తమిళ నవయుగ ప్రవక్త సుబ్రహ్మణ్య భారతి

తెలకపల్లి రవి

వీరేశలింగం జీవితానుభవాలు నేటి పరిస్థితులలో మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటున్న వాస్తవం ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. ఆ యుగకర్త జ్ఞాపకాలు మరోసారి కర్తవ్యోద్దీపకాలైతే, జడలు విచ్చి ఆడుతున్న మతోన్మాదాన్ని ఆధునికత చాటున పెరుగుతున్న అంధ విశ్వాసాలను దృఢంగా ఎదుర్కోగలుగుతాము.

'కార్యశూరుడు వీరేశలింగం, కదం తొక్కి పోరాడిన సింగం, దురాచారాల దురాగతాలను తుదముట్టించిన అగ్ని తరంగం'' అని మహాకవి శ్రీశ్రీ ఆయనను అభివర్ణించారు. ''కొట్టుకొని పోయె కొన్ని కోటిలింగాలు, వీరేశలింగమొకడు మిగిలెను చాలు'' అని ఆరుద్ర ఆయనకు నివాళులర్పించారు. ''ఆధునిక కాలంలో అగ్రగణ్యుడైన ఆంధ్రుడు'' అని కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి అంటే ''ప్రముఖ భారతీయులలో ఒకడు. లోతైన వివేచన, అంతులేని సాహసము, అమితమైన శక్తికలవాడు. అసత్యాన్ని చెండాడి ప్రగతి మార్గం కోసం పోరాడాడు'' అని రాజాజీ ప్రస్తుతించారు. ''ఆదర్శ దృక్పథం గల కార్యవాది'' అని నార్ల వెంకటేశ్వరరావు అన్నారు. ఆంధ్రలో జీవిత ప్రవాహాన్ని వీరేశలింగం కొత్తదారి పట్టించారు. ఈ కృషిలో ఆయనకు మార్గదర్శకులు లేరు. ఆయనతో పోల్చదగినవారు లేరు'' అని కుందూరి ఈశ్వర దత్తు కీర్తించారు.

ఇలాంటి వర్ణనలెన్నయినా నవ్యాంధ్ర వైతాళికుడు. వీరేశలింగం విరాట్‌ స్వరూపాన్ని సంపూర్ణంగా చిత్రించలేవు.

రాజారామమోహన్‌రాయ్‌, ఈశ్వర చంద్ర విద్యాసాగర్‌ వంటి మహా సంస్కర్తల కోవలోని వారు వీరేశలింగం. ఆయన సంస్కరణాభిలాష కేవలం ప్రబోధమాత్రమైంది కాదు. ఆచరణ శీలమైంది. సామాజిక సంస్కరణతోపాటుగా శతాధిక గ్రంథాలు రాసి సాహిత్య రంగంలోనూ వరవడి పెట్టిన ప్రతిభా పాటవాలు ఆయన స్వంతం. అందుకే ఆయన ఆధునికాంధ్ర సంస్కార వికాసానికి అక్షరాలా ఆద్యుడు. మార్గదర్శకుడు. అనుభవాలగని.

భారతదేశంలో సాంస్కృతిక పునర్వికాసం పందొమ్మిదో శతాబ్ధి ద్వితీయార్థంలో వూపందుకొన్నది. జాతీయ పునరుజ్జీవం, సామాజిక పునర్నిర్మాణం వంటి భావనలు ఆలోచింపచేశాయి. జీవితానుభవాలు, అవసరాలకు తోడు ఇంగ్లీష్‌ వారి సాంఘిక, సాంస్కృతిక ప్రభావం కూడా ఇందుకు ప్రేరేపించింది. తరతరాలుగా పాతుకుపోయిన సాంఘిక దురాచారాలు మేధావులను, ఆలోచనా పరులను కలవరపరచాయి.

