అలుపెరగని సాహితీ కృషీవలుడు డాక్టర్‌ ద్వానా శాస్త్రి

డా|| వి. జయప్రకాష్‌ - 9550002354

ఎక్కడో మారుమూల గ్రామంలో జననం. చదువులో అంతంత మాత్రం. ఏదో ఒకటి చదవాలి కాబట్టి ఎం.ఏ. తెలుగు పూర్తి. కోనసీమలో తెలుగు లెక్చరర్‌ ఉద్యోగం. పట్టుదలతో తెలుగు సాహిత్యంపై అధికారం. సాహిత్య వాతావరణం అసలే లేని ప్రాంతం నుంచి సాహితీ లోకంలోకి అడుగు. అడుగు పెట్టడమే కాదు ''ఇంతింతై వటుడింతై...'' అన్నట్టు ఎదిగాడు. ఈ వ్యాప్తి వెనక ద్వానా నిర్విరామమైన కృషి దాగి ఉంది. సాహిత్యమే ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసలుగా గల ద్వానా శాస్త్రి కృష్ణాజిల్లా లింగాల గ్రామంలో జూన్‌ 15, 1948న జన్మించారు. తల్లిదండ్రులు ద్వాదశి వెంకటశివరామకృష్ణ, లక్ష్మీప్రసన్న. అర్థశతాబ్దకాలంగా తెలుగు సాహితీమతల్లికి నిర్విరామంగా అక్షరాభిషేకం చేస్తోన్న డాక్టర్‌ ద్వానా శాస్త్రి సప్తతిపూర్తి సందర్భం ఇది. ఆయన బిఎస్సీ చదివారు. తర్వాత ఎంఎస్సీ ఫిజిక్స్‌ చేయాలనుకున్నారు. అనుకోకుండా  ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఏ. తెలుగులో చేరారు. ద్వానాగారికి ఎం.ఏ.లో చేరేనాటికి అష్టదిగ్గజకవుల పేర్లుకూడా తెలియవు. ఇంట్లో సాహితీ వాతావరణం ఆయనపై పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు. ఎం.ఏలో చేరిన తర్వాత సహాధ్యాయులు, గురువుల సాహచర్యంలో భాషాభిమానాన్ని పెంచుకున్నారు. పుస్తకాల పురుగుగా మారారు. రాత్రిపగలు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ లైబ్రరీలో గడిపేవారు. పాత పత్రికలు, పాత పుస్తకాలను విడవకుండా చదివారు. ప్రాచీన ఆధునిక సాహిత్యాలను ఒడిసిపట్టుకున్నారు.

డాక్టర్‌ ద్వానా శాస్త్రి ఎం.ఏ. తెలుగు తర్వాత ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో భాషా శాస్త్రంలో డిప్లొమా చేశారు. నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం నుంచి మారేపల్లి రామచంద్రశాస్త్రిపై ఎంఫిల్‌ చేశారు. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంనుంచి సాహితీ సంస్థలపై పిహెచ్‌డి చేశారు. ఎం.ఏ., ఎంఫిల్‌లలో తూమాటి దోణప్ప, ఉస్మానియాలో ఆచార్య చేకూరి రామారావు, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో కొత్తపల్లి వీరభద్రరావులు ద్వానా సాహితీ వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దారు. 1972లో శ్రీ కోనసీమ భానోజీ రామర్సు (ఎస్‌.కె.బి.ఆర్‌) కళాశాల, అమలాపురంలో తెలుగు లెక్చరర్‌గా ఉద్యోగ జీవితం ప్రారంభించారు. 2004లో రీడర్‌గా స్వచ్ఛంద పదవీ విరమణ చేశారు.  32 సంవత్సరాలపాటు అక్కడే నివసించారు. అధ్యాపకుడిగా విద్యార్థులను ఎంతగానో ప్రోత్సహించేవారు.

ద్వానా శాస్త్రి తొలి రోజుల్లో ఆర్థికంగా ఇబ్బందులు పడ్డారు. అంతంతమాత్రం ఆదాయంతో  కుటుంబాన్ని నెట్టుకొచ్చేవారు.  పనిచేసేది కోనసీమలో అయినా రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాంతాల కవులు, రచయితలతో సంబంధ బాంధవ్యాలు నెలకొల్పుకున్నారు. నాటి నుంచే సాహిత్య రంగంలో 'అప్‌ డేట్‌'గా ఉండేవారు.

ద్వానా రచనా జీవితం 'తిక్కన నాటకీయత' అనే విమర్శా వ్యాసంతో ప్రారంభం అయింది. ఈ వ్యాసం 1970లో కళాశాల వార్షిక సంచికలో ప్రచురించబడింది.  

