అనుభూతి స్రవంతిలో ఇస్మాయిల్‌

విశ్లేషణ

డా|| పాపినేని శివశంకర్‌ - 8500884400

తెలుగు సాహిత్య రంగంలో 1960 దశాబ్దిలో ప్రవేశించింది అనుభూతి వాదం. అప్పటికి అభ్యుదయ సాహిత్యం ఉద్యమ స్థాయిలో విస్తరించింది. అభ్యుదయ సాహిత్యోద్యమం సామాజిక స్వభావం, రాజకీయ లక్ష్యం కలిగినట్టిది. సమాజానికి, సాహిత్యానికి గతితార్కిక సంబంధం ఉంటుందని, సామాజిక పరిణామాల ప్రభావం సాహిత్యంపై అనివార్యంగా పడుతుందని, కవులు లేదా రచయితలు పీడిత ప్రజల పక్షాన నిలిచి, భూస్వామ్య, పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలను వ్యతిరేకిస్తూ సమసమాజం వైపు తమ చూపు సారించాలనీ ఆ సాహిత్యోద్యమం ప్రబలంగా ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ వాదానికి మార్క్సిజం ఇరుసు లాంటిది. సాహిత్యం సమాజంలోని పతితుల, భ్రష్టుల పక్షం వహించి దోపిడి శక్తుల్ని ఎదుర్కోవాలని అభ్యుదయ వాదం భావిస్తుంది. తదనుగుణంగా అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ఏర్పడింది. దానికొక రాజకీయ భావజాలం, వామపక్ష పార్టీల అనుబంధం ఏర్పడింది. కొండొకచో అభ్యుదయ కవిత్వంలో రాజకీయాంశ కాస్త

శ్రుతి మించింది. ఆ తర్వాత 1970వ దశాబ్దంలో ఏర్పడిన విప్లవ సాహిత్యోద్యమంలో ఈ రాజకీయాంశ ఇంకా ఎక్కువైంది. వర్గ శత్రువుల్ని విమర్శిస్తూ, పోరాట మార్గాన్ని సమర్థిస్తూ విరివిగా కవిత్వం వెలువడింది. ఈ విధమైన కవిత్వం ప్రధానంగా వస్తుగతం (శీపయవష్‌ఱఙవ). ఇందులో వ్యక్తిగతానుభూతులకు స్థానం తక్కువ.

ఇటువంటి వాతావరణంలో వెలువడిన కవిత్వమే అనుభూతి కవిత్వం. ఇది అభ్యుదయ, విప్లవ వాదాలకు మల్లే ఉద్యమస్థాయికి చేరలేదు. ఇస్మాయిల్‌, ఇంద్రగంటి శ్రీకాంతశర్మ, కొత్తపల్లి సత్యశ్రీమన్నారాయణ, గోదావరి శర్మ మొదలైన కవులు ఈ మార్గంలో ప్రయాణించారు. అందులో ముఖ్యుడు ఇస్మాయిల్‌. ఈ వాదం కొన్ని విమర్శలకి గురైనా తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక ప్రత్యేక ధోరణిగా గుర్తించబడింది.

ఏ విధమైన పూర్వ సిద్ధాంతాలు, ఊహాపోహలు లేకుండా కవి ఒక ప్రాపంచిక కంపనానికి సహజంగా స్పందించటమే అనుభూతి కవిత్వంగా చెప్పుకోవచ్చు. అక్కడ కవి పొందిన అనుభూతి యథాతథంగా పాఠకుడికి అంది, అది అతడి అనుభవంగా పర్యవసిస్తుంది. అనుభూతి సహజంగా, స్వచ్ఛంగా వెలువడటానికి రాజకీయ సిద్ధాంతాలు మొదలైనవి అడ్డు తగులుతాయి. కనుక ఆర్థిక, రాజకీయ భావజాలానికి అనుభూతి కవిత్వానికి చుక్కెదురు. మితిమీరిన అలంకారాలు, భాషా పాండిత్యం కూడా సహజానుభూతికి అడ్డం వస్తాయి గనుక వాటికి అనుభూతి కవిత్వం వ్యతిరేకం. ఆ కవిత్వంపై ఇస్మాయిల్‌ అభిప్రాయాలేమిటి?

