కందుకూరి కడపటి రోజులు

ధూళిపూడి ఆంజనేయులు

భార్యావిధురుడుగా వీరేశలింగం గడిపిన శేషజీవితాన్ని స్థూలంగా సమీక్షించినా, తన భార్యకు ఆయన ఎంత ఋణపడి ఉన్నాడో ఆమె ఎడబాటు ఆయనకు ఎంత తీరని లోటు కలిగించిందో తెలిసివస్తుంది. ప్రక్కన ఆమె లేకపోవడం వల్ల మానసికంగా ఆయన ఒంటరివాడు కావడమే కాదు. ప్రత్యక్షంగా కూడా ఎన్నో తీవ్రమైన యిబ్బందులను ఆయన ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. డబ్బుపెట్టి కొనుక్కోగలిగిన స్తోమతులేనివాడు కాకపోయినా, ఆయన సాధారణంగా సంతుష్టి చెందే కనీసపు సౌకర్యాలు కూడా ఆయన సమకూర్చుకోలేకపోయారు. తమ అస్తిత్వానికీ, అభ్యుదయానికీ ఆయనకి ఎంతో ఋణపడి ఉన్న 'సంస్కార కుటుంబాల' సంఖ్య ఎక్కువగానే ఉన్నా, వారు ఆయనకి తోడ్పడే వీలులేక పోవడమో, లేక అందుకు వారు ఇష్టపడక పోవడమో జరిగింది. హితకారిణీ సమాజం ఆవరణలో, ఒక విధంగా చెప్పాలంటే - ఆయన కప్పుకిందనే నివసిస్తున్నవారు ఆ వయస్సులో ఆయనకవసరమైన సంరక్షణ చేయడానికి ముందుకి రాలేదు. ఆయన ఆరోగ్యం క్రమంగా క్షీణించసాగింది : ఆ కాలంలో ఆయన పూర్తిచేయాలని తహతహలాడుతున్న రచనా వ్యాసంగంగానీ, ఇతర వ్యాసంగం గానీ చురుకుగా కొనసాగించలేకపోతున్నారు. తనతోపాటు తన తోట ఇంటిలో ఉండి తన సంరక్షణ చేసేవారికి డబ్బుకూడా ఆయన ఆశ చూపారు. వితంతు శరణాలయంలో ఉన్న ముగ్గురు సభ్యురాళ్ళలో ఆయనకు పెంపుడు కూతురుగా ఉంటూ వచ్చిన మంగమ్మ మాత్రం ఎలాంటి పరిస్థితులోనైనా ఆయనకు సేవచేస్తానని ముందుకు వచ్చింది. అలాంటి పూనికతో ఆమెతో సహకరించే భర్త దొరకడం ఆమె అదృష్టం. మంగమ్మ, ఆమె భర్త సూర్యప్రకాశరావు ఇద్దరూగాని, లేకపోతే కనీసం ఒకరైనాగాని ఆయన బెంగుళూరు, మద్రాసువంటి స్థలాలకు వెళ్ళి ఉండదలచుకున్నప్పుడు ఆయన వెంట వెళ్ళేవారు.

స్వతఃస్సిద్ధంగా పొదుపరి అయినా, కచ్చితంగా జమాఖర్చులు వ్రాసే అలవాటు వున్నా, ఆర్థికంగా కూడా ఆయన తీవ్రమైన ఇబ్బందులు పడసాగారు. ఆ పరిస్థితికి ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి. ఉదారులైన దాతలు - ఉదాహరణకి పైడా రామక్రిష్ణయ్య వంటి తొలినాటి మిత్రులు - క్రమంగా తగ్గిపోతూ ఉండడం. ఆ రామక్రిష్ణయ్యగారే ఉంటే సమాజం భారం అంతా ఆయన ఒక్కడే సహించేవాడు; రెండో కారణం; ఆ ఉద్యమాల ప్రాధాన్యం తగ్గకపోయినా వాటి క్రొత్తదనం సన్నగిల్లేసరికి ప్రజల్లో ఉత్సాహం క్రమంగా తగ్గిపోతూ రావడం. ఆయన బౌద్ధిక శక్తులు తగ్గిపోతూ ఉండడం కూడా సాహిత్య వ్యాసంగం ద్వారా ఆయనకు వచ్చే ఆదాయం పడిపోవడానికి కారణమయింది. యూనివర్సిటీ పరీక్షకు పదవుల వల్ల వచ్చే ఆదాయం - తన భార్య మరణానంతరం వాటినన్నిటినీ ఆయన వదులుకోవడం వల్ల - ఇప్పుడు రావడం లేదు.

