కవితాను గంధాన్ని అద్దిన రజనీగంధ (విశ్లేషణ)

సూర్యదేవర రవికుమార్‌

ప్రకృతికీ, కవికీ గల అనుబంధం ఈ సంపుటి తొలికవిత 'రజనీగంధ' లోనే కన్పిస్తుంది. 'పూలకు తల్లి ఒడి అయినందుకే పులకరిస్తుంది నేల' అన్న పంక్తి చదవగానే 'చలికాలపు తొలిపొద్దుల సువాసనలు' వెదజల్లే పొన్నాయి పూల వలె పాఠకుని మనసు కూడా పరిమళిస్తుంది. 'ప్రపంచం పూలతోట' కావాలని, మనుషుల్లో మలయమారుతాలు ప్రవహించాలని కోరుకుంటాడు కవి. ఎంతటి కమ్మని భావన!
2016 వ సంవత్సరానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ ప్రకటించిన ప్రతిష్టాత్మక పురస్కారాలలో కవితా ప్రక్రియలో తెలుగుభాషలో 'రజనీగంధ' అన్న కవితాసంపుటిని రచించిన డా.పాపినేని శివశంకర్‌కు లభించింది. కవిగానే కాక కథకునిగా విమర్శకునిగా, వ్యాఖ్యాతగా, సంపాదకునిగా శివశంకర్‌ లబ్ధప్రతిష్ఠుడు. ఈ పురస్కారం అతడికి అతడు కేంద్రసాహిత్య అకాడమీ సభ్యుడుగా నియమింపబడకముందే రావలసింది. అకాడమీ వారి యీ ఎంపిక తెలుగు భాషాభిమానులు, సాహితీవేత్తలు అందరూ అభినందించదగినది, ఆనందించదగినది.
రజనీగంధ అన్నది 50 వచనకవితల సంపుటి. ఇది 2013లో ప్రకటించబడింది. దీనికి ముందే శివశంకర్‌ స్తబ్ధత-చలనం, సారాంశం కోసం, ఆకుపచ్చని లోకంలో, ఒక ఖడ్గం - ఒక పుష్పం అన్న కవితా సంపుటాలను ప్రకటించాడు. ఆ కవితలు సాహితీప్రియుల  విమర్శకుల ప్రశంసలనందాయి.
రజనీగంధలోని 50 వచన కవితా ఖండికలలో గల వస్తువైవిధ్యం స్థూలంగా ఈ విధంగా ఉంది.
ప్రకృతిచిత్రణ         :    4 కవితలు
ఆత్మాశ్రయం        :    14 ,,
సామాజిక స్పృహ    :    4  ,,
రైతు కవిత        :    1 కవిత
వ్యక్తుల గూర్చి        :    4 కవితలు
స్త్రీవాదం        :    3 ,,
ప్రేరణ కవితలు    :     4 ,,
ప్రత్యేక సందర్భాలు    :    5 కవితలు
ఇతరాలు        :    9 ,,
         మొత్తం          50 
శివశంకర్‌ ప్రకృతిప్రేమికుడు. నిజానికి ప్రకృతిని ప్రేమించనివాడు కవే కాదు గదా! తన ఇంటి ఆరుబయట ఉన్న పొన్నాయిచెట్టు, అనంతవరం కొండ, తన ఇంటబుట్టిన కోడెలు, తనను వెన్నంటే కుక్కపిల్ల, చెట్టుమీద ఉడత, గడ్డిమీద తూనీగ, జొన్నకర్ర మీద ఉయ్యాలలూగే పిచ్చుక వంటివి అతని ఆత్మీయస్నేహితులు, ప్రేమికులు.
ప్రకృతికీ, కవికీ గల అనుబంధం ఈ సంపుటి తొలికవిత 'రజనీగంధ' లోనే కన్పిస్తుంది. 'పూలకు తల్లి ఒడి అయినందుకే పులకరిస్తుంది నేల' అన్న పంక్తి చదవగానే 'చలికాలపు తొలిపొద్దుల సువాసనలు' వెదజల్లే పొన్నాయి పూల వలె పాఠకుని మనసు కూడా పరిమళిస్తుంది. 'ప్రపంచం పూలతోట' కావాలని, మనుషుల్లో మలయమారుతాలు ప్రవహించాలని కోరుకుంటాడు కవి. ఎంతటి కమ్మని భావన!