ఈ నేపథ్యంలోనే వీరేశలింగం ఉద్యమించారు. ఆయన జన్మించడానికి పాతికేళ్ళముందు వరకు చెదురు మదురుగానైనా సతీసహగమనం వంటి దురాచారం ఇక్కడా ఉండేది. అక్షరాస్యత చాలా తక్కువ. పాత సామాజిక వ్యవస్థ శిథిలమవుతున్నా కూడా కొత్తది రూపం దాల్చలేదు. సంఘజీవనంలో అజ్ఞానం, అనారోగ్యం, అంధవిశ్వాసాలు రాజ్యమేలుతున్నాయి. తరచు కరువు కాటకాలు, తుఫానులు, గాలి వానలు వంటివి ప్రజల జీవితాన్ని కడగండ్ల పాలుచేస్తున్నాయి. వానకురిస్తేనే పంట. ప్రయాణ సాధనాలు లేవు. సంస్థానాధీశులు, జమీందారుల భోగవిలాసాలు, బ్రిటిష్‌ పాలకులు సాయంతో పెత్తనం, విత్తం సంపాదించుకున్న కొత్త కులీనవర్గం. లంచగొండితనం, విద్యా విధానం ప్రయాణ సాధనాలు నామమాత్రం ఇలాంటి స్థితిలో ప్రజల అజ్ఞానం, భయభీతులు, దైన్యం వగైరాలను ఆసరా చేసుకుని క్షుద్రశక్తులు, మూఢనమ్మకాలు వెర్రితలలు వేస్తున్న దశ. వీటికి అందరికంటే ఎక్కువగా బలైనవారు స్త్రీలు. అందులోనూ బాలవితంతువుల! 1901లో దేశంలో పాతికేళ్లలోపు బాల వితంతువులు 12 లక్షలమంది వున్నట్లు జనాభా లెక్కలు చెప్పాయి. ఆడపిల్లలు చదువుకోకూడదు. వారికి లోకజ్ఞానం ఉండకూడదు. బాల్యవివాహాలు, పురుషులకు నాలుగైదు పెళ్ళిల్లు, బాల వితంతవులు మాత్రం గొడ్డు చాకిరీలోనే జీవితం చాలించాలి.

ఇలాంటి పరిస్థితులలో పుట్టి వాటిని మార్చడానికి నడుంకట్టి, దేశానికే ఆదర్శం చూపిన ధీశాలి కందుకూరి. తన జీవితానుభవాలను, అభిప్రాయాలను 'స్వీయచరిత్ర'గా గ్రంథస్తం చేయడం తెలుగువారి మహద్భాగ్యం. ఆ మహావ్యక్తి ఆలోచనలతో, దృష్టి కోణంతో ఆయన జీవితాన్ని, నాటి కాలాన్ని సందర్శించగలగడం ఒక అపూర్వ అనుభవం. నిజానికి వీరేశలింగం స్వీయచరిత్ర 19-20 శతాబ్దాల మధ్య కాలపు మూడు తరాల తెలుగువారి సాంఘిక చరిత్ర. ఆయన గురించి అమూల్యమైన పరిశోధన చేసిన అక్కిరాజు రమాపతిరావు గారన్నట్లు అది రాజారామ్‌మోహన్‌రాయ్‌కి మహాత్మాగాంధీకి మధ్యకాలపు తెలుగుదేశపు సాంఘిక, సాహిత్య విద్యా వైజ్ఞానిక రంగాల చరిత్ర. ఆనాటి సంధియుగంలోని సమాజం, న్యాయస్థానాలు, పాఠశాలలు, కులాచారాలు, ప్రభుత్వ యంత్రాంగం, ఉద్యోగస్తుల నడవడులు, స్థానిక సంస్థల నిర్వహణ, యువతరానికి పెద్దలకు సంభవించిన భారీ సంఘర్షణలు  - ఇవన్నీ వీరేశలింగం స్వీయ చరిత్ర ఆధారంగా అధ్యయనం చేయవచ్చు. ఇంకో విశేషమేమిటంటే తెలుగులో సంపూర్ణమైన అర్థంలో తొలి స్వీయ చరిత్ర కూడా ఇదే కావడం!