వీటన్నిటి ఫలితంగా వితంతు శరణాలయం నడవడానికీ, సమాజం తలపెట్టిన ఇతర కార్యక్రమాలు నిర్వహించడానికి ఆయన కొంతవరకు అప్పుల్లో పడడం జరిగింది. అదృష్టవశాత్తు ఆ స్థితిలో తన ఆప్తమిత్రుడూ, సహచరుడూ అయిన రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడుగారి మాట సహాయంతో ఆయన ప్రధానాభిమానుల్లో ఒకడై పిఠాపురం మహారాజుగారు 3 వేల రూపాయలు విరాళంగా ఇవ్వడమే గాక, నెలనెలా 60 రూపాయల గ్రాంటు కూడా మంజూరు చేశారు. దానితో కొంతవరకు ఆయన పరిస్థితిని చక్కబెట్టుకోడానికి వీలయింది.

1910-13 సంవత్సరాల మధ్యకాలంలో వీరేశలింగంగారు పూర్తి చేసిన ప్రధానమైన ఉద్గ్రంధ్రం: రెండు సంపుటాల ఆయన స్వీయచరిత్ర. అంతకు పూర్వం అలాంటి గ్రంథం వ్రాయాలనే సంకల్పం ఆయనకు లేదు. తనకంటె చిన్నవాడయిన తన అనుయాయి బసవరాజు గవర్రాజు తనకంటె ఎక్కువకాలం జీవిస్తాడనీ. అతడు తన జీవిత చరిత్రను వ్రాస్తాడని ఆయన ఆశించారు. కాని గవర్రాజు అకాలమరణం పాలయ్యాడు. ఎందరో ఆయన ఇతర మిత్రులూ, అభిమానులూ ముందు తరాలవారికోసం ఆయన జీవిత విశేషాలను సవివరంగా వ్రాసి, అందజేయడం అవసరమని ఆయనను కోరసాగారు. వారి కోరికలు మన్నించి 1903లోనే స్వీయచరిత్రలో కొన్ని అధ్యాయాలు వ్రాయడం ఆయన మొదలుపెట్టారు. కాని ఇతరమైన ఒత్తిడుల కారణంగా ఆయన వాటిని అసంపూర్ణంగానే వదిలివేయవలసి వచ్చింది.

ఆ తొలి అధ్యాయాలు చూసే అవకాశం కలిగిన మిత్రులు ఏకగ్రీవంగా వాటిని మెచ్చుకుంటూ, రచన కొనసాగించవలసిందిగా ఆయన్ని అర్థించారు. ఆ రచన కొనసాగించడానికి మరొక ప్రేరణ : పరిశోధక విద్వాంసుడు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు తాను మద్రాసులో నెలకొల్పిన విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలిలో ఒక గ్రంథంగా స్వీయ చరిత్ర ప్రచురిస్తున్నట్టు ప్రకటించడం. వీరేశలింగంగారు అతి శీఘ్రకాలంలో అసమగ్రంగా ఉన్న మొదటి సంపుటం ... నాలుగు అధ్యాయాలూ పూర్తిచేశారు. 1911లో లక్ష్మణరావుగారు దానిని ప్రచురించారు.

తన భార్య ఇంకా జీవించి ఉండగానే 1910లో బెంగుళూరులో వేసవి మకాంలో రెండవ భాగం రూపుదాల్చడం మొదలు పెట్టింది. అదే స్థలంలో మరొక వేసవి మజిలీలో దాని రచన పూర్తి అయింది. మూడేళ్ళ అనంతరం 1915లో గ్రంధకర్తే స్వయంగా దాన్ని ప్రకటించారు.