అనంతవరం కొండ శివశంకర్‌కు ఆ బాల్యమిత్రం. అది తనతో ''పచ్చీసు గళ్ళలాంటి మెట్టచేల ఆకుపచ్చని పాటల్ని, అందులో ముసిరిన దిగులు సంగతుల్ని'' వినిపిస్తుందట. కొండను చూస్తే కవికి చేత కాదని వాటి సాగుదారుల జీవితాలు తలపుకు వస్తున్నాయి. ఆ కొండతో తన అనుబంధాన్ని నెమరువేసుకున్నాక ''నిజంగా ప్రతి మనిషీ బతుకంతా కోర్కెల బరువుల్తో ఒక కొండ నెక్కుతానే వున్నాడు. మెట్లు తరగవు. సిగరం అందదు తాపం తీరదు'' అంటూ ఒక సార్వకాలిక సత్యాన్ని ఆవిష్కరించాడు. అలాగే ప్రకృతిలోని చెట్టు, నది, నేలలను ప్రస్తావిస్తూ ''చెక్కుచెదరని మట్టివాసన'' మానవులకు వాటి మూలాలను గుర్తు చేస్తూ, వారి మధ్య దూరాలను తగ్గిస్తూ వారిని పరస్పర ప్రేమికులుగా చేస్తుందని విశదీకరిస్తారు. 'నువ్వూ - నేనూ' అన్న కవితలో పుట్టిన మట్టి మీద శివశంకర్‌కు గట్టిప్రేమ.
ఒకప్పుడు ప్రకృతిలోని ఇతర జీవులవలె ఆరుబయట హాయిగా నిద్రించే మానవుడు ఈనాడు అభద్రతా భావంతో ''ఏవీ మూసెయ్యకుండా, నిర్భయంగా నిశ్చింతగా నిద్రపోలే''ని తనాన్ని 'అన్నీ మూసేసి' అన్న కవితలో అద్భుతంగా చిత్రించాడు. ''వేడెక్కనిదే ఏదీ పనికిరాదు'' అని సిద్ధాంతీకరిస్తూ ప్రకృతిలోని ఎండపొడ కోసం తపిస్తాడు 'ఎండపడనీ' అన్న కవితలో.
వ్యక్తిగా శివశంకర్‌ ఆత్మానుభూతులు 14 కవితలలో ప్రతిబింబిస్తాయి. వీటిలో అమెరికా ప్రయాణం, అక్కడ ఇద్దరు మనుమళ్ళతో ముచ్చట్లు, నయాగరా జలపాతం, చికాగోలో మేడే ఉత్సవం, వివేకానందుడు ప్రసంగించిన వేదిక, పాఠశాలలో కూడా చెలరేగిన కాల్పులు, ఇలా వీటిలో అమెరికా అనుభవాలే ఉన్నాయి. శ్రీనగర్‌లోని డాల్‌సరస్సులో విహరించటం మరొక వస్తువు.
శివశంకర్‌ నిరంతర పాఠకుడు. జీవిత తత్త్వాన్వేషి, ఎప్పుడూ ''చదువుతూ చదువుతూ'' నే ఉంటాడు. తను ఏం చదివాడో ఇలా చెపుతున్నాడు.
'అమృతం కురిసినరాత్రులు, మరో ప్రపంచాలు
మాలపల్లులు వనవాసులు సముద్రంపై ముసలివాళ్ళు
మైదానాలు రంగభూములు ఎడారులు పరుసవేదులు
ఓల్గానుండి గంగకు ప్రాచీన ప్రయాణాలు
అమ్మలు యుద్ధశాంతులు నేరశిక్షలు
బృహత్కథలు బహుతంత్రాలు గాథాసమూహాలు
పర్వాలు స్కంధాలు, కొండలు ఆశ్వసాలు వేలవేల పుటలు''
వీటిలో ప్రాచీన, పాశ్చాత్య దేశాల ప్రాచీన ఆధునాతన వాఙ్మయం ఇమిడి ఉంది.  ఇంత వైవిధ్యభరిత సాహిత్య పాఠకుడు నిరంతర 'అన్వేషి'' కాక ఏమౌతాడు? ఇంత చదివిన వాడూ ''గుండెలమీద బోర్లా తెరిచిన పుస్తకంతో/ నిద్రలోకి జారినట్టు నిశ్శబ్దంగా నిష్క్రమించ''టాన్ని కోరుకోవటంలో కూడా వింతలేదు. నిరంతరం ద్రవించే శివశంకర్‌ ఆత్రం ''సమస్తప్రాణివేదనలో లీనమౌ''తుంటుంది.