జీవితోత్సవాన్ని జరిపే కవిత్వం, విషాదానందాన్ని కలబోసిన కవిత్వమూ 1950, 60 దశాబ్దాల్లో ప్రవహించటం మానేసిందని, శుష్క నినాద ప్రాయమైన రాజకీయ అకవిత్వం దేశమంతటా అల్లుకుందని ఇస్మాయిల్‌ అభిప్రాయం. చిట్టిపొట్టి ఆనందాల్ని, ప్రేమల్ని, దిగుళ్ళని, స్నేహాల్ని, ఆశల్ని, నిరాశల్ని, సందేహాల్ని ప్రతిఫలించే కవిత్వం కోసం తహతహలాడిపోయినట్టు ఆయన చెప్పాడు. జీవితమంటే రాజకీయ నినాదాలూ, పార్టీల మధ్య సంఘర్షణలు కావని ఇస్మాయిల్‌ ఉద్దేశం. క్షణక్షణం మనల్ని ప్రత్యక్షంగా తాకే అనుభవాలూ, వాటి స్పందనలూ, జీవితాన్ని జీవన పాత్రంగా మార్చే అనంతమైన అనుభూతులూ ఇవిగాక కవిత్వానికేం అర్హం? అని తన తరం యువకవులు కొంతమంది ప్రశ్నించుకున్నారు.

'అనుభూతి కవిత్వంలో ఈ అనుభూతి ఏమిటి? అనుభూతి అనే పదాన్ని చాలా అర్థాల్లో వాడుతున్నారు. 'అనుభవం' అని ఒక అర్థం. ాటవవశ్రీఱఅస్త్ర్ణ అని మరో అర్థం. కాని, అనుభూతి అంటే అవి రెండూ కావు. ఇవి రెండూ కలిసే బిందువు. భౌతిక ప్రపంచమూ, మనిషి ఆంతరంగిక ప్రపంచమూ వీటి రెంటి కలయిక. విషయి (రబపయవష్‌), విషయాల (శీపయవష్‌)  సమ్మేళనం. అనుభవం వస్తువు ఒకటైనా, ఎవరి అనుభూతి వారిది. అది ఎప్పుడూ కొత్తగా ఉంటుంది. ఒకరి అనుభూతిలా మరొకరి అనుభూతి ఉండదు. ఈ నవ నవోన్మేషమైన అనుభూతిని ఆవిష్కరించటమే కవి కర్తవ్యం'.

'అనుభూతి కవితలో అఆలోచనకీ, తర్కానికీ, విశ్లేషణకీ స్థానం లేదు. మన పంచేంద్రియాల్ని తాకే పదచిత్రాల ద్వారా మన అనుభూతిని మేల్కొలుపుతాడు కవి. తాను

ఉద్దేశించిన సంవేదనల్ని (టవవశ్రీఱఅస్త్రర) మనలో రేపే పదచిత్రాల్ని (ఱఎaస్త్రవర) ఎన్నుకుంటాడన్నమాట. అనుభూతికి అవరోధమయ్యే ఆలోచనా సామగ్రిని దరికి చేరనివ్వడు. దైనందిన జీవిత లంపటంలో, అనుదిన సంఘర్షణల్లో, స్వార్థ పాక్షిక గమ్యాల అన్వేషణలో నిమగ్నుడైన మనిషి తన అస్తిత్వాన్నీ, దాని అనుభూతినీ విస్మరిస్తున్నాడు. అనుభూతి ద్వారా మనిషికి స్వస్వరూప జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ అనుభూతి స్వరూపం ఆనందం. ఇంతకన్నా పరమార్థం. వేరే ఉందనుకోను' (ఇస్మాయిల్‌, కరుణ ముఖ్యం).