ద్వానా అనగానే విమర్శకుడు గుర్తొస్తాడు. దాదాపు అన్ని సాహితీ ప్రక్రియల్లో రచనలు చేసినా విమర్శ రంగంలో ఆయన చేసిన కృషి అటువంటిది. విభిన్న ప్రక్రియల్లో నేటి వరకు 80 పుస్తకాలు వెలువరించిన ద్వానా శాస్త్రి తొలి  పుస్తకం 'సమాధిలో స్వగతాలు'. ద్వానా తొలి పుస్తకం కవితా సంకలనం కావడం కాస్త  ఆశ్చర్యకరంగా అనిపిస్తుంది. అయినా ఆయనలోని కవి, విమర్శకుడు తొలి నుంచి సమాంతరంగా పయనం సాగించారు. ఇదే విషయాన్ని గుర్తించిన సినారె ''ద్వానాలో ఒక అదునెరిగిన విమర్శకుడున్నాడు. ఒక పదునెక్కిన కవి ఉన్నాడు. ఆ ఇద్దరూ నేను ముందంటే నేను ముందని వస్తుంటారు. ఒకోసారి ఇద్దరి అడుగులు ఒక్కటైపోతాయి'' అని అంటారు. ఇప్పటివరకు ఏడు కవితా సంపుటాలు వెలువరించారు ద్వానా.

ద్వానా సద్విమర్శకుడిగా ఎదిగేందుకు విద్యార్థిదశలోనే గట్టిపునాదులు పడ్డాయి. తన గురువు చేకూరి రామారావును విమర్శిస్తూ ఒక గొప్ప పండితుడు వ్యాసం రాశాడు. ద్వానా తట్టుకోలేకపోయారు. ఆ పండితుడి వ్యాసానికి సమాధానంగా వ్యాసం రాశారు. ఒక తలపండిన పండితుణ్ని ఒక సాధారణ విద్యార్థి ఎదుర్కొవడం చేకూరి రామారావుతో సహా అందరినీ ఆశ్చర్యపరిచింది. ఆయన గురించి ఎందుకు రాశావని, అతనితో పోల్చుకుంటే తనకు అసలు వ్యాకరణం రాదని చేకూరి రామారావు ద్వానాను మందలించారు. అయినా ఇలాంటి స్వభావం మంచి విమర్శకుడిగా ఎదిగేందుకు దోహదం చేస్తుందని శిష్యుని ప్రోత్సహించారు. ''రచనతో మనకి సంబంధం తప్ప - రచయిత కాదు'' అన్నారు. ఈ మాటలు ద్వానా శాస్త్రిపై ఎనలేని ప్రభావం చూపాయి. విమర్శకుడిగా తనకొక దృక్పథాన్ని నిర్దేశించాయి. నాటి నుంచి నేటి వరకు ''రచనే కానీ రచయితకాదు అన్న ఫిలాసఫీ''తో విమర్శ చేస్తున్నారు. ద్వానా విమర్శ ప్రస్థానంలో ఇప్పటివరకు వాఙ్మయ లహరి, సాహిత్య సౌహిత్యం, వ్యాస ద్వాదశి, విమర్శ ప్రస్థానం, గోపి కవితానుశీలన, తొలి దళిత కవి కుసుమ ధర్మన్న, మారేపల్లి రామచంద్రశాస్త్రి కవితా సమీక్ష (ఎంఫిల్‌), సాహిత్య సంస్థలు (పిహెచ్‌డి), వచన కవితా వికాసంలో ఫ్రీవర్స్‌ ఫ్రంట్‌ వంటి విమర్శ వ్యాస సంపుటాలు, పరిశోధన గ్రంథాలు పదకొండు వెలువడ్డాయి.

ద్వానా 1971 నుంచి సమీక్షలు రాస్తున్నారు. ఆయనొక సమీక్షా చక్షువు. ఇప్పటి వరకు సుమారు రెండు వేల పుస్తకాలకు పైగా సమీక్షలు రాశారు. ఇంత సుదీర్ఘ కాలంనుంచి నిర్విరామంగా సమీక్షలు రాస్తున్న ఏకైక వ్యక్తి.  ద్వానా మంచి పత్రికా రచయిత. పత్రికలకు ఎలా రాయాలో ద్వానా శాస్త్రికి బాగా తెలుసు. భాషా సాహిత్యాలకు సంబంధించి ఏ పత్రికకు ఏం కావాలన్నా, కేరాఫ్‌ అడ్రస్‌ ద్వానానే. ద్వానా రచనలు పత్రిక అవసరాలకు తగినట్లుగా ఉంటాయని, విషయ సేకరణ విశ్లేషణలో జర్నలిస్టులకు ఉండే సామర్థ్యం ద్వానాకు ఉందని కితాబిస్తారు ప్రముఖ జర్నలిస్టు పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు. నడింపల్లి రామభద్రరాజు, పురిపండా అప్పలస్వామి, చల్లా రాధాకృష్ణశర్మ, తూమాటి దోణప్ప, దాశరథి కృష్ణమాచార్య, చేకూరి రామారావు (చేరా) జీవితచరిత్రలను రాశారు.