''తెలుగులో మొదటి ప్రబంధమును నేనే చేసితిని, మొదటి నాటకమును నేనే తెనుగించితిని. మొదటి ప్రకృతి శాస్త్రమును నేనే రచించితిని. మొదటి ప్రహసనము నేనే వ్రాసితిని. మొదటి చరిత్రమును నేనే విరచించితిని. స్త్రీలకై మొదటి వచన పుస్తకమును నేనే కావించితిని''. అంటూ స్వీయ చరిత్రలో రాసుకున్న కందుకూరి ఆ ప్రక్రియకు కూడా ఆద్యులు అనడం అక్షర సత్యం.

నిజానికి పంతులుగారికి స్వీయచరిత్ర రాసుకోవడం పెద్దగా ఇష్టం లేదు. ''పనిచేసి చూప వలయునన్న చింతయే కాని నన్ను గూర్చి నేను చెప్పుకోవలయునన్న అభిలాష మొదటి నుండియు నాకెందుకో లేకుండెను'' అని రాశారు. ఆయన ఆదర్శ జీవితానుభవాలు గ్రంథస్థం కావాలనే ఆకాంక్షతో ఆత్మీయులు, అభిమానులు ఆపని చేయమంటూ పంతులుగారిపై వత్తిడి తెస్తుండేవారు. అత్యంత ఆప్తమిత్రుడైన బసవరాజు గవర్రాజు ఇంగ్లీషులో కందుకూరి జీవితచరిత్ర రాయాలని సంకల్పించగా ఆయన నిరుత్సాహపరచి కావాలంటే తన మరణానంతరం రాయమన్నారు. అయితే ఆయన కంటే చిన్నవాడే ఆయన గవర్రాజు దురదృష్టవశాత్తు అకాలమరణం చెందారు. అప్పుడు పంతులుగారే గవర్రాజు జీవిత చరిత్ర రాయాల్సి వచ్చింది. ఆ క్రమంలో స్వీయ చరిత్రకు శ్రీకారం చుట్టినట్లయింది. ఈలోగా అభిమానులు తమకు తోచినట్లు రాయటం మొదలుపెట్టారు. దాంతో ఆయనే 1903లో ఆత్మకథ రాసుకోవటం మొదలుపెట్టారు. రెండు భాగాలుగా పూర్తిచేశారు. 1911లో మొదటి భాగం అచ్చయ్యేలోగా సహధర్మచారిణి రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు కన్నుమూశారు. జీవితాంతం అన్ని మలుపుల్లో మహాత్కార్యాల్లో తనతో నిలిచిన భార్య మరణం ఆయనను ఎంతో కృంగదీసింది. 'ఏబది సంవత్సరముల కాలము ప్రాణమునకు ప్రాణమైయుండిన నా యర్థాంగి లక్ష్మియైన రాజ్యలక్ష్మికి దీనిని నేనంకితము చేయుచున్నాడనని ఆయన రాశారు. అదృష్టవశాత్తూ ఆ అంకిత వాక్యాలు చాలా సంవత్సరాలకు బయటపడి 1982లో విశాలాంధ్ర ప్రచురించిన స్వీయ చరిత్ర ముద్రణలో చోటుచేసుకున్నాయి.

కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారి విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలి 1919లో రెండు భాగాలుగా స్వీయ చరిత్ర ముద్రించింది. హితకారిణీ సమాజం వారు 1936లో, 1954లో రెండు సార్లు పునర్ముద్రించారు. సుప్రసిద్ధకవి, రచయిత చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహంగారు 1936లో రెండవ ముద్రణకు పీఠికరాస్తూ, తన హోదాను ''వీరేశలింగ మహాశయుని శిష్యపరమాణువు' అని రాసుకోవడం ఆ గురుశిష్యులిద్దరి గొప్పతనాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. హితకారిణీ తరపునే స్వీయచరిత్రకు సంగ్రహ ముద్రణ వెలువరించారు. 1982లో విశాలాంధ్ర వారు అక్కిరాజు రమాపతి రావు సంపాదకత్వంలో అధోజ్ఞాపికలు, వివరాలతో సహా స్వీయచరిత్ర సంపూర్ణ పాఠం పునర్ముద్రించారు.

