ప్రహసన ప్రయోక్త

కందుకూరి వీరేశలింగం

కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు వీరేశలింగం వివేకవర్ధని పత్రికను పరిహసించే ఉద్దేశంతో హాస్యవర్ధని అన్న పత్రికను స్థాపించితే దానికి ప్రతిగా ఆయన తిరిగి హాస్య సంజీవని ఆరంభించారు. వాటిలో వెలువడినవే ప్రహసనాలు. ఉత్తరోత్తరా తెలుగులో హాస్య సంజీవని అన్న మాట కూడా స్థిరపడిపోయింది. అత్యాధునిక నాగరిక కాలమనుకుంటున్న ఈనాటికి కూడా వెన్నాడుతున్న మూఢత్వాన్ని గమనంలో వుంచుకుంటే ఈ ప్రహసనాల ప్రాధాన్యత మరింత బోధపడుతుంది.

కందుకూరి వీరేశలింగం సంఘ సంస్కర్తగా తెలుగువారి వేగుచుక్క. మూఢత్వాన్ని, డంభాచారాలను చీల్చి చెండాడిన సాహసికుడు. ఇప్పుడు పునర్మూల్యాంకనాల పేరిట కొందరు ఆయన విశిష్టతను పరిమితం చేస్తుండవచ్చు గాని నేటికీ ఆయన కృషి మార్గదర్శకంగానే ఉంటుంది. అంధ విశ్వాసాలు, కులతత్వాలు, అవినీతి, అవలక్షణాలు, దురాచారాలపై ఆయన ప్రత్యక్ష పోరాటం చేయడమే గాక ప్రహసనాల ద్వారా పిడుగులు కురిపించారు. అందులో అనేకం ప్రసిద్ధంగా ప్రజల నాల్కలపై నాట్యమాడటం స్వయంగా గమనించి ఆనందపరవశుడయ్యాడు. వేశ్యాలోలత్వం, బాల్య వివాహాలు, బహు భార్యత్వము, ప్రజా ధనాపహరణం, టక్కరితనం, పటాటోపం వంటి సాంఘిక జాఢ్యాలకు పాల్పడే వారి పోకడలను తూర్పార పట్టే పలు సంభాషణాత్మక ప్రహసనాలు ఆయన అందించారు. ఇప్పుడు చదివితే అవి శిల్పంలో తేలిగ్గా కనిపించవచ్చు గాని నూటయాభై ఏళ్ళకు పూర్వం గురజాడ కన్యాశుల్కం కన్నా బాగా ముందే రాయడం గుర్తుంచుకుంటే వాటి విలక్షణత తెలుస్తుంది.

వీరేశలింగం అనగానే వితంతు పునర్వివాహాలు ప్రధానంగా గుర్తుకొస్తాయి గాని సమాజంలో పేరుకుపోయిన ప్రతి చెడునూ ఆయన చీల్చి చెండాడాడు. ఆచారాలు, శాస్త్రాల పేరిట సాగిన బూటకాలను పటాపంచలు చేశారు. పెద్ద మనుషుల అల్పబుద్ధులను బదాబదలు చేశాడు. ఆనాటికి అది గొప్ప సాహసమే. ఈనాటికి కూడా వాస్తు పేరిట, శకునాల పేరిట సాగే తతంగాలను చూస్తూనే వున్న మనం వీరేశలింగం అన్నేళ్ళ కిందటే వాటిని వినోదాత్మకంగా, విశ్లేషణాత్మకంగా చెప్పిన తీరుకు విస్తుపోకుండా ఉండలేము. వ్యాధులకు చికిత్స అవసరం గాని మందులతో తగ్గదని మరో ప్రహసనం. గ్రహణాల చుట్టూ అల్లుకున్న నమ్మకాలపై మరో మతాబు చూస్తే ఇస్రో అధినేత ప్రదక్షిణలు గుర్తుకు వస్తాయి. కులతత్వాలను కూడా అప్పటికే ప్రస్తావించారు. మున్సిపల్‌ కాంట్రాక్టులలో కమిషన్ల పర్వాన్ని ఎత్తిచూపించారు. బ్రహ్మ వివాహము అనే ఆయన ప్రహసనం పెద్దయ్యగారి పెండ్లి పేరిట ప్రజాదరణ పొందింది. వ్యవహార ధర్మ బోధినిలో కోర్టు వ్యాజ్యాల తీరుతెన్నులు చూపించారు. ఇవి చాలా పెద్దవి, సుపరిచితమైనవి. అంత ప్రచారం పొందక పోయినా నేటికి కూడా వర్తించే సంక్షిప్త రూపాలే మిగతావన్నీ. ఈనాటి ప్రమాణాలతో పోలిస్తే ఇందులో భాషా ప్రయోగాలు కొన్నిచోట్ల ఇబ్బందిగా అనిపించినా నాటి చారిత్రక పరిస్థితిని, ఆలోచనా ధోరణిని తెలియజేసేవిగానే వాటిని చూడవలసి వుంటుంది. ''కోపోద్రేకము చేత నా చిత్తము నాకు వశము గాక హాస్య రస ప్రవాహము వెల్లువగా బారెను. అందు ఉపయోగించిన నిందాగర్భితములైన వాక్యములు సువిచార స్థితి యందు నేను ఉపయోగింపదగనివే వున్నవి'' అని ఒక సభను ఉద్దేశించి చేసిన ప్రసంగంపై ఆయన రాసుకున్నారు. ఈ లక్షణం ప్రహసన భాషలోనూ అక్కడక్కడ కనిపిస్తుంది. 

కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు వీరేశలింగం వివేకవర్ధని పత్రికను పరిహసించే ఉద్దేశంతో హాస్యవర్ధని అన్న పత్రికను స్థాపించితే దానికి ప్రతిగా ఆయన తిరిగి హాస్య సంజీవని ఆరంభించారు. వాటిలో వెలువడినవే ప్రహసనాలు. ఉత్తరోత్తరా తెలుగులో హాస్య సంజీవని అన్న మాట కూడా స్థిరపడిపోయింది. అత్యాధునిక నాగరిక కాలమనుకుంటున్న ఈనాటికి కూడా వెన్నాడుతున్న మూఢత్వాన్ని గమనంలో వుంచుకుంటే ఈ ప్రహసనాల ప్రాధాన్యత మరింత బోధపడుతుంది.

ఈ ప్రహసనాలు కొన్ని ప్రస్థానం పాఠకుల కోసం...

ఆచారము

(చాదస్తపు చెలమమ్మా, ఆచారపు అన్నమ్మా ప్రవేశించుచున్నారు)

చెల: అన్నమ్మ తల్లీ ! ఈ కాలపు వాళ్లకు బొత్తిగా ఆచారమన్న మాట లేదు మరీ నా కోడలు కాపురానికి వచ్చిన తరువాత ఇంట్లో వట్టి మాలకూడు కలుస్తూ వున్నది. ఇక మనవంటివాళ్లం బ్రతకకూడదు. ఏమైనా అంటే యెదురుకెదురు నాకే చాదస్తమంటారు.

అన్న: చెల్లమమ్మా ! చెపితే నమ్ముతావో లేదో కాని అరవై యేళ్లుదాటినా మా ఇంటి ఆయన ఇప్పటికీ ఆచారమన్నమాట యెరగడు. నేను మాత్రం ఎలాగోలాగో కొంచెం ఆచారం నిలుపుకొంటూ వున్నాను. మా వీధిలోనుంచి ముట్టువాళ్లు వెళితే రెండు వందలు తిట్టి మా ఇంట్లో కుండలన్నీ తీసిపారవేస్తాను. సగంముప్పాతిక పాళ్లు నా నోటికివెరచి వాళ్లు చాకిరేవుకు అవతలవీధి నుంచి చుట్టు తిరిగిపోతారు. ఉప్పు మొదలుకొని సమస్తవస్తువులూ రోజూ కడిగి శుద్ధిచేస్తాను. మా వారు వీధిలోంచి వచ్చేటప్పటికి యెదురుగుండా చెంబెడు పేణ్నీళ్లు కలుపుకునివెళ్లి మీదపోసి శుద్ధి అయిన తరువాత మరీలోపలికి రానిస్తాను. మొన్న శీతాకాలములో రాత్రి చలివేళ మీద పేడనీళ్లు పోసినానని కోపం వచ్చి నామగడు మూడు నెలలు ఇంటికిరాక లేచిపోయినాడు. పోనీపొమ్మని వూరుకున్నాను. మనకు గోమయం వేస్తేకానీ ఏదీ శుద్ధికాదు కదా?.

చెల: నీవు అదృష్టవంతురాలవు గనుక వొక్క మోస్తరుగా ఆచారం జరుపుకుంటూ వున్నావు. నాకు నీలాగు జరగదు. అక్కడికీ నేను రోజుకు రెండువందల స్నానాలు చేస్తాను. ఈ వేళ మట్టుకు ఇప్పటికి పదిస్నానాలు చేసినాను. తెల్లవారిలేచి దొడ్లోకి వెళ్లినప్పుడు కాలి కింద ఏమో మెత్తగా తగిలితే అది యేమిగుడ్డో అని తలనిండా స్నానము చేసినాను. తరువాత మా కోడలు దగ్గర నుంచి వెళ్లినప్పుడు పైటకొంగు తగిలినట్టు అనుమానం కలిగి మళ్లీ స్నానం చేసినాను. గోదావరికెళ్లి స్నానం చేసి బిందెయెత్తుకొని వస్తూ బట్టలుతుక్కునేవాళ్ల

నీళ్లు పడ్డట్టు తోచి మళ్లీ వెళ్లి మునిగినాను. తీరా వడ్డుకు వచ్చేటప్పుడు నీళ్లలో కాలికేదో ఆకుతగిలి అంటతప్పేలాలు

తోమేవాళ్లు వేసిన అంటాకని నీళ్లు పారపోసి వెళ్లి మళ్లీ స్నానము చేశాను. తరువాత బిందెత్తుకుని సగం దూరం వచ్చేటప్పటికి ఇరవైగజాల దూరములో మాలవాడు కనబడి నీళ్లు నడివీధిలో పారపోసి వాణ్ని నాలుగు తిట్టి వాడి జీవానికి వుసూరు మంటూ మళ్లీ వెనకకు గోదావరికెళ్లి స్నానము చేసి నీళ్లు తెచ్చుకున్నాను. ఇంటికి వచ్చిన తరువాత పొయ్యిమీద యెసరుపెట్టి దాసీది తోమితెచ్చిన గరిటె తొలుచుకోబోయి దానిని మసి వదలనందున నూతి దగ్గర మళ్లీ స్నానం చేసినాను. ఆ అంట్లతప్పేలాలలో ఒకటి తీసుకుని వెళ్లి మా కోడలు లోపలపెట్టినందున, ఇంట్లో వస్తువులన్నీ తడుపుకొనేటప్పటికి జామయినది. తీరా వంట చేసుకుంటూ వుండగా బల్లిమీదపడి వకమాటున్ను, శూద్రవాళ్ల మాట వినబడి వక మాటున్నూ, రెండు స్నానాలు చేసినాను. ఈలోగా అన్నం చిమిడిపోయింది. వేగిరం మునిగివచ్చి అన్నంతప్పేలా దింపి, ఆ పొయ్యి మీద కూరవేసి గంజివార్చుకున్నాను. ప్రొద్దుటి నుంచీ మడికట్టుకుని కూర్చున్నందున కడుపుబ్బి అవతలకు పోవలసివచ్చి, ఆఖరు స్నానము చేసినాను. ఎన్ని స్నానాలయినవో లెక్క పెట్టినావా?