ఈ అభిప్రాయాలు నిర్దిష్టంగా అనుభూతి కవిత్వ తత్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నాయి. సందేహం లేదు. అయితే ఈ అభిప్రాయాలు కొంతవరకు వివాదాస్పదమయ్యాయి. మనిషి చైతన్యంలో ఆలోచనకీ, తర్కానికీ, విశ్లేషణకీ స్థానం లేదా? అనుభూతికి అవరోధమయ్యే ఆలోచనా సామగ్రిని దరికి చేరనివ్వకపోవటం ఎంతవరకు సరైన పద్ధతి? ఒక సౌందర్యవతిని చూసి ఆనందానుభూతిని పొందటం సహజమే. కాని దారి పక్క చెట్టు కింద ముసలి బిచ్చగత్తెను చూసి ఏ అనుభూతి పొందగలం? ఆనందానుభూతిని కలిగించని వస్తువుల పట్ల కవి స్పందనేమిటి? గొప్ప కవిత్వంలో చైతన్యం, ఆనందం కలగలిసే ఉంటాయి గదా! ఇక కవిత్వానికి, సమాజానికి ఉండాల్సిన తార్కిక సంబంధం సంగతేమిటి? అనివార్యమైన సామాజిక, ఆర్ధిక రాజకీయ కల్లోలాలు కవిత్వంలోకి రాకుండా నిషేధించగలమా? కవికి సామాజిక బాధ్యత లేదా? ప్రాథమికంగా 'అనుభూతి స్వరూపం ఆనందం' అనే విషయం దగ్గరే అనుభూతి వాదులకు, అభ్యుదయ వాదులకు విరోధం ఏర్పడుతుంది. అనుభూతివాదం ప్రధానంగా వైయక్తికం లేదా ఆత్మాశ్రయం (రబపయవష్‌ఱఙవ). అభ్యుదయవాదం ప్రధానంగా వస్తాశ్రయం (శీపయవష్‌ఱఙవ). 

1960 ప్రాంతం నుంచి దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలు సాగిన ఇస్మాయిల్‌ కవితా ప్రస్థానంలో కొన్ని మైలు రాళ్ళు చూద్దాం. చెట్టు నా ఆదర్శం (1972), మృత్యువృక్షం (1976), చిలుకలు వాలిన చెట్టు (1980), రాత్రి వచ్చిన రహస్యపు వాన (1987) అనేవి ఇస్మాయిల్‌ కవితా సంపుటులు. ఇవిగాక సంపుటులన్నీ కలిసిన 'ఇస్మాయిల్‌ కవితలు' అనే బృహత్‌ కవితా సంకలనం 1989లో ప్రచురించబడింది. బాల్చీలో చంద్రోదయం (1996), కప్పల నిశబ్దం (హైకూలు) కవితా సంపుటులు కూడా ఇస్మాయిల్‌వే. 'రెండో ప్రతిపాదన' (1997) అనువాద కవితల సంకలనం. విమర్శకుడుగా ఇస్మాయిల్‌ 'కవిత్వంలో నిశ్శబ్దం', 'కరుణ ముఖ్యం' అనే వ్యాస సంపుటులు కూర్చాడు.

పాటకత్తెకి

హాయిగా గొంతు ముడి విప్పి పాడు

రయిక ముడి విప్పి

చంటి బిడ్డకు

చన్నిచ్చే తల్లిలా

నీ అంతరాళాల్లో

నీ రక్త సంధ్యలో లేచిన

తెల్లటి పాట పావురాన్ని

నా రక్త సంధ్యలో

వాలనీ

వెలిగే పగళ్ళతో

ఉభయ సంధ్యల్నీ

కలపనీ

ఎగిరి ఎగిరి అలసిపోయి

దినాలు రెక్కలు ముడిచేవేళ

పాట నావలో కూచుని

నీ కనురెప్పల తెరచాప నెత్తి

నీ కళ్ళల్లో

అస్తమానం అస్తమించే

నల్లటి సూర్యబింబంకేసి

సాగిపోనీ (రాత్రి వచ్చిన రహస్యపు వాన)  ఇది చాలా సులభంగా తోచే లోతైన కవిత. గాఢమైన అనుభూతి కలిగించే కవిత. ఒకే సమయంలో బాహ్య ప్రకృతికి, మనఃప్రకృతికి సంబంధించిన అందమైన అనుభూతి కలిగించే కవిత. సాయంసంధ్యా సమయం. నీటిలో మెల్లగా కదులుతున్న నావ. నావలో ఒకవైపు గొంతెత్తి పాడుతున్న యువతి. ఇంకోవైపు ఆ గానం ఆస్వాదిస్తున్న కవి. ఈ దృశ్యాన్ని ముందుగా ఊహించుకుంటే కవిత మరింత అందంగా అర్థమవుతుంది.