చెట్లులేని చోట ఆముదం చెట్టు మహావృక్షమన్నట్టు తాను కొంత కృషి చేశానని పుస్తకం పొడుగునా ఎన్నిసార్లు సవినయంగా చెప్పుకున్నా పంతులుగారు తెలుగులో స్వీయచరిత్ర తనదే ప్రథమం అంటూ అందులోని కష్టనష్టాలను ప్రస్తావించారు. ఆత్మస్తుతి, పరనింద లేకుండా రాయటం, రాసినట్లు పాఠకులను ఒప్పించడంలో ఇబ్బందిని వివరిస్తారు.

గోదావరి తీరంలోని రాజమహేంద్రవరం తరతరాల చరిత్రకు సాక్షీభూతమైంది. కళాసాహిత్యాలనూ ప్రవహింపచేసింది. ఆంధ్ర మహాభారతానికి అక్కడే అంకురార్పణ జరిగింది. అలాంటి చోటు కందుకూరి వీరేశలింగం సంస్కార క్షేత్రం కావడం యాధృచ్ఛికమేమీ కాదు. తాతగారి పేరుకూడా వీరేశలింగమే. గొప్ప వ్యవహర్త. ఎన్నో ఉన్నతోద్యోగాలు నిర్వహించిన వ్యక్తి. రాజమండ్రిలో లంకంత ఇల్లు కట్టాడు. వీరశైవుడైనప్పటికీ మెడలో లింగాకృతులు కట్టుకోకుండా కొద్దిపాటి సంస్కరణ దృష్టి ప్రదర్శించినవాడు ఆయన. రెండో కొడుకు సుబ్బారాయుడుకు - పున్నమ్మకు 1848లో ఏప్రిల్‌ 16న పుట్టిన బిడ్డే వీరేశలింగం. పుట్టినప్పటి నుంచి జబ్బులు ఆయనను వెన్నాడాయట. ప్రాణాలు పోతాయని దాదాపు బయటపెట్టిన సందర్భాలూ వున్నాయి. అయినా మృతాచారాలను తుదముట్టించే కర్తవ్య నిర్వహణకు ఆయన మృత్యుంజయుడై బయటపడ్డారు! చనిపోయే వరకు సాంఘిక దురాచారాలతోనే గాక శారీరక రుగ్మతలతోనూ పోరాడుతూ వచ్చారు. నాలుగో ఏటనే తండ్రిని కోల్పోయినా పెత్తండ్రి సాయంతో, తల్లి నీడలో పెరిగాడు. చిన్నప్పుడే పాఠాలు, శతకాలు బాగా వంటపట్టించుకొన్నాడు. అన్నట్లు ఆ రోజుల్లోనే తమ పంతులుగారిని అనుకరించి, ముక్కుతో మాట్లాడటం నేర్చుకున్నారు. ఈ దురలవాటు జీవితాంతం తనను వదిలిపెట్టలేదని ఆత్మకథలో వాపోయారు. ఆయన విద్యార్థి దశలోని కొన్ని ఘట్టాలు ఎంతో ఆసక్తి కల్పించడమే గాక ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని తెలియజెప్పాయి. వసు చరిత్ర చదవాలనే కుతూహలంతో ఆయన పుస్తకాల షాపు యజమానితో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటాడు. తల్లి స్కూల్‌ ఫీజు కోసం ఇచ్చే డబ్బు ఆయనకు ఇస్తే ధర పూర్తిగా చెల్లించే వరకు అక్కడే వుండి చదువుకోవడం ఆ ఒప్పందం సారాంశం. కొడుకు బడిమానేసి అలా చదువుకుంటూన్న విషయం ఎలాగో తల్లికి తెలిసింది. ఆయన పఠనాభిలాషకు సంతోషంచి, పుస్తకం కొని పెట్టంది. ఏక సంధాగ్రాహికావడంతో ఆయనకు పాఠాలు త్వరగా వచ్చేవి. అయితే ఆ లక్షణమే తనను కొంత చెడగొట్టిందని ఆయన రాసుకున్నారు. ప్రతిభవుందని మరింత కష్టపడకుండా వుండేవారి కంటే ఎక్కువగా కష్టపడేవారే లోకానికి మేలు చేస్తారని అంటారు. విద్యార్థి దశలో ఆయన అసమర్ధుడైన ప్రధానోపాధ్యాయునికి వ్యతిరేకంగా పోరాడి వెనక్కు పంపించారు. అదే సమయంలో చదువులో ప్రతిసారి ప్రథములుగా వచ్చి అనేక ప్రశంసలు, సహాయాలు అందుకున్నారు.