అన్న: చాలా స్నానాలు చేసినావు. నేను నీకంటే పదిరెట్లు స్నానాలు చేశాను. మా ఇంట్లో కుక్కవచ్చి అప్పుడప్పుడూ యేమైనా ముట్టుకొనిపోతూ వుంటుంది. అప్పుడు వస్తువులన్నీ దూరముగా పారవేసి, ఇల్లు శుద్ధిచేసి గోమయం పూసుకుని నాలుగు స్నానాలు చేస్తాను.

చెల: నేను మునుపెప్పుడయినా మా దొడ్లోకి గాడిద వస్తే రాయిపుచ్చుకుని కొట్టి వూరకుండేదాన్ని. నీవు మొన్న చెప్పినప్పటి నుంచి ఒక వేళ పరాకున మునపటి అలవాటుచొప్పున రాయివిసిరినా వెంటనేపోయి స్నానం చేస్తాను. నీవు మునుపు రోజూ గోమయం తినేదానవు ఇప్పుడు తింటూవున్నావా?

అన్న: పెద్దదాని నయినాను. మునుపటిలాగు తినలేను. అక్కడికీ మూడుపూటలూ కలిపి వుసిరికాయంత ఉండ

కళ్లుమూసుకుని మింగుతాను. గోమయం యెంత తింటే అంతపుణ్యము. గోవు అల్పాచమానం చేస్తూవుండగా వెళ్లి తోకతో నెత్తిమీద చల్లుకుని పంచితం మూడుపుడిసిళ్లు లోపలికి పుచ్చుకుంటే మరీ పుణ్యము. అలాగు విడవకుండా ఆరు నెలలు ప్రతిరోజూ పుచ్చుకుంటే బొందెతో స్వర్గం వస్తుందట. అలా ఎవరికీ లభించదు. మొన్న నేతి వారింటికి పొద్దున్నే పేడకు వెళ్లేటప్పటికి వారి తెల్లావు అల్పాచమానం చేస్తూవున్నది. పంచితం నెత్తిమీద చల్లుకోవలెనని వెనుకకు వెళ్లి తోకపట్టుకునేటప్పటికి మొఖంమీద ఒక్క తన్ను తన్నింది. దానితో వెనక్కు పడి ఒక్క బొట్టయినా మీద చల్లుకోకుండానే ఇంటికి వచ్చినాను.

చెల: నీవు మూడుదినాల బట్టీ మొగానికి సున్నపుపట్టు వేస్తూ వున్నావు. అందుచేతనేనా?

అన్న: అవునందుచేతనే. అప్పుడు, నెత్తురువచ్చి గాయమైనది. తడిబట్ట కట్టుకుంటే గాయం చీంపోస్తుంది. పట్టుబట్టకట్టుకోమని మా వారు మూడు రోజుల బట్టీ పోరుతూ వున్నారు. రోజూ ఉతికి ఆరవెయ్యకుండా పట్టుబట్ట మడికి పనికివస్తుందేమో నీకేమైనా తెలుసునా?

చెల: పనికివస్తుందని పెద్దలు చెప్పుతారు. భోజనము చేసి విడిచిన తరువాత దర్భాసనంలో కడితే దానికి యెన్నాళ్లయినా మయిల లేదుసుమా. మా అబ్బాయి పట్టు బట్ట నేను ఆరు నెలలకు ఒక పర్యాయం ఉతుకుతాను. అప్పుడు దానిలోనుంచి నాలుగు కుంచాల మురికి పోయి జిడ్డు నీళ్లల్లో తేలుతుంది.

అన్న: మడి బట్ట అంటే జ్ఞాపకం వచ్చింది. దక్షిణాది వాళ్లకు బొత్తిగా మడిలేదు. ఆ దేశములో శుద్ధ అనాచారం. మొన్న మా ఇంటికి ఒక దక్షిణాది బ్రాహ్మడు భోజనానికి వచ్చాడు. తెల్లగా పువ్వులాగు చాకలిది ఉతికి తెచ్చిన బట్ట కట్టుకుని ఊరంతా తిరిగొచ్చి ఆ బట్టతో విస్తరి దగ్గర కూర్చున్నాడు. ఇదేమంటే తాను కట్టుకున్న తరువాత విడువలేదు. తనది మడిబట్టే అంటాడు. వాడికేమి చేటుకాలం వచ్చిందో కాని ప్రొద్దున్నే గోదావరి ఒండునీళ్లలో ముంచి తెచ్చుకున్న నా పంచెచూచి కావలిస్తే నీది మయిల బట్ట అన్నాడు.

చెల: నీళ్లు లేకపోయినా కానీ ఒక్కసారి బురదలో అయినా ముంచి విడిచి ఆరవేస్తే మడిబట్ట అవుతుంది. ఆ దేశపు వాళ్లకు మడంటే ఏమిటో మయిలంటే ఏమిటో తెలియదు.

అన్న: వుండు నీతో మాట్లాడుతూ పరాకున గోడమీద చెయ్యి వేస్తే బల్లితోక కావల్సును చేతికి తగిలింది. అదుగో గోడమీద మాల బల్లి పాకుతూ వున్నది. నేను వెళ్లి స్నానం చెయ్యవలెను. నాలుక ఇగిరిపోతూ వున్నది. స్నానం చేస్తేనేగాని నోట్లో మంచినీళ్ల చుక్కపోసుకో వల్ల కాదు.

చెల: నీవు నన్ను తగలలేదుగదా నేను కూడా స్నానం చెయ్యవలెను.

అన్న: నేను దూరంగానే ఉన్నాను కాని, అయినా ఎందుకైనా మంచిది గోదావరిలో ఒక్క మునక వేసి నీ సందేహం తీర్చుకుని మరీ వస్తూ

(అని ఇద్దరునూ వెళ్లుచున్నారు).

అపాత్రదానము

ప్రదేశము - రాజవీధి

(వెంకటావధానులు ప్రవేశించుచున్నాడు.)