కవిత శీర్షికను బట్టి ఎవరో ఒక గొప్ప గాయకురాలిని ఇస్మాయిల్‌ ఉద్దేశించినట్టు తెలుస్తుంది. ఆమె ఎవరు అనే ప్రశ్నకి జవాబు మాత్రం కవితలో లభించదు. అథోజ్ఞాపికగా నైనా కవి సూచించలేదు. కాబట్టి ఆమె పేరు అప్రస్తుతం. ఆమె గానం మాత్రమే ప్రస్తుతం.

గొంతు విప్పి పాడటం అంటే ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా స్వేచ్ఛగా గొంతెత్తి పాడటం అని అర్థం చేసుకుంటాం. అయితే గొంతు ముడి విప్పటం ఏమిటి? 'ముడి' అనే మాట ఒక ఆటంకాన్ని, సంకోచాన్ని తెలుపుతుంది. స్త్రీపరంగా గాని, గానపరంగా గని ఎటువంటి సంకోచాలు లేకుండా పాడమని అర్థం. అలా పాడినప్పుడే పాట స్వేచ్చగా, సహజంగా వెలువడుతుంది.

ఇక్కడ కవితలో తొలి వాక్యానికి అత్యంత సహజమైన పోలిక కల్పించాడు కవి. బాలెంతరాలు ఎట్లా రవిక ముడి విప్పి కన్న బిడ్డకు పాలిస్తుందో అట్లా పాడమంటున్నాడు కవి. అంటే పాటగత్తెని పాలిచ్చే తల్లితో చక్కగా పోల్చుతున్నాడు. పాటగత్తె ఉపమేయం. తల్లి ఉపమానం. ముడి విప్పటం ఆ ఉపమేయోపమానాల మధ్య చక్కని సాదృశ్యం. పాలిండ్ల నుంచి పాలు రావటం ఎంత సహజమో పాటగత్తె గొంతు నుంచి పాట రావటం అంతే సహజం. పాల వలన చంటి బిడ్డకు బలం కలుగుతుంది. పాట వలన శ్రోతకు గొప్ప అనుభూతి కలుగుతుంది. సందర్భోచితమైన పోలిక.

'రక్త సంధ్య' అనేది కవిత రెండోభాగంలోని కీలక పదబంధం. 'ఎర్రటి సంధ్యాకాలం' అని దానికి సాధారణార్థం. 'నీ అంతరాళాల్లో రక్త సంధ్య' అనటం వల్ల శరీరగత రక్త ప్రాంతం అని కూడా అర్థం చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది. అప్పుడు పాట కేవలం గొంతులోంచి గాక శరీర రక్తపు లోయల్లోంచి వెలువడుతుందని గ్రహించాలి.

రక్తపు ఎరుపు ఉద్రిక్తతకు చిహ్నం. అలాగే సంధ్య చీకటి వెలుగుల సంధికాలం. అంటే మొత్తంమీద కవి 'రక్త సంధ్య' అనే మాట ద్వారా ఒకానొక ఉద్రిక్త వాతావరణాన్ని కూడా ధ్వనింపజేస్తున్నాడు. అయితే ఆ అంతర్గత ఉద్రిక్తతలోంచి లేచేది 'తెల్లటి పాట పావురం' అంటే ఉద్రిక్తతను చల్లబరిచే, ఉపశమనం కలిగించే శాంతి పూర్వక సంగీతం అది. పాటగత్తె అంతరాళాల్లోంచి లేచిన ఆ పాట పావురాన్ని శ్రోత లేదా కవి రక్త సంధ్యలో వాలనిమ్మన్నాడు. అంటే పాట ఒక అంతరంగం నుంచి మరో అంతరంగంలోకి ప్రయాణిస్తుంది. ఈ క్రమంలో తెల్లటి పాట పావురం వల్ల పగళ్ళు కూడా వెలుగుతాయి. అంటే మానసిక వాతావరణాన్ని ప్రకాశవంతం చేయగలుగుతుంది ఆ పాట. ఉదయ సంధ్య నుంచి సాయంసంధ్య దాకా గానం సాగుతుందని భావించాలి.

లేవటం లేదా ఎగరటం అనే పావురం ధర్మాన్ని పాటలో ఆరోపించాడు కవి. పాటకి, పావురానికి అభేదం సిద్ధించి పాటే పావురం అయింది. ఇవి రూపకాలంకారం.