అయితే ఆ కాలంలో వీరేశలింగంగారికి మనశ్శాంతి కరువైంది. 19010లో సంభవించిన భార్యావియో క్లేశం చాలదన్నట్లు అటు తరువాత చిన్న చిన్న కష్టాలెన్నో ఆయనను బాధింపసాగాయి. భార్యా విధురుడుగా ఆయన గడుపుతున్న జీవితాన్ని గురించి ప్రారంభమైన గుసగుసలవల్ల ఒక దురదృష్టకరమైన వివాదంలో ఆయన చిక్కుకోవలసి వచ్చింది. ఆయన సరరక్షణ బాధ్యత వహించిన యువతి మంగమ్మకీ ఆయనకీ సంబంధం అంటగడుతూ ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులుగారి తమ్ముడైన టి.శ్రీరాములు అనే ఒక యువక న్యాయవాది సంపాదకత్వం క్రింది వెలువడుతూన్న 'ది కార్లైలియన్‌' అనే స్థానిక పత్రికలో ఒక వ్యాసం వచ్చింది. వీరేశలింగంగారు ఆ పత్రిక సంపాదకుడి మీదా, ప్రకాశకుల మీదా రాజమండ్రి జాయింట్‌ మేజిస్ట్రేటు కోర్టులో పరువునష్టం దావా తెచ్చారు. అయితే సాంకేతిక కారణాలవల్ల ఆ దావా కొట్టివేయడం జరిగింది. (శ్రీరాముల తరపున ఆయన అన్నగారు ప్రకాశం గారు వాదించారు) ఎదిరిపక్షపు న్యాయవాది చేసిన క్రాస్‌ ఎగ్జామినేషన్‌ వలన ఆయన మనస్సుకు చాలా క్లేశం కలగడం తప్పనిసరి అయింది. పరువునష్టం దావా నెగ్గకపోయినా, సుప్రసిద్ధుడైన ఆ వృద్ధునిపట్ల ప్రజలలో చాలా సానుభూతి వ్యక్తమైంది. ఏది ఎలా జరిగినా, కేసు పర్యవసానం ఎలా పరిణమించినా, రహస్యంగా సాగుతున్న కుళ్లు ఎంతో ఆ  సందర్భంలో బట్టబయలైంది. ఆయన ప్రతిస్పర్థులు బహిరంగంగానే తమ సంతోషం ప్రకటించడానికి వీలు చిక్కింది.

కాని వీరేశలింగంలాంటి వ్యక్తిని అది సంఘసేవ అయినా, సాహిత్య సేవ అయినా తాను ఎంచుకున్న కార్యక్షేత్రం నుంచి ఏదీ రవ్వంత కూడా చలింపజేయలేదు. వయస్సువల్ల వచ్చిన దౌర్బల్యంవల్ల గానీ, విధివైపరీత్యాలవల్ల గానీ తేలికగా వెనుకంజవేసే రకం మనిషికాడు ఆయన. 1917లో మూడు ఇరవైల మీద పది సంవత్సరాలు నిండుతూన్న వయస్సులో, అస్తవ్యస్తమైన ఆరోగ్యంతో తెలుగు కవుల చరిత్ర మొదటి భాగం సంశోధిత పునర్ముద్రణ చాలా శ్రమపడి ఆయన తీసుకువచ్చారు.

అటు తర్వాత రెండేళ్ళను 'వర్తమాన ఆంధ్రభాషాప్రవర్తక సమాజానికి' అధ్యక్షత వహించవలసిందిగా ఆయన్ని ఆహ్వానించారు. గిడుగు వెంకటరామమూర్తి పంతులు ఆ సమాజానికి కార్యదర్శి. ఆ సమాజ ప్రధాన లక్ష్యం. లిఖితాంధ్రభాషకీ. వ్యావహారిక ఆంధ్రానికీ మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు తగ్గించడం; వ్రాయను, చదవను వచ్చిన తెలుగువారి కందరికీ అనుకూలంగా ఉండేట్లు లిఖిత భాషని సరళం చేయడం.