జ్యోతిష్యాలు, ముహూర్తాలపై, భూతవైద్యులు, దయ్యాలపైన ఆయన మొదటే విశ్వాసం పోగొట్టుకుని, అవన్నీ బూటకమని గ్రహించారు. బ్రహ్మసమాజ ఆచార్యత్రయంలో ముఖ్యులైన కేశవ చంద్రసేన్‌ రచనలు వీరేశలింగం గారిలో కొత్త ఆలోచనలు రేకెత్తించాయి. మిత్రులతో కలసి సమావేశాలు జరుపుతూ నూతన విషయాలను చర్చించడం మొదలు పెట్టారు. తాము వీధిలో వెళ్తూంటే మూఢులు ''మీటింగుల వాళ్ళు వీళ్ళేనర్రో'' అని తమలో తాము చెప్పుకునే వారట! కొన్నాళ్ళు న్యాయవాదుల దగ్గర పనిచేసిన తర్వాత ఆయనకు ఆవృత్తిపై వైముఖ్యమైర్పడింది. స్వతంత్రంగా జీవించాలని, లేదా

ఉపాధ్యాయుడగా పనిచేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అలాగే పత్రికా రచన కూడా మొదలు పెట్టారు. మద్రాసు నుంచి కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు ప్రచురించే పత్రికలో స్త్రీవిద్యకు వ్యతిరేకంగా రాసేవారు. దాన్ని ఖండిస్తూ ఆయన బందరు నుంచి వెలువడే ''పురుషార్ధ ప్రదాయని''లో వ్యాసాలు రాయసాగారు. ఆ తర్వాత 1974లో తానే ''వివేకవర్థిని'' పేరుతో మాసపత్రిక ప్రారంభించారు. దానికి అనుబంధంగా ''హాస్యసంజీవని'' అనే మాసపత్రిక ప్రారంభించారు. తనపైన, తన రచనలపైనా ఛాందసులు చేసే విమర్శలను ఎదుర్కోవడానికి, సాంఘిక దురాచారాలను ఖండించడానికి ఆయన దాన్ని సాధనంగా చేసుకున్నారు. ''పెద్దయ్యగారి పెళ్ళి'' అని పామరులు చెప్పుకున్న ''బ్రహ్మ వివాహము'' ప్రహసనలు ఈ పత్రికలోనే మొదట వెలువడింది. ఆనాటి న్యాయవాదులు, న్యాయమూర్తుల అవినీతి పనులను, వేశ్యావృత్తిని పోషించే దురాచారాన్ని శక్తివంతంగా ఖండించడానికి ఆయన తన పత్రికలను ఆయుధాలుగా వినియోగించారు. ఈ క్రమంలో ఎందరినినో ఎదుర్కొన్నారు. ఎన్నో భాగోతాలు బయటపెట్టారు. వేలంపాట పెట్టి ఎక్కువ సొమ్మునిచ్చిన వారికి అనుకూలంగా తీర్పులు చెప్పే మునసబుగారిని, ఆయనకు చిత్రతీర్పులు రాసే చిత్రపు కామరాజు అనే లాయరును పత్రిక కెక్కించారు. ఈనాడు ఎంతగానో చెప్పుకునే 'పరిశోధనాత్మక జర్నలిజం'కు వరవడి పెట్టారు. పరువుపోయిన కామరాజు ఆత్మహత్య చేసుకోగా, మునసబుకు మతిచలించింది. ప్రభుత్యోద్యోగులు, ప్లీడర్లు, కపట స్వాములు, వేశ్యా గృహనిర్వాహకులు ఆయనను, ఆ పత్రికను తిట్టిపోశారు. అది ప్రజల ఆదరణతో 1876లో పక్ష పత్రికగా మారింది. ఆనాటి ఇంగ్లీష్‌ అధికారులకు అన్ని విషయాలు అర్థంకావడం కోసం ఇంగ్లీష్‌ విభాగంకూడా వుండేది. ఇక తెలుగు విభాగంలో భాషా, సాహిత్య సంబంధమైన వ్యాసాలు, రచనలు సమీక్షలు వగైరాలుండేవి.