జీవితాన్ని ''ఒక అద్భుత పుష్పం వికసించే ప్రక్రియ''గా భావిస్తాడు. శివశంకర్‌. దానిని 'పరిమళభరితం చేసుకునేందుకు దయ అనే రెండక్షరాలు'' దిద్దాలని, వెండివెన్నెల్తో ఆడుకోవాలని, ''ఊహలరెక్కలు తొడుక్కొని ప్రకృతి ప్రేమికుడై విశాల దృక్పథాన్ని పెంపొందించుకోవాలని, మనసును దీవింపచేయని చదువు చదవాలని, స్వీయ వ్యక్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవాలని బంధిస్తాడు.ఈ బోధ ఆత్మాశ్రయమైనదిగానే భావించాలి.
ఆధునిక వచన కవిత్వానికి సామాజిక స్పృహ ముఖ్యలక్షణం. అది లేనిది కవిత్వమేకాదని, ఒకవేళ అయినా అది అప్రయోజనకరమనీ నేటి వాదన. రజనీగంధలో ఈ స్పృహ గల కవితలు నాలుగున్నాయి.

''నెత్తురు కల్లాపి మీద కాలుజారు'' తున్న దేశాలు ఆయుధాలు పట్టి ఆర్తనాదాలు సృష్టిస్తుంటే ఆ ఆయుధం ''ఒక వ్యర్థ పదార్థమయ్యే రోజుదాకా / యుద్ధం ఒక పురాతన పదమయ్యే కాలం దాకా'' పోరాడమని అర్థిస్తాడు. ''సమస్త సింహాసనాలు / ఒక దయా వృక్షానికి సాటిరావు'' అని ప్రబోధిస్తాడు. ప్రపంచ శాంతికి ఇంతకు మించిన ప్రార్థన ఏముంటుంది. ఆడపిల్లలపై జరుగుతున్న యాసిడ్‌ దాడులను నిరసిస్తూ ''ఐ లవ్‌ యు'' అనే పరాయి వాక్యాన్ని ప్రేమించవద్దంటాడు. ప్రేమంటే ''వెన్నెల అలలాంటి/ అలలపూల సువాసనలాంటి / తనువు-గుప్పున విరిసిన చుక్కల పూల చెట్టుకావటం లాంటి / అనుభూతి'' అని వివరిస్తాడు. అలాగే ఈనాటి యువసమాజంలోని వికృత వస్త్రధారణను వ్యతిరేకిస్తాడు. ''మనిషన్నాక'' అప్పుడప్పుడైనా శ్రమైకజీవన నిసర్గసౌందర్యం ప్రతిబింబించేలా కనిపించాలని ఆకాంక్షిస్తాడు. అతి శుభ్రతను అధిక్షేపిస్తాడు. ''దేశం చీకటి తావులెన్నిట్లోనో గుడ్లుపెట్టిన / పాములను పట్టే సర్పమాంత్రికుడు'' అన్నా హజారే సాగించిన అవినీతి వ్యతిరేకోద్యమానికి సైదోడుగానైనా నిలవాలని ఉబలాటపడతాడు. సామాజిక స్పృహ అంటే వ్యవస్థపై తిరుగుబాటుగా, పరుష/నీచ పదజాలంతో దానిని వ్యక్తీకరించటంగా భావించటం జరుగుతున్నది కాని అందుకు భిన్నమైనది శివశంకర్‌ సామాజిక స్పృహ.
రైతుబిడ్డగా శివశంకర్‌  సేద్యంలోని కష్టసుఖాలు తెలిసినవాడు... కనుకనే ''ప్రయోగ నాళిక ప్రమాదపుత్రిక' గా బి.టి. పత్తి విత్తనాన్ని పోల్చగలిగాడు. ''అరచేతిలో వైకుంఠం చూపిస్తూ ఈ నేల పంటల వైనాన్ని దుంపనాశనం'' చేసి కూలీలకు ఎలర్జీని, ఆ 'నాము మొలకలు చిన్న గొడ్ల'కు ఎండుతనాన్ని గలిగిస్తుందంటు దానిని 'శటానిక్‌ బ్యూటీగా అభివర్ణించగలిగాడు.