వెంక: (తనలో) భోజనమునకు తడుముకోనక్కర లేకుండా పది గంటల కల్లా వాది రెండు కూరలతో వంట చేయిస్తూవున్నాడు కదా? సాక్ష్యం ఇవ్వడానికి పుచ్చుకున్న నాలుగు రూపాయలలోనూ, ఒక్క చిల్లిగవ్వ ఖర్చు పెట్టను. రాత్రి వెళ్లిన ముండ ప్రతిమాటు పావలాకు తక్కువ పుచ్చుకోదు. దాని దగ్గర సంకటావులున్నవేమోనని భయంగా ఉంది. అయినా కానీ ఫర్వాలేదు. అధమం ఈ రాత్రికి కావలసిన నాలుగు అణాలయినా ఈ పూట ఈ ఊళ్లో సంపాదించవలెను. ఇవాళ సాక్ష్యం అయితే రేపు సాయం కాలానికి మా ఊళ్లో కుశలంగా వుంటాను. ఆ వచ్చే చిన్నవాణ్ని ఈ ఇల్లు ఎవరిదో అడుగుతాను.

(ఒక చిన్న వాడు ప్రవేశించుచున్నాడు.)

వెంక: అబ్బాయీ! ఈ ఇల్లు ఎవరిది?

చిన్న: కోర్టు నాజరు రామదాసు పంతులుగారిది

వెంక: వారి ఇంటిపేరు ఎవరు?

చిన్న: వాడ్రేవువారు.

వెంక: ఆయన తండ్రి పేరు ఏమిటి?

చిన్న: భీమరాజుగారు కాబోలును. నేను బజారుకెళ్లవలెను.

(అని వెళ్లుచున్నాడు)

వెంక: (లోపలికెళ్లి) అయ్యా ! రామదాసు పంతులుగారండి, నేను చదువుకొన్న బ్రాహ్మణ్ని తమ దర్శనం నిమిత్తం వచ్చినాను.

రామ: (లోపలి నుండి వచ్చి) మీదేవూరయ్యా?

వెంక: మాది పడమట కృష్ణాతీరమండి. నేను జటాంతమూ వేదం అధ్యయనం చేసినానండి. మా తండ్రిగారు చయనం చేసినారు.

రామ: మీరు ఈ గ్రామం ఎందుకు వచ్చినారు?

వెంక: కాశీయాత్రకు వెళ్లవలెనని బయలు దేరి వస్తుండగా మధ్య యేలూరు దాటిన తరువాత దొంగలు కొట్టి నా దగ్గర వున్న ఝూరీ చెంబూ, నాలుగు బట్టలూ, పది రూపాయల రొక్కమూ దోచుకుని పోయినారండి. నేను ఇప్పుడు కట్టుగుడ్డలతో ఈ గ్రామం వచ్చినాను. చేతిలోకి చెంబులేదండి. తమకీర్తి జగద్విశ్రాంతమైనదండి. మీరు దానకర్ణులు. తమరిని చూస్తే నా దరిద్ర విమోచనం అవుతుందని చంద్రుడికోసం చకోర పక్షులు వెతుక్కుంటూ వచ్చినట్టు నేను మా ఊరు బయలుదేరినప్పటి నుంచీ దోవ పొడుగునా మిమ్మే స్మరించుకుంటూ వచ్చినాను. తమరు బహు దొడ్డ బ్రాహ్మలు.

రామ: మీరు ఇప్పుడు యేమంటారు?

వెంక: చెంబు మాత్రము మీరు కొనిపెట్టవలెను. కాశీ రామేశ్వరముల దాకా రామదాసు పంతులుగారు చెంబు కొని పెట్టినారని చెప్పుకుంటాను. తమ పేరు శాశ్వతంగా వుంటుంది. అయ్యా ! తమకు వాడ్రేపు భీమరాజుపంతులుగారు ఏమవుతారండీ?

రామ: వారు మా తండ్రిగారు.

వెంక: అలా చెప్పండి. భీమరాజు పంతులుగారంటే లోక ప్రసిద్ధి. ఇన్ని దేశములు తిరిగినానుకాని ఆయన వంటిదాతను నేను మరెక్కడా చూడలేదు. మొదటినుంచీ మీ వంశమే అటువంటిది.

రామ: మా అన్నగారు మీ జిల్లాలో తహసీలుదారీ చేసినారు. మీరాయనను ఎరుగుదురా?

వెంక: ఏ తాలూకానండీ?

రావు గుడివాడ తాలూకాకు,

వెంక: వారి నామధేయం?

రావు వెంకటచలంగారు.

వెంక: ఓ హోహో ! వాడ్రేపు వెంకటాచలం పంతులుగారు మీ అన్నగారండీ? వారిని ఎరుగకపోవలెనూ! వారు నిరతాన్న ప్రదాతలు. మా జిల్లాలో అంతటా వారి పేరు వినికిడిమోసినది. ఆయనకు చదువుకున్న బ్రాహ్మణ్ని అని నాయందు పరమభక్తి. ఆయనది కేవలం ఈశ్వరావతారం.

రావు: ఓయి బంట్రోతు వీధిలో ఎవ్వరో కేకలు వేస్తూ వున్నారు చూడు.

బంట్రో: ఇద్దరు గుడ్డివాళ్లండి. ముష్టి పెట్టమని కేకలు వేస్తూ వున్నారు.

రావు: గాడిదెకొడుకులను అరవకుండా అవతలికికొట్టు. ఈ ఊరు గుడ్డివాళ్లతోను, కుంటివాళ్లతోను నిండిపోయింది. తెల్లవారి లేస్తే ముష్టిముష్టి అని నిలువ నియ్యకుండా వున్నారు.

బంట్రో: అందులో ఒకడు బహు ముసలివాడండి. కప్పుకోవడానికి బట్టసమేతూ లేదండి. చలిచేత వణుకుతూ వున్నాడు.