'ఎగిరి ఎగిరి అలసిపోయి దినాలు రెక్కలు ముడిచే వేళ' అన్నచోట కూడా ఈ ఆరోప లక్షణమే ఉంది. పగలల్లా మేత కోసం ఎగిరి ఎగిరి అలిసిపోయేవి, గూటికి చేరి రెక్కలు ముడుచుకునేవి పక్షులు. ఆ పక్షి ధర్మాన్ని దినాల్లో ఆరోపించాడు కవి. అదే విధంగా 'పాట నావ', 'కనురెప్పల తెరచాప' అన్నచోట కూడా రూపక స్వభావం పరిశీలించవచ్చు.

నావ నీటిలో మెల్లగా సాగిపోతుంది. పాట కూడా అంతే. తెరచాపలు విప్పుకుంటాయి. కనురెప్పలు కూడా విప్పారతాయి. కనుక ఇక్కడి రూపకాలు కూడా అందంగా అమరాయి.

కనురెప్పలు పైకెత్తినప్పుడు కళ్ళల్లో కనిపించేదేమిటి? అస్తమిస్తున్న నల్లటి సూర్యబింబం. అస్తమించే సూర్యబింబం కనుపాపల్లో కన్పించవచ్చు. నల్లటి కనుపాపే అస్తమించే సూర్యబింబంలాగా కన్పించే అవకాశం కూడా ఉంది. ఇక కవి పాట నావలో కూచుని ఆమె కళ్ళల్లో అస్తమించే సూర్యబింబం వైపు సాగిపోవటం అంటే గొప్ప అనుభూతిలో పాటగత్తెకి సన్నిహితం కావటమే. పాటతోపాటు పాటగత్తెనీ ప్రేమించటమే.

కవిత్వభాషలో అనురూప శబ్ద సంయోజన సాధారణ లక్షణం. అంటే కవి తన భావాలను బట్టి ధ్వని సారూప్యం గల శబ్దాలను పక్కపక్కనే కూర్చటం. దీని వల్ల శైలిలో ఒక తూగు, హాయి, చెవి కింపు కలుగుతాయి.

'కనురెప్పల తెరచాప' - ఇక్కడ నేత్ర పక్ష్మాల తెరచాప అనవచ్చు. అర్థంలో భేదమేమీ లేదు. అయితే 'కనురెప్పల తెరచాప' అనే సమాసపదంలోని రెండు భాగాల్లో రెండు ధ్వనులు సమానంగా ఉన్నాయి. 'అస్తమానం అస్తమించే' - ఈ రెండు పదాల్లో మూడు ధ్వనులు సమానంగా ఉన్నాయి. అందువల్ల శబ్ద సంయోజనలో ఒక అంత్యలయ ఏర్పడి వాక్యం హాయిగా దొర్లిపోతుంది. 'ఎప్పుడూ అస్తమించే' అని రాస్తే ఆ సంయోజన దెబ్బ తింటుంది.

కవికి శబ్దంపై అధికారం, భాషలోని అనురూప, అననురూప పదాల పరిచయం ఎంతగానో ఉంటే తప్ప, తగినంత పూర్వ అభ్యాసం ఉంటే తప్ప ఈ విధమైన శబ్ద సంయోజన సాధ్యం కాదు. గొప్ప కవుల కున్న ఆ సామర్థ్యం వల్ల కవిత్వరచనలో అసంకల్పితంగా అనురూపమైన పదాల ఎన్నిక జరిగిపోతుంటుంది.

గత కాలపు కవిత్వంలో భాషకు మాసిన రంగులు, వాసనలు ఉన్నాయని ఇస్మాయిల్‌ అభిప్రాయపడ్డాడు. అంటే కవుల భాషా ప్రయోగం యాంత్రికంగా తయారైందని భావం. దానికి విరుగుడుగా తాను భాషను శుభ్రపరిచే ప్రయత్నం చేస్తున్నట్టు ప్రకటించాడు. ఇస్మాయిల్‌ ఇందులో భాగంగా తన కవిత్వంలో సరళమైన, నిసర్గమైన భావ చిత్రాలను, పద చిత్రాలను ప్రవేశపెట్టాడు. ఈ విషయంలో ఇస్మాయిల్‌ 1912లో అమెరికాలో ఎజ్రాపౌండ్‌ ప్రవేశపెట్టిన ఇమేజిజం (ఱఎaస్త్రఱరఎ) అనే ఉద్యమం స్ఫూర్తి నిచ్చింది. కవిత్వానికి అమూర్త భావాలు పనికిరావని, కవిత్వం అనుభవాన్ని, అనుభూతిని 'ఇమేజ్‌' (భావచిత్రం) ద్వారానే పాఠకుడికి అందజెయ్యగలదని ఎజ్రా పౌండ్‌ ఉద్దేశం. ప్రకృతికి సంబంధించిన వస్తువులే పద చిత్రాలుగా ఉపయోగిస్తాయని భావించాడతను.