1919 ఏప్రిల్‌ 16న వీరేశలింగంగారి 71వ జన్మదినోత్సవం సొంత పట్టణంలోనే నిరాడంబరంగా జరపబడింది. అప్పటికి ఇంకా ఆయన సాహిత్య వ్యాసంగం మానలేదు. బొందెలో ప్రాణం ఉన్నంతవరకూ అది సాగుతూనే వచ్చింది. మూడురోజుల తర్వాత తన తెలుగు కవుల చరిత్ర రచనలో ప్రాచ్ఛ లిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో ఉన్న కొన్ని మూలప్రతులను సంప్రదించడం కోసం ఆయన మద్రాసు ప్రయాణం కట్టారు. ప్రయాణానికి ముందు తనను చూడడానికి వచ్చిన మిత్రుల సమక్షంలో ఆయన తన ఆలోచనలూ, భయాలూ కొన్ని ప్రకటించారు. తాను ఇంకా సాధించవలసి ఉన్నవి అని ఆ సందర్భంలో ఆయన చెప్పిన మూడు లక్ష్యాలు : 1. నన్నయ భట్టారకుడి పేరుమీద రాజమండ్రిలో సర్వసమగ్రమైన ఒక గ్రంథాలయం స్థాపించడం; 2. తన తెలుగు 'తెలుగు కవుల చరిత్ర' రచన పూర్తిచేయడం; 3. తెలుగు భాషకి ఒక సమగ్రమైన వ్యాకరణం రూపొందించడం.

''ఈసారి మద్రాసునుంచి రాజమండ్రికి తిరిగి రాగలనన్న నమ్మకం నాకు లేదు'' అన్నారాయన. ''ఏది ఎలా జరిగినా, నేను నా జీవిత కాలంలో నా లక్ష్యాలు సాధించలేక పోయినట్లయితే వాటిని నా తదనంతరం నా మిత్రులు ఎలాగైనా ప్రయత్నించి సాధించగలరని నేను ఆశిస్తున్నాను.''

మద్రాసు రైలు ఎక్కడానికి ముందు రాజమండ్రి పౌరులకీ, ఆంధ్రదేశంలోని ప్రజలందరికీ ఆయన వదలి వెళ్ళిన అంత్య సందేశం అది.

మద్రాసులో ఆయన గడిపిన రోజులను గురించి కనీసం విశ్వసనీయులైన ఇద్దరు ప్రత్యక్ష సాక్షుల వ్రాతలు మనకు లభిస్తున్నాయి. వారిలో మొదటివారు డాక్టరు అచంట లక్ష్మీపతి. (సుప్రసిద్ధ ఆయుర్వేద వైద్యం : ఆరంభంలో అలోపతి అధ్యయనం చేసినవారు) వీరేశలింగాన్ని తన గురువుగా భావించే లక్ష్మీపతి గారు ఇలా చెబుతున్నారు?

''1919 వేసవి సెలవులో మా గురువుగారు వచ్చి, కొమర్రాజు లక్ష్మణ రావుగారి నివాసగృహమైన 'వేదవిలాస్‌'లో మొదటి అంతస్తులో దిగారు. ఆయన పెంచి పెద్దచేసిన తరుణ వితంతు మంగమ్మ. ఒక ముసలి నౌకరు ఆయన వెంటవచ్చారు. గురువుగారు చాలా బలహీనంగా, బక్కచిక్కి ఉన్నారు. కేవలం ఓపికగా ఉన్నా స్వీయచరిత్ర మూడవ సంపుటం పూర్తిచేయాలనే ఆకాంక్షతో లేచి కూర్చుని వ్రాస్తూ ఉండేవారు. చెయ్యి స్వల్పంగా వణుకుతున్నా మనస్సు మాత్రం చురుకుగానూ, అప్రమత్తంగానూ పనిచేస్తూంది. గురువుగారు గొప్ప ఆత్మశక్తిగల వ్యక్తి; సంశయాలకూ, సంకోచాలకూ తావిచ్చేవారు కాదు. ముందు చిత్తుగా వ్రాసి తర్వాత శుద్ధప్రతి వ్రాసే అలవాటు ఆయనకు లేదు. ఆయనది వ్రాసింది వ్రాసినట్లే శుద్ధప్రతి; ఒక్క అక్షరం కూడా మార్చనక్కర లేదు. ఎక్కడా ఏ పంక్తులూ సవరించనక్కరలేదు.''