రావు: ముసలవాడూ లేడు గిసలవాడూ లేదు. వాళ్లను అవతలికి గెంటి ఈ రూపాయ మార్చి ఈ బ్రాహ్మణుడికి పావలాయిచ్చి తక్కిన మూడు పావలాలూ పట్టుకునిరా.

వెంకు: మరొకరి ద్రవ్యం కలవకుండా చెంబుకు కావలసినది తమరు దయచేయించవలెను. ఒక్క రూపాయి పావలా అయితే సరిపోతుంది.

రావు: ఏమిటో మాకు తోచింది మేమిచ్చినాము. తక్కినది మరొక చోట యాచించండి.

వెంక: ''యాచ్నా మోఘా పరమ ధిగుణే నాధమే లబ్ధకామా'' అన్నాడండి. లేదనిపించుకొన్నా నేను తమవంటి పుణ్య పురుషులను యాచిస్తానుగాని లక్ష వచ్చినా నీచులను యాచించనండి. తమరైతే గొప్ప ధర్మాత్ములే. మీ సొమ్ము నాకింతే ప్రాప్తమున్నది.

రామ: ఈ బ్రాహ్మడికింకో రెండణాలు కూడా ఇవ్వు.

బంట్రో: చిత్తము. (ఇద్దరునూ వెళ్లుచున్నారు.)

వెంక: (వీధిలో) ఈ గచ్చరుగుల ఇల్లెవరిదోయి?

బంట్రో: జోస్యుల-భీమయ్యగారిది.

వెంక: ఆయనకేమి పని?

బంట్రో: ఏమీ పనిలేదు డబ్బుగలవాడు. జూదమాడి రోజుకు నాలుగు రూపాయలు గెలుస్తాడు. నెలకు ఇరవై రూపాయల జీతం ఇచ్చి ముండను వుంచినాడు.

వెంక: ఆ రూపాయి ఈలాగియ్యి. తక్కిన పదణాలూ నేను ఇస్తాను. (అని బొడ్డుకొంగు మూటతీసి చిల్లర ఇచ్చి రూపాయి పుచ్చుకుని బంట్రోతును పంపివేయుచున్నాడు.)

వెంక: (లోపలికి వెళ్లి సావిట్లో కూర్చున్న ఒక నల్లని మనిషిని చూసి) తమరేనా? భీమయ్యగారు? తమ దర్శనం చేసి కృతార్ధుణ్ని అయినాను. ఇదివరదాకా తమ ఖ్యాతి వింటూ రావడమే కాని ఎప్పుడూ దర్శనం మాత్రం చెయ్యలేదు. ఇప్పుడు తమ మూర్తిని చూస్తే నాకు విన్నదానికీ ఇప్పుడు చూచినదానికీ సరిపోయినది. వుంటారు లోకములో మహానుభావులు ! మీరు చూడబోతే ఇంత వున్నారు. మీ కీర్తి చూడబోతే మూడులోకములూ నిండినదేమండీ?

భీమ: శాస్తుర్లుగారూ ! మీదేవూరండీ?

వెంక: పడమట కృష్ణాతీరమండి. కాశీయాత్ర వెళ్లుచూ వచ్చినానండి. దారిలో దొంగలు కొట్టినారండి. మహారాజులు తమరు ఒక వస్త్రం దయ చేయిస్తారని తమకీర్తి విని వచ్చినాను. నెలకురెండు వందల రూపాయలు తెచ్చుకునే ఉద్యోగస్తులు కూడా దాతృత్వంలో మీలో సహస్రాంశమైనా పోలరు.

భీమ: మీరు చేతిలో డబ్బు లేని సమయంలో వచ్చినారు. నిన్న వచ్చినట్టయితే నేనే మంచి పంచెల సాపు కొనిపెడుదును. అయినా కానీ ఈ రూపాయి పుచ్చుకుని ఒక సైనుపంచె కొనుక్కోండి.

వెంక: చిత్తము. చిత్తము నాకు ఇదే పదివేలు. రామదాసు పంతులు నాజరీ చేస్తున్నాడన్న మాటేకానీ ఒక్క పావలా ఇచ్చేటప్పటికి పెద్దలు దిగి వచ్చినారు. లోకములో దానకర్ణులన్న మాట తమకేచెల్లింది.

భీమ: శాస్తుర్లుగారూ ! నమస్కారము.

వెంక: బహుధనకనక వస్తువాహన సమృద్ధిరస్తు. అష్టపుత్ర బహుధనమస్తు. (అని వీధిలోకి వెళ్లి తనలో) కోర్టు వేళ కావచ్చినది. వేగిరం వెళ్లవలెను. ఈ పూట రూపాయీ ఆరణాలు దొరికినవి. ఎప్పుడూ నేను బోగందానితో వెళ్లలేదు. ఈ రాత్రి ఈ రూపాయి ఇచ్చి బోగందానితో వెళ్తాను. పట్నవాసాలలో బోగంవాళ్లు బహు అందముగా వుంటారు. ఇంకొక సాక్ష్యం దొరికితే బాగా వుండును. మరి నాలుగు రూపాయీలు సంపాదిస్తును.