'ూఅ ఱఎaస్త్రవ ఱర ్‌ష్ట్రa్‌ షష్ట్రఱషష్ట్ర జూతీవరవఅ్‌ర aఅ ఱఅ్‌వశ్రీశ్రీవష్‌ఱశీఅ aఅస వఎశ్‌ీఱశీఅaశ్రీ షశీఎజూశ్రీవఞ ఱఅ aఅ ఱఅర్‌aఅ్‌ శీట ్‌ఱఎవ' (మేధాపరమైన, భావావేశపూరితమైన సంక్లిష్టానుభవం త్రుటిలో అందించగలది భావ చిత్రం) అని ఎజ్రాపౌండ్‌ నిర్వచనం.

'ఊగుతోంది వేయి పిర్రల సముద్రం' అన్నప్పుడు ఒక చక్కని చిత్రం కళ్లముందు కదులుతుంది. 'ఆత్మహత్య' అనే కవిత చూడండి.

  'తనని బాధిస్తున్న

  ప్రపంచపు ముల్లుని

  పీకి పారేసి

  ఈ పిల్ల చకచకా

  ఎటోవెళ్లిపోయింది'

లోకంతో ఘర్షణ పడలేక తన జీవితం ముగించుకొన్న ఒకానొక అమ్మాయి గురించి ఎంతో సరళంగా, సరి కొత్త రూపకంతో (ప్రపంచపు ముల్లు) చెప్పిన కవిత ఇది.

'మానవ అనుభవంలోని ఏక సూత్రతని ఆవిష్కరించడం ద్వారా ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించే మానవ వ్యవసాయాల్లో కవిత్వం ఒకటి'. అన్నాడు ఇస్మాయిల్‌. అంటే అనేకానేక మానవుల అనుభవ సారాంశాన్ని కవిత్వం ఆవిష్కరిస్తుందని, తద్వారా ప్రపంచం మరింత అర్థం అవుతుందని ఆయన ఉద్దేశం.

'జీవిత మహోత్సవంలోని అమృతాన్ని ఆవిష్కరించడమే కవిత చేసే పని. ఈ విధంగా మన చేతనని సుసంపన్నం చేస్తుంది కవిత్వం' అని మరోచోట అన్నాడు ఇస్మాయిల్‌.

అంటే జీవితాన్ని ఇక పోరాటం లాగా దర్శించలేదు. ఇస్మాయిల్‌ ఒక విషాదయోగం లాగానూ దర్శించలేదు.

ఉత్సవం మనుషుల్లో ఉత్సాహం కలిగిస్తుంది. జీవశక్తిని నింపుతుంది. ఆనంద పరవశత్వం కలిగిస్తుంది. ఆ విధంగా మన చైతన్యాన్ని మరింత సమగ్రం చేస్తుందని ఆయన తలచాడు. జీవితాన్ని ఉత్సవంగా భావించటం అంటే అందులోని ద్వేషం, క్రౌర్యం, ఘర్షణ, యుద్ధం, నిరాశ, విషాదం మొదలైన సమస్త ప్రతికూలాంశాల్ని (అవస్త్రa్‌ఱఙవ వశ్రీవఎవఅ్‌ర) తిరస్కరించటమే. జీవితంలోని ప్రేమ, దయ, సహనం, సంతృప్తి, ఆనందం మొదలైన అనుకూలాంశాల్ని (జూశీరఱ్‌ఱఙవ వశ్రీవఎవఅ్‌ర) స్వీకరించటమే. అయితే సామాజిక, ప్రాపంచిక పరిణామాలు మనిషిపై చూపించే ప్రభావాల సంగతేమిటి? వాటినెలా ఎదుర్కోవాలి? ఇలాంటి ప్రశ్నలకు ఇస్మాయిల్‌ కవిత్వం గబుక్కున సమాధానాలు ఇవ్వలేదు.

