‌ రాజారెడ్డి మీదకి దాడి చెయ్యి ప్రయత్నిస్తాడు. సుమిత్ర అన్నగారి చేతిలో పిస్తోలు కర్రతో కొడుతుంది. ఆ గంధరగోళంలో రాజారెడ్డి తన్నిన ఒక బలమైన తన్నుతో సర్కిల్‌ మూలన పడతాడు.

సుమిత్ర వెనక వెనకనే వున్న సత్తెమ్మ సమయం కనిపెట్టి గొడ్డలితో వెంకటయ్యను వుంచిన గది పగలగొడుతుంది. ఒక పెద్దపులిలా ఒక పెట్టన అరుస్తూ బంధీనలు వెడవేసుకొని తలుపులు పగలుగొడతాడు. ఆ ప్రాంతం అంతా ధ్వంసం చేస్తారు.

'సంగం' జిందాబాద్‌ అంటూ చెల్లాచెదురుగా పరుగులు పెడతారు. వెంకటప్పయ్య ఎర్రజెండా తీసి కర్రకు తగిలించి ఎత్తి పట్టుకున్నాడు. అతని వెనక జన ఊరేగింపు తీసారు. ప్రతి ఇంటిముందు హారతులిస్తూ పువ్వులు జల్లుతారు.

బట్టలు ఇవ్వడానికి వచ్చిన చాకలి మంగమ్మ ఈ గందరగోళంలో రివాల్వరును తన బట్టల మూటలో  దాచి వీధిలోకి వెళ్ళిపోయింది.

'కొల్లాయిగట్టితేనేమి', 'రథచక్రాలు', 'ఓనమాలు' ఈ మూడు నవలలు మహీధర రామమోహనరావు వ్రాసిన ఉద్దేశ్యం అప్పటి తెలుగునాట వస్తున్న ఆర్థిక, సామాజిక మార్పుల క్రమాన్ని వివరించడం. శాస్త్రీయ దృక్పధంతో పాఠకులకు అందించిన నవలలు. ఇది ప్రజాస్వామ్యానికి, నియంతృత్వానికి మధ్య నలిగిన ప్రజల చరిత్ర. తెలంగాణ ప్రజల జీవిత చిత్రణ ఒక సోషలిస్టు సమాజానికి పునాదులు వేసిన కమ్యూనిస్టుల పూర్వచరిత్ర.