(అని వెళ్లుచున్నాడు)

హిందూ మహాజనుల మత సభ

(శైవులు, వైష్ణవులు, మాధ్వులు, స్మార్తులు మొదలైన హిందూ బ్రాహ్మణ మహాజనులు సభ చేరియుండగా లౌకిక వ్యవహారములోనున్న ఒక శాస్త్రులవారు ప్రసంగించుతున్నారు)

శా: ఇంత మంది ఇన్ని తెగలవారు ఒక్క చోట ఈ ప్రకారంగా సమావేశం కావడం చూస్తే హిందువులలో ఉండే ఐకమత్యము మరెవరిలోనూ కూడా లేనట్లు స్పష్టమవుతున్నది. ఇటు వంటి ఐకమత్యం మనలో వున్నది గనుక మధ్య మధ్య ఎన్ని అవాంతరాలు వచ్చినా ప్రభుత్వాలు ఎన్నిమారినా మన వేదచోదితమైన మతం ఎన్ని మ్లేచ్ఛ మతాలవారు పాడుచెయ్యడానికి ప్రయత్నము చేసినప్పటికీ మేరుపర్వతమువలే సుస్థిరంగా వుంది. ఎంతమాత్రం చెడకుండా నేటివరకూ అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతున్నది. అయితే ఇప్పుడు ఫాదరీల వల్లనూ కిరస్తానీ మతబోధనవల్లనూ మిషనరీ స్కూళ్లల్లో చెప్పే మాల చదువుల వల్లనూ మన మతం పాతుకదిలే స్థితి వచ్చేటట్టు కనబడుతున్నది. ఇప్పుడు మనం వెంటనే జాగ్రత్తపడి పునాది బలపరిస్తేనేకాని అంతా చెడిపోతుంది. ఇదివరకు ఎక్కడనో ఎవరో కిరస్తాని మతంలో కలిసినారని చెప్పుకోవడమేకాని ఇప్పుడా గ్రహచారం ప్రత్యక్షంగా మనకే సంభవించింది. వారముదినముల లోపుగా ఎప్పుడూ లేనిది మన ఊళ్లో ఒక వైష్ణపు చిన్నవాడునూ, వైదికపు చిన్నవాడునూ కూడా కిరస్తానీ మతంలో కలిసిపోయినారు. ఈ వారము రోజుల నుంచీ వూరంతా అల్లకల్లోలంగా వున్నది. ఇప్పుడు మనం ఇక్కడ సభ చేసినది ముందు మనం చెయ్యవలసిన పనిఏమిటో ఆలోచించడానికి. కనుక బుద్ధిమంతులు వారి వారికి తోచినదాన్ని చెప్పుతారని కోరుతాను. రామ చంద్రరావు పంతులుగారు లౌక్యమందూ వైదికమందు కూడా నిధులు వారు మొదట చెపితే బాగా వుంటుంది.

రామ: మన మతం మన కుర్రవాళ్లకు బాగా తెలియకపోవడం చేత వాళ్లు అన్యమతంలో ప్రవేశించడం తటస్థమవుతూ వున్నది. మనం దేవాలయాలలోనో మరియే బహిరంగ స్థలములోనో వారానికి రెండుసార్లు పిల్లలందరూ పోగయ్యేటట్టు చేసి కొంతమంది పండితుల చేత వాళ్లకు మన మతం బోధచేయిస్తూ ఉండవలెను. నేను చెప్పినది బాగా

ఉన్నదా?

మహాజనులు: బహుబాగా ఉన్నది. తప్పకుండా రేపటినుంచీ అలాగే చెయ్యవలసిందే. అయితే ఈ మతబోధ ఏ దేవాలయంలో చేస్తే బాగా వుంటుంది? పండితుల్ని ఎవరిని పెడదాము?

వ్యాసరాయాచార్యులు: ఈ వేదశాస్త్ర పాఠశాల ఆంజనేయ స్వామివారి కోవెలలో పెట్టి ముఖ్య ప్రాణాచార్యులుగారిని పండితుల్నిగా ఏర్పరిస్తే బాగా వుంటుంది.

రామానుజాచార్యులు: కాదు, కాదు. శ్రీ కేశవస్వామివారి ఆలయంలో తిరుమండపం మీద పాఠశాలపెట్టించి శ్రీవేదాంత దేశికాచార్యులవారిని పండితులుగా నియమిస్తే బహుదివ్యంగా వుంటుంది.

బసవయ్య అయ్యవార్లు:  శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర స్వామి వారిగుళ్లో పాఠశాల పెట్టి వీరభద్రయ్యవార్లంగారిని పండితులుగా పెడితే మరీ బాగా వుంటుంది.

రామా: ఆ గుళ్లో పెడితే మా పిల్లలను మేము పంపము.

బస: మీ గుళ్లో పెడితే మా పిల్లలను మేమంతకుమునుపే పంపము.

పరబ్రహ్మసోమయాజులు: మాకు శివకేశవులు ఇద్దరూ సమానమే. పాఠశాల ఒకరోజు శివాలయంలోనూ, ఒకరోజు విష్ణాలయంలోనూ పెట్టి హరిశ్రాస్తుల వారిని పండితులుగా పెట్టండి. ఎవరికీ ఇబ్బంది లేకుండా వుంటుంది.

రామా: స్మార్తపండితుణ్ని వేస్తే మాకు పనికిరాదు.

వ్యాస: మా కంతకుమునుపే పనికిరాదు.

బస: మాకు బొత్తిగా పనికిరాదు.

రామా: మాకు వైష్ణవ పండితుండే వుండవలెను.

వ్యాస: మాకు మార్ధ్వపండితుండే వుండవలెను.

బస: మాకు శైవపండితుండే వుండవలెను.

వెంకట్రావుపంతులు: మీరూ మీరూ ఏమీ లేనిదే ముందుగానే ఎందుకు దెబ్బలాడుతారు? ఒక స్మార్తపండితుణ్నీ, ఒక వైష్ణవ పండితుణ్నీ, ఒక లింగధారి పండితుణ్నీ, ఒక మార్ధ్వ పండితుణ్నీ వేసి అన్ని మతాలూ కూడా చెపుతాము. మీలో మీరు తగువులాడకండి. స్థలవిషయమై ఏమీ తగాదా రాకుండా దేవాలయాల్లో మానివేసి పాఠశాల కొత్వాలు సావిట్లో పెట్టిద్దాము. ఒక మత విషయంలో ఏమి ముందుగా చెప్పవలెనో ఆలోచించండి.