ఇస్మాయిల్‌ కవిత్వం ఆధునిక మానవుడికి ఆయుధాన్ని అందివ్వదు; పిల్లంగోవిని అందిస్తుంది.

మామూలుగా కవులు ఏదో ఒక గంభీరమైన వస్తువు గ్రహించి, గంభీరమైన భాషలో భావ వ్యక్తీకరణ చెయ్యాలని ఆశిస్తారు. అయితే ఆ గాంభీర్యం కేవలం వస్తువును బట్టిగాక ఆ వస్తువును కవి అర్థం చేసుకొని, ఆవిష్కరించే విధానాన్ని బట్టి కూడా ఉంటుంది. సాధారణ వస్తువునుంచి అసాధారణ తాత్త్విక స్థాయిని కవి సాధించవచ్చు. 

ఇస్మాయిల్‌ కవితా వస్తువుల్లో అనేకం సాదాసీదాగా

ఉంటాయి. జంక్షన్‌, సైకిల్‌, గోడ, బావి, టీ కప్పు, గాడిద లాంటి వస్తువులమీద కవిత్వం రాయటం మామూలుగా ఊహించలేం.  

'సవ్వడి చెయ్యక భూమి బుగ్గపై

చల్లటి నవ్వు సొట్టలా ముడుచుకుంటుంది బావి'

ఎంత లలితమైన పోలిక! ఇటువంటి వస్తువుల్ని గ్రహించి వాటిని విశిష్టస్థాయికి తీసుకెళ్ళిన ఇస్మాయిల్‌ ప్రతిభ ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. 'కాదేదీ కవిత కనర్హం' అన్న శ్రీశ్రీ వాక్యానికి ఉదాహరణలుగా ఇస్మాయిల్‌ కవితలెన్నో చెప్పొచ్చు.   'తడుముతో

చీకటి జిప్పుని

కొద్దికొద్దిగా విప్పుతో 

ముందుకు సాగుతోంది కారు'

(రాత్రి కారు ప్రయాణం)

అన్నప్పుడు గాని -

'ఒక చేత్తో ఆకాశాన్ని ఎత్తి పట్టుకుంటుంది

ఒక చేత్తో భూమిని బుజ్జగిస్తుంది' (మా ఆవిడ)

అన్నప్పుడు గాని అతని ఊహాశక్తి అపురూపం అనిపిస్తుంది.

ఇస్మాయిల్‌ భావజాలంలో మార్క్సిస్టు వ్యతిరేకత ఒకటి. చాలా చోట్ల ఆయన బాహాటంగానే మార్క్సిస్టుల పట్ల తన అసంతృప్తిని వెల్లడించారు. వడ్రంగి పిట్ట, ...పార్టీ(గా) మహాసభ వంటి కవితలు ఆయన మార్క్సిస్టు వ్యతిరేకతకు నిదర్శనాలు. తెలుగునాట వామపక్ష భావజాలం బలంగా

ఉన్న రోజుల్లోనే ఆయన ఇలాంటి అభిప్రాయాలు ప్రకటించాడు. 'గతి తార్కిక భౌతికవాదం కన్న గతి వేరులేదని అంటాడు' అని మార్క్సిస్టుల్ని ఎగతాళి చేశాడు. అందుకు ప్రత్యర్థులు కూడా తీవ్రంగానే స్పందించారు. అయితే ఇస్మాయిల్‌ అంతరంగమేమిటి?