రజనీగంధలో శివశంకర్‌ నలుగురు వ్యక్తుల గురించి వ్రాసిన కవితలున్నాయి. వారు ప్రముఖ షెహనాయ్‌ వాద్యకళాకారుడు బిస్మిల్లాఖాన్‌; 40 ప్రపంచ భాషలలోకి అనువదింపబడిన బ్రీఫ్‌ హిస్టరీ ఆఫ్‌ టైమ్‌ అన్న గ్రంథరచయిత, ఎం.ఎల్‌.యస్‌. అనే అరుదైన భయంకర వ్యాధికి చిన్న వయసులోనే గురి అయినా మనోధైర్యంతో భౌతికశాస్త్రంలోను, కాస్మాలజీలోను విశేష కృషి చేసిన స్టీఫెన్‌ హాకింగ్‌; గుండె జబ్బుతో బాధపడుతున్న మిత్రుడు రవిబాబు; అంధురాలైన ఉపాధ్యాయిని గాయత్రి.
'అచ్చమైన గుండె తెరిచి తన జాతి ఆత్మను ప్రపంచానికి ప్రదర్శించాడు' అని బిస్మిల్లాఖానును ప్రశంసించాడు. 'ప్రపంచంలో ప్రతి అవిటి వాడికీ దిటవు గుండె నిచ్చినవాడు' అని హాకింగ్‌ను కీర్తించాడు.  'గుండెలయ తప్పనివ్వద్దు' అని అపారమైన ధైర్యాన్ని నూరిపోశాడు రవిబాబుకు. ''నయనం కాదు దర్శనమే ప్రధానం / చూడాల్సిన లోపలి కన్ను సరళంగా ఉంటే చాలు'' అని గాయత్రిని ఊరడించాడు శివశంకర్‌.
ప్రత్యేక సందర్భాలను పురస్కరించుకొని శివశంకర్‌ వ్రాసిన నాలుగు కవితలు రజనీగంధంలో ఉన్నాయి. 15వ తాజా జ్ఞాపిక సంచిక తెలుగు పలుకు కోసం వ్రాసిన 'అఖండం' కవిత ప్రవాసంలోని తెలుగువారి నుద్దేశించింది. వాళ్ళ చిన్ననాటి స్మృతుల్ని తలపుకు తెస్తూ ''అంతరంగంలో ప్రాచీన పుటరణ్యాలు ఆకాశాలు / ఇంకా విస్తరిస్తున్నా''యా'' అని వాకబు చేస్తూ ''ఎవడైనా ఈ బీటలు వారే నేల మీద/ ఖండఖండాలు కాకుండా ఉండటం తేలికేమీకాదు'' అంటూ ప్రవాసాలు తప్పవని చెపుతాడు. గుంటూరు కళాపరిషత్‌ ప్రత్యేక సంచిక దృశ్యం కోసం వ్రాసిన కవిత 'మహత్తర ప్రదర్శన', నాటక ప్రదర్శనలో నటులు పాత్రలలో జీవించాలని, లేకుంటే ''నవరసాల వరదలో ప్రేక్షకులంతా కొట్టుకుపోగా/ నాటకశాలలో సారహీనశూన్య''మే మిగుల్తుంది అంటాడు. కైరళి అన్న కవిత కేరళలో దర్శించిన తుంజన్‌ మహాత్సవం ను గురించినది. తన జన్మదినమైన దీపావళి సందర్భంగా వ్రాసిన 'దీపం ముట్టించు' కవితలో ''దీపం ఒక మొగ్గ / దీపం ఒక పువ్వు/ అపురూప కాంతి సుగంధపవనం'' అంటూ దానిని తనతోపాటు ప్రతిహృదయంలోను వెలిగించాలని ఆకాంక్షిస్తాడు.
స్త్రీలపై శివశంకర్‌కు ఉన్న ఉదాత్తభావాలు 'స్త్రీలు-పురుషులు' అన్న కవితలో వ్యక్తమౌతాయి. స్త్రీలు ''సృష్టికి తొలి బీజాలు, భూదేవతలు, సూర్యచంద్రులు రెండుస్తనాలైన వాళ్ళు'' అని కీర్తిస్తాడు. స్త్రీ పురుషుల సంబంధాల గురించిన గాఢమైన తాత్వికధోరణి 'ఆలోచనాలోచన' అన్న కవితలో కన్పిస్తుంది. ఈ తాత్త్వికత సుబోధకం కాదు. గుంటూరు కార్పోరేట్‌ విద్యాసంస్థల్లో  చదివే ''గుంటూరమ్మాయి'' స్టైల్‌ను శివశంకర్‌ చక్కగా చిత్రించాడు.