ఆ సమయంలో అదే ఇంట్లో నివసిస్తూన్న ఒక న్యాయశాస్త్ర విద్యార్థి గొబ్బూరి వెంకటానంద రాఘవరావు వీరేశలింగంగారు  బసచేసిన ఎగ్మూరులోని 'వేదవిలాస్‌' భవనాన్ని గురించి మరికొన్ని వివరాలు చెప్పారు. అది కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారి ఆధీనంలో ఉంది. ఆయన అప్పుడు మునగాల ఎస్టేటు దివాను. చిరకాలంగా సాగుతూవచ్చి అప్పుడు మద్రాసు హైకోర్టులో విచారణలో వున్న ఒక ఎస్టేటు దావాకు సంబంధించిన వ్యవహారాలు ఆయన చూస్తున్నారు. ప్రధానంగా ఆయన విద్వత్పరిశోధకులే అయినా దానితోపాటు విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలి ద్వారా సాహిత్యకార్యకలాపాలతో కూడా సంబంధం పెట్టుకున్నారు. వీరేశలింగంగారిని అవసరమైన చోట్ల చేర్పులు చేస్తూ తెలుగు కవుల చరిత్ర రెండవ భాగానికి సంశోధిత పునర్ముద్రణ తీసుకొని రావలసిందిగా ఆయనే ప్రోత్సహించారు. ఆ కార్యక్రమం పూర్తిచేయడం కోసమే 'వేదవిలాస్‌'లో ఆయన బసకి ఏర్పాటు చేశారు.

1919 మే నెల మొదటివారంలో లక్ష్మణరావు సకుటుంబంగా మద్రాసు వదలి ఆంధ్రదేశంలోని ఆ ఎస్టేటు ప్రధాన కార్యస్థానానికి (కృష్ణా జిల్లాలో గూడెం) వెళ్ళవలసి వచ్చింది. అప్పుడే హైకోర్టులోని దావా మునగాల జమీందారుగారికి అనుకూలంగా పరిష్కారమైంది. ఆ తర్వాత తీసుకోవలసిన చర్యలు నిర్ణయించుకోవలసిన అవసరం

ఉంది.

ఆ ఇంట్లో మొదటి అంతస్తులోని గదులలో తాను స్థిరపడిన వెంటనే 'తెలుగు కవుల చరిత్ర' ద్వితీయ భాగం సవరణ కార్యక్రమానికి వీరేశలింగం గారు ఉపక్రమించారు. ఈ వృత్తాంతం తెలిసిన జి.వి. రాఘవరావు అప్పుడే చెన్నపురి ఆంధ్రమహాసభలు 'తెలుగు వచన రచనాభివృద్ధి' అనే విషయంమీద నిర్వహించిన వ్యాసరచన పోటీలో ప్రథమ బహుమతి పొంది, ఆ విషయమై మరింత సమగ్ర పరిశోధన సాగిస్తున్నారు. లక్ష్మణరావుగారి సలహామీద ఆయన ప్రాచ్ఛలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో మరికొన్ని వివరాలు సేకరిస్తున్నారు. ఈ విషయమై ఆయన 1923లో భారతిలో వ్రాసిన వ్యాసం తాలూకు సారాంశం ఇది.

''వీరేశలింగంగారు తెలుగు కవుల చరిత్రలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల్ని గురించి 14 పేజీల మేటరు వ్రాయడం పూర్తిచేసేసరికి ఆయన దృష్టి మరొక విషయంవైపు మళ్లించవలసి వచ్చింది.