వీరేశలింగంగారి ఉద్యమరధానికి రెండు చక్రాలు ఒకటి సాహిత్యం, రెండోది సంఘసంస్కరణ. సాహిత్యకారుడుగా ఆయనకృషి అసాధారణమైంది. అందులోనూ అంతటి కార్యశీలిగా వుంటూ అన్ని రచనలు చేయడం ఆయనకే చెల్లింది. నన్నయ్య కాలంనుంచి ఆయన కాలం వరకు వెయ్యేళ్ళు తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రక్రియా వైవిధ్యం, ఇతివృత్త వైవిధ్యం నాస్తి. మానవునికే పరిమితమైన కథాంశాలూ లేవు. ఆ పరిస్థితులలో వీరేశలింగం లౌకిక సాహిత్యానికి నాందిపలికారు. 1899లో గోల్డ్‌ స్మిత్‌ నవల ''వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ ఫీల్డ్‌'' ఆధారంగా ''రాజశేఖర చరిత్ర'' అనే తొలి తెలుగు నవల రాశారు. దేవుళ్ళు, రాజులు గాక మానవుడ్ని కథానాయకుడుగా తీసుకున్నారు. మొత్తంపై ఆయన రచనలు వందకు పైనే వుంటాయి. కొత్త గ్రంగాలు రాయడమే గాక, పాతవి పరిష్కరించి ప్రచురించారు. వ్యాకరణం రాశారు. ఆఖరుకు వైజ్ఞానిక దృష్టితో జీవశాస్త్రం, ప్రకృతి శాస్త్రం, వంటివి తెలుగులోకి తీసుకువచ్చారు. అందుకోసం ఆ రోజుల్లోనే జంతువులు, మానవుల శరీర భాగాలను క్షుణ్ణంగా తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. తెలుగులో తొలిసారి సమగ్రంగా కవుల చరిత్ర రాశారు. 1883లో స్త్రీల కోసం ప్రత్యేకంగా సతీహితబోధిని అనే పత్రిక నడిపారు. స్త్రీలను చైతన్యపరిచే ఎన్నో రచనలు దానిలో వెలువరించారు.