వందేళ్లనాటి అరుదైన పాత ఫోటోలతో కూర్చిన 'అక్షర చిత్రాలు', తెలుగులో భాషా పరిణామాల్ని, విశేషాల్ని ఆసక్తికరంగా రాసిన 'మన తెలుగు తెలుసుకుందాం', కవులు, రచయితలపై తన అభిప్రాయాలను వెల్లడిస్తూ రాసిన'సాహిత్య నానీలు',  సినారె 75వ జన్మదినం సందర్భంగా రాసిన 'నానీలలో సినారె', శతాధిక కవుల నానీలు' సేకరణ, తెలుగునాట ప్రసిద్దులైన 62 మంది సాహితీవేత్తల గురించి వారి కూతుర్లు, కొడుకులు రాసిన వ్యాసాలతో వెలువరించిన 'మా నాన్నగారు' మొదలైన గ్రంథాలు సంకలనం చేశారు.

ద్వానా శాస్త్రి సాహిత్య సృష్టి అంతా ఒక ఎత్తు అయితే, 'తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర' ఒక్కటి మరో ఎత్తు. తెలుగులో అనేక సాహితీ చరిత్రలున్నాయి. వాటిని పునరావలోకనం చేసి, సరళమైన భాషలో, అందరికి అర్థమయ్యే శైలిలో సాహిత్య చరిత్ర రాశారు. ప్రాచీన ఆధునిక సాహిత్యాలతోపాటు సమకాలీన సాహిత్యాన్ని కూడా జోడించడం గ్రంథానికి మరింత ఆదరణను పెంచింది.

పోటీ పరీక్షల శిక్షణ రంగంలో ద్వానా శాస్త్రి ప్రవేశం తర్వాత, పోటీ పరీక్షల కోసం తెలుగును ప్రత్యేక అంశంగా తీసుకునే విద్యార్థుల సంఖ్య పెరిగింది. 1971లో హైదరాబాద్‌లో ఉద్యోగం కోసం నానా అగచాట్లు పడిన ద్వానా 'నావల్ల కూడా ఉద్యోగాలు రావడం చాలా ఆనందంగా

ఉంది' అని సంబరపడిపోతారు. పోటీ పరీక్షల శిక్షణ రంగంలో అడుగుపెట్టిన తొలి ఏడాదిలోనే ద్వానా శిష్యురాలు కంఠంనేని శకుంతల రాష్ట్ర స్థాయిలో ప్రథమ శ్రేణిలో ఉత్తీర్ణురాలు అయింది. అది ఆయనకు వేయి ఏనుగుల బలాన్ని ఇచ్చింది. ఇక వెనుతిరిగి చూడలేదు. సివిల్స్‌, గ్రూప్‌ -1, 2, డిఎస్సీ, జూనియర్‌,  డిగ్రీ లెక్చరర్లుగా ఆయన శిష్యులు వేల సంఖ్యల్లో ఉద్యోగాలు సాధించారు. వివిధ రకాల పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థుల కోసం ద్వానా 16 పుస్తకాలు ప్రచురించారు.

ద్వానాకు ప్రయోగాలు అంటే ఆసక్తి. ఎప్పుడూ కొత్తదనం కోసం అన్వేషిస్తారు. ఆ ప్రయత్నాల్లో భాగంగా ద్వానా పలు రికార్డులు కూడా సాధించారు. రికార్డుల పరంగా సాహిత్య చరిత్రలో 25.08.2013 సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగిన రోజు అంటారు ద్వానా. ఈ రోజునే ఉదయం ఎనిమిది గంటల నుంచి రాత్రి ఎనిమిది గంటల వరకు సాహిత్యంలోని 12 అంశాలపై 12 గంటలపాలు నిర్విరామంగా ప్రసంగించి  మూడు రికార్డులు సాధించారు ద్వానా. 66 ఏళ్ల వయస్సులో 12 గంటల పాటు నిర్విరామంగా మాట్లాడటం అదీ పుస్తకాలు కనీసం కాగితాలు లేకుండా మాట్లాడటం అనన్యసామాన్యం. ఈ ప్రసంగ కార్యక్రమంతో ద్వానా తెలుగు బుక్‌ ఆఫ్‌ రికార్డ్సు, వండర్‌ బుక్‌ ఆఫ్‌ రికార్డ్సు, యూనిక్‌ వరల్డ్‌ రకార్డ్సు సాధించారు. ఈ సందర్భంగా సినారె ''ద్వాదశ ఘంటికా పరివ్యాప్త నిరంతర ప్రసంగకర్త'' అని ద్వానా ఇంటి పేరు వచ్చేలాగా అభివర్ణించారు. ద్వానా 67వ జన్మదినం సందర్భంగా ప్రసంగావధానం నిర్వహించారు. ఇందులో 67 మంది పృచ్ఛకులు అప్పటికప్పుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ద్వానా ఆశువుగా సమాధానం చెప్పి రికార్డు సృష్టించారు. ఆరు గంటలపాటు సాగిన ఈ కార్యక్రమానికి ''పలకిరిస్తే ప్రసంగం'' అనే పేరు పెట్టారు. ఈ కార్యక్రమం వండర్‌ బుక్‌ ఆఫ్‌ రికార్డ్స్‌, మిరకిల్స్‌ వరల్డ్‌ రికార్డ్సు సాధించింది.