తెలుగు కవి బమ్మెర పోతరాజు జన్మస్థలం నేటి ఒంటిమిట్ట గ్రామం అని ప్రతిపాదిస్తూ 1919 ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది సంచికకి ఒక వ్యాసం వచ్చింది. సంచిక ఇంకా అచ్చులో

ఉంది. ఆంధ్రపత్రిక సంపాదకుడు ఆ వ్యాసం తాలూకు గ్యాలీప్రూఫు ఒకటి వీరేశలింగంగారికి పంపించింది. దానిమీద ఆయన ఏదైనా వ్రాయదలిస్తే, అది కూడా ఆ సంచికలో ప్రచురిస్తామని కబురు చేశారు. పంతులుగారు అందుకు అంగీకరించి ఆ వ్యాసరచనలో నిమగ్నులయ్యారు. ఆ వ్యాసం పూర్తిచేసే లోపుగానే వీరేశలింగంగారికి పెద్దపెట్టున జ్వరం వచ్చింది. ఇన్‌ప్లూయంజా లక్షణాలతో కూడిన విషజ్వరంగా అది పరిణమించింది. డా|| లక్ష్మీపతిగారు వైద్యం చేస్తున్నారు.

మిగతా కథ గ్రంథకర్త (జి.పి.రాఘవరావు) స్వంత మాటలతోనే చెప్పటం మంచిది. ''ఆ జ్వరంలోనే పంతులుగారు వ్యాసరచన పూర్తిచేసి నాద్వారా దానిని ఆంధ్రపత్రిక కార్యాలయానికి పంపించారు. ఒకటి రెండు రోజులలో దాని రఫ్‌ ప్రూఫు వచ్చింది. నేను ఆ ప్రూఫు ఆయన దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళేసరికి 104 డిగ్రీల జ్వరంతో ఆయన ఆపసోపాలు పడుతున్నారు. కను కొలకులనుంచి నీరు కారుతుంది. ఆ స్థితిలో ఆయనను శ్రమపెట్టడం ఇష్టంలేక ఆయనతో నేనిలా అన్నాను; ''అయ్యా, ప్రూఫు వచ్చింది. నన్ను చదివి వినిపించమంటారా?'' అని.

''వద్దు; అక్కడ పెట్టు, నేనే చదువుకుంటాను'' అన్నారు ఆయన.

''మీకు జ్వరం తీవ్రంగా ఉంది. నేను చదువుతూ ఉంటే వినండి. మీరు  ఎక్కడ దిద్దమంటే అక్కడ దిద్దుతాను. ఈ స్థితిలో మీరు శ్రమపడడం మంచిది కాదు'' అన్నాను నేను మళ్ళీ.

''ఇంకొకరు దిద్దితే నాకు సంతృప్తిగా ఉండదు. నా ప్రూఫు నేనే దిద్దుకోవాలి అదేమంత పెద్ద శ్రమకాదు. ఆ ప్రూఫు ఇలా ఇయ్యి'' అంటూ నా చేతిలోనుంచి గాలీప్రూఫు అందుకుని. కళ్ళజోడు పెట్టుకొని, ఆ ప్రూఫు దిద్దడం మొదలు పెట్టారు. ఆ మహాపురుషుని ఆ మూర్తి ఈనాటికీ నా మనస్సులో స్పష్టంగా నిలిచి ఉంది. ఫౌంటెన్‌ పెన్‌ తీసి వణుకుతున్న చేతులతో ప్రూఫు దిద్దడం మొదలు పెట్టారు. కళ్ళవెంట కారుతూన్న అశ్రువులను తుడుచుకుంటూ. జ్వర తీవ్రతను ఏమాత్రం లక్ష్యం చేయకుండా.

ఆ సాయంత్రం (1919 మే 26వ తేదీ) అయిదు గంటలకి నేను లైబ్రరీ నుంచి తిరిగి వచ్చేసరికి డా||లక్ష్మీపతిగారు హడావిడిగా సన్నికల్లులో ఏదో ఘాటైన మందు నూరుతూ నాకు కనిపించారు.