స్త్రీవిద్య, వితంతు పునర్వివాహం కోసం వీరేశలింగం, ఆయన మిత్రబృందం, శిష్యబృందం సాఘించిన మహోద్యమం గురించి స్వీయ చరిత్రలో చదువుతుంటే ఉత్సాహం, ఉత్తేజం ముప్పిరిగొంటాయి. సమాజంలో మార్పుకోసం పోరాడటంలోని సాధక బాదకాలు అవగతవవుతాయి. ఎందరినో కదిలించి, వెంట నడిపించుకోగలిగారు గనుకనే ఆయన ఒక సామాజిక శక్తిగా మారగలిగారు. ఛాందసులను, స్వార్థపరులను నైతికంగానే గాక భౌతికంగానూ ఎదుర్కోగలిగారు.

నాటి రోజుల్లో సహపంక్తి భోజనాలకు, వితంతు వివాహ విందులకు హాజరు కావడమే పెద్ద సాహసం. ఒక్కో పునర్వివాహం ఒక్కో యజ్ఞమే. వితంతువులకు ఆశ్రయమివ్వడం, పెళ్ళి నిర్విఘ్నంగా చేయడం, ఆరోపణలు, అసత్యప్రసారాలు ఎదురవడం ఎన్నో సమస్యలు. ఇవన్నిటా ఎందరో శ్రేయోభిలాషులు ఆయనకు తోడ్పడ్డారు.

1881 డిసెంబర్‌ 11న ఆంధ్రదేశంలో తొలి వితంతు పునర్వివాహం రాజమండ్రిలో జరిగింది. కృష్ణాజిల్లాకు చెందిన గౌరమ్మను వీరేశలింగం సన్నిహితులైన గోగులపాటి శ్రీరాములు రాజమండ్రిలో పెళ్ళి చేసుకున్నారు. నిజానికిది వివాహం కాదు. పెద్ద సాంఘిక సంగ్రామం. ఒక కురుక్షేత్రం. ఆనాటినుంచి ఎన్నో అవరోధాలు ఎదురైనా వీరేశలింగం వెనకంజ వేయలేదు.

ఎక్కడెక్కడి వితంతువులకు ఆ పుణ్య దంపతులే ఆశ్రయమిచ్చారు. విద్యా, వైద్యం కల్పించి, పెళ్ళిళ్ళు చేయడమే గాక కొత్త జంటలకు కొంత భృతి కూడా కల్పించారు. తనమీద గౌరవంగల దాతల ద్వారానూ, తాను స్వయంగానూ వీరేశలింగం గారు పెద్దపెద్ద మొత్తాలు ఇందుకు వెచ్చించారు. ఆశ్రమాలు, విద్యాసంస్థలు కట్టించారు. కాలక్రమంలో కొందరు మిత్రులు శత్రువులుగా మారినా, సహాయం పొందినవారే కృతఘ్నులుగా మారినా, అనారోగ్యం వెంటాడినా ఆయన నిస్పృహ చెందలేదు. అసహాయ శూరునిగా, అవిశ్రాంత యోధునిగా ముందుకు సాగారు. అందరి మన్ననలు పొందారు. తెలుగుదేశంలోనే కాదు, దక్షిణ భారత మంతటా ఖ్యాతిగాంచారు. ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్‌ అందుకు అభినందన సందేశం పంపించారు. సుబ్రహ్మణ్య భారతి ఆయనను పాత్రగా పెట్టి నవల రాశారు.

సాహిత్యం, సంస్కరణలతో పాటు ఇతర విషయాల్లోనూ ఆయన దూరదృష్టి కనపరిచారు. గ్రంథాలయాలు నెలకొల్పారు. పురపాలక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. పురమందిరం పేరు మీద టౌన్‌హాల్‌ కట్టించారు. ఇవన్నీ ఆయన ఆధునిక దృష్టికి అద్దం పడతాయి. ఇందుకు సంబంధించిన జమా ఖర్చులు కూడా కచ్చితంగా రాసిపెట్టడం విశేషం.