రామా: ఆలోచించేది ఏమిటి? ముందుగా మన దేవుడు ఎలాగంటివాడో పిల్లవాళ్లకు బోధించవలెను. ప్రతిరోజూ శ్రీస్వామి వారి కోవెలలోకి బాలకులు తప్పకుండా వెళ్లేటట్టు చేసి మనం చేసే బోధకునూ, వాళ్లు చూచే దివ్య మంగళ విగ్రహానికినీ సరిపడేటట్టుగా దేవుడు చతుర్భుజుడనీ లక్ష్మీసమేతుడనీ శంఖచక్రవిరాజిత్తుడనీ ముఖమునందు తిరుచూర్ణనాము

రంగాచార్యులు: మీరు చెప్పేదాంట్లో చివర స్పష్టంగా లేదు. నామం సంగతిని గురించి చెప్పేటప్పుడు ముక్కు మీద కింద పాదం వుండవలెనో లేదో ఆ సంగతి ఈ సభవారి ముందరనే స్పష్టంగా పరిష్కరించండి.

రామా: ముక్కు మీద పాదం తప్పకుండా వుండవలెను.

రంగా: ముక్కు మీద పాదం సుతరామూ పనికిరాదు. పాదం వుంటే వాడి మొఖమే చూడకూడదు.

రామా: పాదం లేకపోతే తక్కినవెన్ని వున్నా ఏమి ప్రయోజనం లేదు. ఏమండి ఆచార్లవారందరూ మా మాట చొరకుండా అలా కేకలు వేస్తారు?

రంగా: మీ వాళ్లు కేకలు వేస్తే మా వాళ్లు మాత్రం ఊరుకుంటారా? ఇందులో మాత్రం అంత పౌరుషం చచ్చినవారు ఎవరు?

వెంక: మీ వడఘలి తెంఘలి ఖజ్జాలు కాలిపోను ఇక్కడ దొమ్ములాడకండయ్యా.

బస: వారి తగాదా మాట అవతలవుంచి ముందుగా మేము చెప్పేది వినవలెను. రామానుజాచార్లు చెప్పేదానికి మేమసలే ఒప్పుకోము. దేవుడు త్రినేత్రుడనీ, పార్వతీ సమేతుడనీ త్రిశూల ఖట్వాంగ విరాజితుడనీ విభూతిధారి అనీ బోధించవలెను.

రామా: అలా చెపితే పాఠశాల సాగనేసాగదు. విభూతి రుద్రాక్షలు ధరించి లింగం కట్టుకున్నవాణ్ని చూస్తే సచేల స్నానం చేసి చాంద్రాయణ వ్రతం చెయ్యవలెను.

బస: తిరుమణి తులసిపూసలు ధరించి చక్రాంకితాలైన వాణ్ని చూస్తే భూప్రదక్షిణం చేసివచ్చి పాపం పోవడానికి వందమంది మహేశ్వరులకు భోజనం పెట్టవలెను.

వ్యాస: చక్రాంకితాల మాట ఎత్తితే మీకూ మాకూ బాగా జరగదు. జాగ్రత్త దేవుడి ముఖానికి అంగారం పెట్టి పంచ ముద్రలూ వుంచవలెను.

పర: దేవుడికి ఏ చిహ్నాలూ వద్దు. స్మార్తాచారాలు తెలిసి నిత్యమూ పిల్లవాళ్లు స్నానసంధ్యాదనుష్టానాలు చెయ్యడానికి శ్రుతి స్మృతులూ వాటి భాష్యాలూ చెప్పించి జీవేశ్వరులకు భేదం లేదన్న అద్వైత సిద్ధాంతం బోధిస్తే సరిపోతుంది.

వ్యాస: అద్వైత సిద్ధాంతం మాలో ఎవరికీ పనికిరాదు. స్మార్తుల మొఖం చూస్తే సచేలస్నానం చెయ్యవలెను.

రామా: స్మార్తుల మొఖం చూస్తే చాంద్రాయణం చెయ్యవలెను.

బస: స్మార్తుల మొఖం చూస్తే భూప్రదక్షిణం చెయ్యవలెను.

వెంక: మీరు నిష్కారణంగా స్మార్తులను ఎందుకు దూషిస్తారు? మనం వచ్చిన పని చేసుకోవలెను. ఈ ప్రకారంగా మీరందరూ దొమ్మిగా మాట్లాడక మీలో పెద్దలు ఎవరో వారిని మాట్లాడమనండి.

రామా: మాలో ఆ మూలకూర్చున్న గండభేరుండా చార్యులవారు భాగవతాగ్రేసరులు.

వెంక: వారు ముఖానికి విసనకర్ర అడ్డం పెట్టుకున్నారేమి?

రామా: వారు స్మార్తుల ముఖమునూ, శైవుల ముఖమునూ చూడరు. అందుకోసం అడ్డం పెట్టుకున్నారు.

బస: మాలో చిక్కయ్య అయ్యవార్లంగారు కేవలమూ ప్రమధగణాలలోనివారు. ఈ సభకు వైష్ణవులు వస్తారని వారు ఇక్కడకు విజయం చేయలేదు.

రంగా: ఏడవలేకపోయినాడు.

బస: మీ ఆచార్లు మొత్తుకోలేకపోయినాడు.

రంగా: మీ శైవులు శక్తి పూజ పేరుపెట్టి తాగుతారు.

బస: మీ వైష్ణవులు రామానుజ కూటమని పేరు పెట్టి తాగడమే కాకుండా మాంసం కూడా తింటారు.

రంగా: (లేచి) ఆరి గాడిదె కొడుకా! మా వైష్ణవులను దూషిస్తావురా?

బస:  (లేచి) ఆరి లంజెకొడుకా! మా శైవులను దూషిస్తావురా!

రంగా: వైష్ణవమతమందు అభిమానం వున్న వాళ్లంతా లెండి ఎవరు గెలుస్తారో చూతాము.