''ఏమిటిది డాక్టరు గారూ?'' అని అడిగాను.

''కస్తూరీ, స్వచ్ఛమైన సారాయీ:'' అన్నారు ఆయన. నాకు నోట మాట రాలేదు.

''నువ్వలా నిలబడితే లాభంలేదు'' అన్నారు డాక్టరుగారు.

''పంతులుగారికి ఈ రాత్రి గడుస్తుందని నాకు తోచదు. నువ్వు వెంటనే పోస్టాఫీసుకి వెళ్ళి ఈ టెలిగ్రాములు ఇచ్చిరావాలి. భోజనం అయిన వెంటనే మైలాపూరు వెళ్ళి నాగేశ్వరరావు పంతులుగారిని వెంటబెట్టుకురా. ఏమాత్రం ఆలస్యం కాకూడదు'' ఆయన ఒక అయిదు రూపాయిల కాగితం నా చేతిలో పెట్టారు.

నాగేశ్వరరావు పంతులుగారూ, నేనూ 'వేదవిలాస్‌' చేరుకునేసరికి రాత్రి 9 గంటలయింది. నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు హడావిడిగా రోగి ఉన్న గదిలోకి వెళ్ళి, వీరేశలింగం పంతులుగారికి చేతులు జోడించి సమస్కరించి ''ఏమిటి తమ సెలవు?'' అని అడిగారు. ఆయన ఏదో బదులు చెప్పాలని పెనుగులాడారు కాని లాభంలేకపోయింది.. రాత్రి అంతా డాక్టరుగారు హడావిడిగా మాటిమాటికీ రోగికి మందులూ ఇంజెక్షన్లూ ఇస్తూనే ఉన్నారు... మధ్య మధ్య జనన మరణాల అద్భుతాన్ని గురించీ, ఎడిసన్‌ వ్రాసిన 'ది విజన్‌ ఆఫ్‌ మీర్జా' గురించీ ఏవేవో చెబుతూనే ఉన్నారు. తెల్లవారుఝామున మూడు గంటల ప్రాంతంలో డాక్టరు గారు మరో ఇంజెక్షను ఇచ్చారు. కాని రోగిలో ఎలాంటి చలనం కనిపించలేదు. అలాగే జాగరణ చేస్తున్నాం. నాలుగు గంటలు కావస్తూంది.

''మనం ఆయనకు ఇవ్వగలిగిన ఆఖరు డోసు ఇప్పుడు ఇస్తున్నాను.. ఔను. ఇదే ఆఖరు డోసు'' అన్నారు డాక్టరు గారు - చెంచాడు పాలతోనూ, చెంచాడు నీళ్ళతోనూ ఏదో మందు రంగరించి దానిని రోగి నోట్లో పోస్తే మందు గుటక పడింది. అది గొంతు దిగదేమో అని భయపడుతూన్న మాలో కొంత ఆశ రేకెత్తిస్తూ.

''భగవంతుడి దయవల్ల ఆయన కోలుకోవచ్చు. మందు మింగుడు పడింది గదా'' అన్నాను నేను.

''మందు మింగుడు పడింది సరే. అయినా ఆశ లేదు. నాడి దిగజారి పోతూంది'' అన్నారు డాక్టరుగారు.

అందరం వీరేశలింగంగారివైపే రెప్పవాల్చకుండా చూస్తున్నాం. క్రమక్రమంగా శ్వాస భారమౌతుంది. చివరికి ఒక దుర్భలమైన నిట్టూర్పు, రెండుసార్లు గొంతులో సన్నగా గురగుర శబ్దం - అంతే ఆయన శ్వాస అనంతవాయువులతో కలిపిపోయింది. అప్పుడు సరిగ్గా ఉదయం 4 గంటల 20 నిమిషాలు అయింది. తేదీ 1919 మే 27.