అర్థశతాబ్దపు సాహితీ జీవితం ద్వానా శాస్త్రికి ఎంతో కీర్తితోపాటు ఎన్నో అవార్డులు, రివార్డులు అందించింది. జాతీయ, అంతర్జాతీయి పురస్కారాలు పొందారు. రాష్ట్ర స్థాయిలో 50కి పైగా సత్కారాలు పొందారు. కోనసీమరత్న, సమీక్ష సవ్యసాచి, సాహిత్య సవ్యసాచి అనే బిరుదులు పొందారు. గుప్తా ఫౌండేషన్‌ ఏలూరివారి రెండు లక్షల రూపాయల 'కృష్ణమూర్తి సాహితీ పురస్కారం పొందారు. ద్వానా ఉద్యోగం ద్వారా, శిక్షణ ద్వారా, రచనలద్వారా సంపాదించినదంతా మళ్లీ సాహిత్యసేవకే వినియోగిస్తున్నారు. 'ద్వానా సాహితీ కుటీరం' పేరుతో సంస్థను స్థాపించారు. కవులకు, రచయితలకు అవార్డులు ఇస్తూ ప్రోత్సహిస్తున్నారు. తమ తల్లి లక్ష్మీ ప్రసన్న పేరుతో కూడా అవార్డులు ప్రదానం చేస్తున్నారు.

ద్వానా శాస్త్రి వ్యక్తిత్వం చాలా విశిష్టమైనది. విలక్షణమైనది. ద్వానా జీవితపు అనుభవాలే ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని ఉన్నతంగా తీర్చిదిద్దాయి.  ఏదో ఒకటి రాస్తే గాని ఆయనకు పూట గడవదు. కొత్తగా ఏం చేద్దామన్న  ఆలోచన, సాహిత్యంలోని మాణిక్యాలను వెలికితీసి తెలుగుజాతికి అందించాలనే తహతహ. హాస్యం, కొంటెతనం, శిష్యులను ప్రేమించే గుణం, మిత్రబృందం ఇవన్నీ ద్వానా వ్యక్తిత్వాన్ని విశిష్టంగా నిలిపిన లక్షణాలు.

కవిగారిపై ఆయన చేసిన పరిశోధన సాహితీవేత్తగా తన వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దింది. వెనకటి తరంవారు ఎంత నిస్వార్థంగా సాహితీసేవచేశారో, కొద్ది మంది ఉన్న ఆస్తులు అమ్ముకొని సాహితీసేవచేసిన వైనాన్ని ద్వానా తన పరిశోధన ద్వారా స్వయంగా తెలుసుకున్నారు. చూశారు. ఆ ప్రభావమే ద్వానాను నిస్వార్థ సాహితీ సేవకుడిగా మలచింది. పూర్వకవుల మార్గంలో పయనించేలా చేసింది.

నిరుద్యోగిగా ద్వానా ఎదుర్కొన్న ఇబ్బందులు అన్నీ ఇన్నీ కావు. వారి మనసులు, ఆలోచనలు ఎలా ఉంటాయో ద్వానాకి అనుభవైకవేద్యమే. అందుకే తన దగ్గరికి శిక్షణకోసం వచ్చే అభ్యర్థులను డబ్బులకోసం పీడించకుండా చాలా సందర్భాల్లో ఇచ్చినంత పుచ్చుకొని పాఠాలు చెప్పగలుగుతున్నారు.

ద్వానా త్రికరణ శుద్ధిగా తన జీవితాన్ని పూర్తిగా సాహిత్యానికే అంకితం చేశారు. జ్ఞానం, సమయం, శ్రమ, ధనం అంతా సాహిత్యానికే ధారపోశారు. ఇంతగా సాహిత్యసేవకు అంకితమైనవారు మరొకరు కనిపించరు.