'కార్ల్‌ మార్క్స్‌తో కానీ, అతని రాజకీయ సిద్ధాంతాలలో కానీ నాకు వైరమేమీ లేదు. వచ్చిన చిక్కంతా మార్క్స్‌ను అభినవ భగవంతుడిగానూ, అతని సిద్ధాంతాల్ని అభినవ మతమౌఢ్యం గానూ మార్చిన మార్క్సిస్టులతోనే. మనల్ని దారి తప్పించడానికి ఉన్న మతాలు చాలు, కొత్త మతం అవసరం లేదంటున్నాను. మార్క్స్‌ సూత్రాలు నిరపేక్ష నిశ్చయాలు (aపరశీశ్రీబ్‌వశ్రీవ షవత్‌ీaఱఅ),  శాస్త్రం మొదలు కళ వరకు అన్ని రంగాలకి తిరుగులేకుండా వర్తిస్తాయని మార్క్సిస్టు పిడివాదం చేస్తారు. విజ్ఞాన శాస్త్రీయ సూత్రాలు నిశ్చాయకాలని శాస్త్రమే అనదు. పిడుక్కీ బియ్యానికీ ఏక సూత్రంగా ఉపయోగించే సార్వత్రిక సూత్రాలెక్కడా లేవు, మత మౌఢ్యంలో తప్ప. కనుక ఈ మార్క్సిస్టు క్లెయిమ్‌ నేను ఒప్పుకోను. మార్క్సిస్టు కవిత్వం, నాన్‌ మార్క్సిస్టు కవిత్వం వేరువేరు ఉంటాయని నేననుకోను. ఏ కవిత్వమైనా కవి వైయక్తిక అనుభవంలో ఉద్భవించాల్సిందే. నిజమైన కవిత్వం మార్క్సిస్టు రచించినా, నాన్‌ మార్క్సిస్టు రాసినా నాకు ఆదరణీయమే.'

ముస్లిం మైనారిటీవాదం సాహిత్య రంగంలో ప్రవేశించిన నేపథ్యం ఇస్మాయిల్‌ అభిప్రాయం తెలుసుకోవటం ఆసక్తిదాయకంగా ఉంటుంది. 1988లో స్మైల్‌ చేసిన ఇంటర్వ్యూలో ఇస్మాయిల్‌ను 'మీరు ముస్లింగా, ఒక మైనారిటీ మతస్థునిగా సమాజంలోనూ, సాహిత్య రంగంలోనూ ఎలా ఫీలవుతున్నారు?' అని ఒక ప్రశ్న అడిగాడు. దానికి ఇస్మాయిల్‌ సమాధానం ఇది 'మతం గురించి కులం గురించి ఆలోచన నాకెప్పుడూ రాలేదు. నేను మొదట్నించీ అందరిలో ఒకణ్ణిగా, తెలుగువాడిగా ఫీలవుతూ వచ్చాను. నా పని నేను చేసుకుంటూ, ఎవరితోనూ, ఏ బిరుదు కోసమూ అవార్డు కోసమూ పోటీ పడలేదు. కనుక నా మైనారిటీ మతం నాకు ష్ట్రaఅసఱషaజూ కాలేదు'.

సుమారుగా 1990 ప్రాంతాన ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వ సంక్షోభం నుంచి ముస్లిం వాద కవిత్వం మొదలైంది. తమ అభద్రత గూర్చి, దేశ సౌభాగ్యంలో తమ భాగం గూర్చి ఆ కవులు ప్రశ్నిస్తున్నారు. అయితే ఈ సంక్షోభానికి చాన్నాళ్లు ముందే ఇస్మాయిల్‌ సాహిత్యరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. పరిస్థితులు ఆనాడు అంత సంక్లిష్టంగా లేవు. దానితోపాటు కవి పుట్టి, పెరిగిన వాతావరణం, అనుభవం మొదలైన అంశాలెన్నో అతని దృక్పథాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి గనుక ముస్లిం అభద్రతాభావం ఆయనను వెన్నాడి ఉండకపోవచ్చు. కనుక ఇస్మాయిల్‌ ఒక సంవేదనా భరితుడైన మానవుడుగానే తప్ప ప్రత్యేకించి ముస్లిం కవిగా కనిపించడు. అతని కవితలు స్త్రవఅవతీaశ్రీ గా ఉంటాయి తప్ప రజూవషఱటఱషగా ఉండవు. చెట్టు ఎవరికైనా చెట్టే. సైకిల్‌ ఎవరికైనా సైకిలే. రాత్రి కురిసిన రహస్యపు వాన ఎవరికైనా ఒకటే. పాటలు, పాటగత్తెలు, రాత్రులు, నక్షత్రాలు అన్నీ ఎవరికైనా ఒకటే. ఇస్మాయిల్‌ మతకోణం నుంచి వేదన చెందలేదు. మానవతావాదమే అతని కవిత్వంలోని ప్రధాన కోణం.