డాక్టరు లక్ష్మీపతిగారు కొన్ని మూలికలు పసుపు కలిపి నూరిన లేపనాన్ని మృతదేహం అంతటా వూశారు. ''వారం రోజులుగా నాకు విశ్రాంతి లేదు. నేను ఇక వెళ్ళివస్తాను'' అంటూ డాక్టరుగారు వెళ్ళిపోయారు. 'సంపాదకీయం వ్యాసం సంగతి ఆలోచించాలి వీరేశలింగంగారి బ్లాకుకోసం ప్రయత్నించాలి'' అనుకుంటూ నాగేశ్వరరావు పంతులుగారూ వెళ్ళడానికి లేచారు. నేను ఒక్కణ్ణే శవజాగరణకు అక్కడ మిగిలాను.''

వీరేశలింగంగారి మృతదేహాన్ని రాజమండ్రి తీసుకెళ్ళాలని ప్రయత్నం జరిగింది. కాని అది ఫలించలేదు. మద్రాసులోనే అంత్యక్రియలు చేయడానికి నిశ్చయించారు. చన్నాప్రెగడ భానుమూర్తి, నాగేశ్వరరావు పంతులు వంటి ప్రముఖులు శవవాహకులుగా ఉన్నారు. బెంగాల్‌నుంచి వచ్చిన ఒక బ్రహ్మసమాజ కార్యకర్త భక్తిగీతాలు పాడుతూ శవం ఊరేగింపు వెంట నడిచారు. చితికి నిప్పు అంటించడానికి ముందు అక్కడ చేరిన ప్రముఖులు అనేకులు దివంగత నాయకునికి జోహారులు తెలుపుతూ ప్రసంగాలు చేశారు. ఆంధ్రపత్రిక సంపాదకులు సి.శేషగిరిరావు ఆయన్ని ఒక ఆంధ్రమహాపురుషుడు గాను, నూతన యువకర్తగాను అభివర్ణించారు. వీరేశలింగం తర్వాత ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో తెలుగు పండితుడుగా పనిచేస్తూన్న

ఉమాకాంత విద్యాసాగరుడు ఆయన్ని కేవలం కవి అనో, పండితుడనో, సంఘసంస్కర్త అనో భావించడం అనుచితమనీ, ఆయన అతన్నీ, అంతకంటె ఎక్కువ కూడా అనీ అన్నారు. ఇతరలనేకులు ఆ అంత్యాభివందన బృందగానంలో తమ గొంతులు కలిపారు.

ఆ విషాదవార్త వినగానే కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు, తమ స్వగ్రామం అయిన నడిగూడెం నుంచి జి.వి.రాఘవరావుగారికి ఇలా వ్రాశారట: ''నా భావాలు ఎలా చెప్పాలో నాకర్థం కావడం లేదు.. నేను మద్రాసుకి తిరిగి రావడానికిముందే ఆ మహాపురుషుడు అస్తమిస్తాడని నేననుకోలేదు. తెలుగు జగత్తుకు తీరనిలోటు కలిగినమాట నిజమే. కాని, నా వ్యక్తిగతమైన లోటు అంతకంటె ఎక్కువది... చివరి రోజుల్లో ఏవిధంగానూ ఆయనకి ఉపయోగపడలేక పోయినందుకు నేను బాధపడుచున్నాను..''

అనంతరం వీరేశలింగంగారి చితాభస్మం తన భార్య సమాధి ప్రక్కన భూస్థాపితం చేయడం కోసం రాజమండ్రి పంపించారు. తన సమాధి స్థలం అంతకుముందే ఆయన ఎంచుకున్నారు. ఆ సమాధిమీద ఇప్పుడు ఒక పాలరాతి ఫలకం కనిస్తూంది జీవితంలోనూ, మృత్యువులోనూ కూడా ఆ ఇరువురు జీవిత భాగస్వాముల ఆత్మలూ నేటికీ చూపరులకు ఉత్తేజాన్ని కలిగిస్తూనే ఉన్నాయి.

(పబ్లికేషన్స్‌ డివిజన్‌ ప్రచురించిన జీవిత చరిత్ర నుంచి)