ఇక ఖలీల్‌జిబ్రాన్‌,  సాక్ష్యాల వచనాలు, క్రికెట్‌ గురించి బెర్నాడ్‌షావ్యాఖ్య, బృహదారణ్యకం (ఈశావాస్యమని ముద్రితం)లోని ''పూరఃమదః...'' ఇత్యాది శ్లోకభావం ప్రేరణగా చక్కని కవితలు వ్రాశాడు శివశంకర్‌. చిత్రంగా, ఈ సంపుటిలో రెండు కవితలు 'గద్య' కవితలుగా కన్పిస్తాయి. చేసిరి, తాగించిరి, పాటించిరీ వంటి క్రియారూపాలు వీటిలో దర్శనమిస్తాయి. ఇది ఇతర 'వచన' కవితల రచన శైలికంటే భిన్నమైనది.
రజనీగంధలోని శివశంకర్‌ కవితాశైలి ఈనాటి సాధారణ వచన కవితాశైలికి మించి ఉన్నతమైన శైలిలో కన్పిస్తుంది, కవిత్వంలో ఒక చిక్కదనం గోచరిస్తుంది. 'బాధానంద శప్త జలపాత తరంగిణి' 'వినీల గానమోహిత గగనం' 'సుప్త సువాసల మోహనలతో' 'సతతీ రక్తప్లావిత క్షతయోనులు' వంటి పదబంధాలు, భాష ఈనాటి వచన కవితలలో చాలా అరుదుగా కన్పిస్తాయి. 'పచ్చికమొలవని కార్పోరేట్‌ మనోమైదానాలు' 'నాని నాని చీకిపోయిన మాటల రవంతమూడెండ' 'ముదురెరుపు వాత్సల్యపుపళ్ళు' వంటి అలంకారపు ఆడంబరం ఉన్నా అది అస్పష్టతకు దారితీయదు. ముచ్చబోడు వంటి మాండలిక పదాలకు అర్థం చూపితే బాగుండేది.
'గట్టుమీదికి' అన్న కవితలోని ''ఏనుగు ఒంటిమీది విభూతిపట్టెడ' కాళిదాసు మేఘసందేశ శ్లోకాన్ని గుర్తుకుతెస్తుంది. 'మునుపు మసీదు వాకిటను ముచ్చెలు దొంగిలిపోతి'' అన్న దువ్వూరి రామిరెడ్డి గారి పద్యపాదం యథాతథంగా ఉదహరించబడింది. ఇలా ప్రాచీన, అధునాతన కవుల కవితలను జ్ఞప్తికి తెప్పిస్తూ శివశంకర్‌ ప్రతిభను ప్రదర్శిస్తుంది రజనీగంధ.
రజనీగంధ కవితలలోని 'ద్రౌపదిదాపలి చేతిలో కేశపాశం''ఆంజనేయుడు బెదిరే మహామార్గ  సముద్రాలు' 'అభిమన్యుడు ఛేదించలేని ఫ్రీవే పద్మవ్యూహాలు' 'అరచేతిలో వైకుంఠం' వంటిది కవిత్వంలో  భారతీయతను ఎంతగా ప్రతిబింబిస్తాయో ''ఫ్రీవేపై లాంగ్‌డ్రైవ్‌,  'డిసెంట్‌' 'రొటీన్‌' 'రీప్లేస్‌' 'శటానిక్‌ బ్యూటీ వంటి ఆంగ్లపదాలు దాని ఆధునికతను చూపిస్తాయి. కల్లాపి, బడితె, వాసిగర్ర, బర్రెగొడ్డు, తస్సాదియ్య, డొంకదువ్వ వంటి గ్రామీణ పద ప్రయోగాలు ఎంత మురిపిస్తాయో, దారమ్మటి, మల్లే, తెలీదు, ఇయ్యాల్టికి, మాట్లాడుతానే'' వంటి పద ప్రయోగాలు అంతగా చికాకు కల్గిస్తాయి. 50 కవితల చిన్న పుస్తకంలో కూడా అచ్చుతప్పులు నిలవటం విచారకరం.
2005-13 మధ్య కాలంలో వ్రాసిన కవితలతో డా.పాపినేని శివశంకర్‌ రూపొందించిన రజనీ గంధ కవితా సంపుటిలోని తెనుగు నుడికారపు సొంపు, కవితాసుగంధం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీకి తాకి తగిన గుర్తింపును పొందటం తెలుగు కవితాభిమానులు ఎంతో సంతోషించదగిన విషయం.