స్వీయచరిత్రలో ఈ పరిణామాలన్నీ సవివరంగా చూడగలుగుతాము. అడుగడుగునా ఆయన కార్యశీలత, వినమ్రత గమనిస్తాము. జాతీయ కాంగ్రెస్‌ స్థాపనకు ఆయన ప్రతిస్పందన కూడా కనిపిస్తుంది. అయితే ఆ కాలం నాటికి జాతీయోద్యమం ఇంకా విస్తరించలేదు. రాజ్యాంగ స్వాతంత్య్రం కోసం పోరాడటం కంటే సంఘ సంస్కరణ, సంస్కారాలు ముఖ్యమని ఆయన తలపోశారు. ఈ దృష్టి ఇంకా చాలామంది సంస్కర్తలలో కనిపిస్తుంది. అన్ని విషయాలలో అభివృద్ధి రావాలి గాని కేవలం రాజ్యాంగ సంస్కారం చాలదని ఆయన నొక్కి చెబుతారు. ఇంగ్లీషు వారి ప్రభావం వల్ల కలిగిన చైతన్యాన్ని, సత్ఫలితాలను వివరిస్తారు. అయితే సంఘ సంస్కరణ లేని స్వాతంత్య్రం నిష్ప్రయోజనమనేది ఆయన ప్రధాన దృష్టి. ''సాంఘిక సంస్కారములందు మనవారికి మాటలలో గల శూరత్వము కావ్యములలోనింకను నేనభిలషించినంత కనబడుటలేదు. మన సంఘ స్థితి బాగుపడిన గాని ప్రభుత్వమువారనుగ్రహించు స్వాతంత్య్ర ఫలములను మనము నిర్విచారముగా ననుభవింపజాలము'' అని ఆయన స్వీయచరిత్ర చివరి విన్నపము పేర రాశారు. నేటికీ కొనసాగుతున్న కులమతతత్వాలు, ఛాందసాలు, జ్యోతిషశాస్త్రం తదితర శాస్త్రాల పేరిట అంధ విశ్వాసాలు గమనిస్తే ఆయన ఆవేదనలోని వాస్తవికత ఎవరైనా అర్థం చేసుకోగలుగుతారు. భూతవైద్యుణ్ణి సవాలు చేసి రాత్రి శ్మశానంలో కాపు వేసి దయ్యాలు లేవని నిరూపించిన వీరేశలింగం పుట్టిన గడ్డమీదనే ఆ తర్వాత వందేళ్ళకు క్షుద్ర శక్తుల గురించిన నవలలు ప్రచారం పొందడం ఎంత దురదృష్టకరం? మూఢనమ్మకాలతో ఇంట్లో అరటిచెట్లు నరికివేయమంటే నిరాకరించి ఎదురునిలిచిన ఆయన పుట్టిన చోటనే వాస్తు పేరిట అనేకమంది కుహనా పండితులు అనవసరమైన పనులు చేయించడం ఎంత విచారకరం? మహిళా వికాసం కోసం ఆయన జీవితమే ధారపోస్తే ఈనాడు సతీసహగమనాలు పునరావృతం కావడం, వరకట్నం కోసం భార్యలను సజీవ దహనాలు చేయడం మరెంత భయంకరం? అందుకే ఆయన ఆత్మకథలో మూఢనమ్మకాలను ఖండించే అనుభవాలను ఆయన అగ్రభాగాన వుండి నడిపించిన వితంతు పునర్వివాహ ఉద్యమ చరిత్రకు సంబంధించిన అనేక అంశాలున్నాయి.

వీరేశలింగం జీవితానుభవాలు నేటి పరిస్థితులలో మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటున్న వాస్తవం ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. ఆ యుగకర్త జ్ఞాపకాలు మరోసారి కర్తవ్యోద్దీపకాలైతే, జడలు విచ్చి ఆడుతున్న మతోన్మాదాన్ని ఆధునికత చాటున పెరుగుతున్న అంధ విశ్వాసాలను దృఢంగా ఎదుర్కోగలుగుతాము.

(అనుభవంలో అంధవిశ్వాసాలు - వితంతు పునర్వివాహోద్యమం సంకలనం ముందుమాట )