బస: శైవ మతమందభిమానమున్న వాళ్లంతా నడుం కట్టుకునిలుచోండి. ఎవరు గెలిచేదీ కనబడుతుంది.

పర: హరిశాస్త్రుర్లుగారు మాలో బ్రాహ్మణ్యులు.

వెంక: వూరుకోవయ్యా ! బ్రాహ్మణ్యులూ లేదు గిహ్మణ్యులూ లేదు. వూరుకోకుంటే ఇప్పుడు మేజస్ట్రీటు జరుగుతుంది. ఆచార్లుగారూ ! మీరు ఇంటికి వెళ్లండి. అయ్యవార్లంగారూ ! మీరింటికి విజయం చెయ్యండి. ఈసారి చాలించి మరొకసారి మళ్లీ సభ చేతాము.

(అని బతిమాలుకుని అందరినీ ఇళ్లకు పంపివేస్తున్నారు).

లోకోత్తర వివాహము

రంగము: కరుణాకర శాస్త్రిగారు వీధియరుగు.

(కరుణాకరశాస్త్రిగారునూ, కుక్షింభర సోమయాజులు గారును ప్రవేశించుచున్నారు.)

కరు: సోమయాజులుగారూ! మన ముసలయ్య తాతగారికి ఆస్తియే మాత్రం వుంటుందయ్యా?

కుక్షిం: అంతా యాభై వేల రూపాయల ఆస్తికి పైగా వుంటుందని చెప్పుకుంటారు. మాన్యాలమీదనే పాలుకు వెయ్యిరూపాయలు వస్తవి.

కరు: ఇంత ఆస్తి ఎలా సంపాదించినాడయ్యా?

కుక్షిం: ఈయన ముప్పయి యేళ్లు యేకాధ్వర్యంగా అముల్‌దారీ చేసినాడు. ఆ కాలంలో అందరికీ కొయ్యపుస్తెలు కట్టించి తాలూకా అంతా దోచుకున్నాడు. ఇప్పటికి పింఛన్‌ పుచ్చుకునే ముప్పయి యేళ్లయినది. వెనుకపోయిన ఇద్దరు భార్యలూ పాడుచేశారుగాని లేకపోతే లక్ష రూపాయల ఆస్తి పైగా వుండును.

కరు: ఈయనకు అన్నీ ఎన్ని పెళ్లిళ్లు అయినాయి?

కుక్షిం: ఐదు పెళ్లిళ్లు అయినవి. ఈ మహానుభావురాలు ఐదో పెళ్లాము. ఈవిడ అందరకూ ధర్మసత్రం చేసింది.

కరు: ఎక్కడనో ఒక్కొక్క పతివ్రత తప్ప ముసలిమగనిని చేసుకున్నవాళ్లంతా ఇలాగే వుంటారు. ఈయనకు ఒక్క భార్య వల్లనూ సంతానము లేదుగదా?

కుక్షిం: ఈయన పడుచుతనంలో పెళ్లాన్ని వదిలివేసి పోకిరీగా తిరిగి అనేక జాడ్యాలు తగిలించుకున్నాడు. ప్రథమ భార్య ఈ విచారం చేతనే చచ్చిపోయిందని మా నాయనగారు చెప్పుతుండేవారు. రెండో భార్యను నేనె యెరుగుదును. ఆవిడ బహుపెద్ద మనిషి. ఆమెకు సంతానం కలిగిందికాదని పింఛన్‌ పుచ్చుకున్న తరువాతనే మూడో పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఆమె బహుప్రసిద్ధురాలు. ఆమె కాలంలో వీరి ఇల్లు వెనుక ఈయన అమల్‌దారీ చేసిన కాలంలో వుండేటట్టు ఆమె ఆశ్రితులతోను ఉమేజువారులతోను నిండివుండేది. ఆమె దానగుణం చేత ఇల్లంతా ఇతరులకు దోచిపెట్టింది. పోతు పోతూ ఒక్క కొడుకును మాత్రము కని మరీ పోయింది. ఆమె పోయిన సంవత్సరములోనే రెండో భార్య కూడా పోయింది. తరువాత ఈయన నాలుగో పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఆమె కూడా బహుప్రసిద్ధురాలే. అయితే అందులో ఆమెకొంచెం ప్రతివ్రత. ఒక్క వంట బ్రాహ్మణ్నో చాకల వాణ్నో ఇంట్లో వుండే వాణ్నో ఎవరినో ఒక్కరినే నమ్ముకుని వాళ్లనే అందినంతమట్టుకు పెట్టిబాగు చేసింది. ఈయన కొడుకూ కోడలూ పెద్దవాళ్లయి ఆమెతో పడక పొట్లాడి లేచిపోయి మేనమామగారి ఇంటివద్ద వుండి ఇద్దరూ కూడా మరిడీ జాడ్యం చేత కాలం చేసినారు. తరువాత ఈ ఐదో ఆవిడ చరిత్ర రెండేళ్ల బట్టి మీరు చూస్తూనే వున్నారుగదా?

కరు: ఈమె విస్తారం ఖాయిలాగా వున్నట్టున్నది. ఈమె ఇంతటితో సెలవు పుచ్చుకుంటేనే బాగుండును. ముసలయ్య తాతగారు ఈ సారైనా మంచిదాన్ని పెళ్లి ఆడుతారు.

కుక్షిం: శతవృద్ధు ఇంకా ఆయనకు ఎవరు పిల్లనిస్తారు?

కరు: ఏ మహానుభావులయినా ఇస్తారు. సహస్రమాసజీవి ఆయనకు పిల్లనివ్వడమే ఇవ్వడము. అటువంటి వాడు అల్లుడు కావడం భాగ్యం ఎంత పుణ్యం చేస్తే వస్తుంది? అదిగాక ఎవరికైనా డబ్బు చేదా ఏమిటి? డబ్బు చూస్తే కొండమీది దేవుడు దిగివస్తాడు. అంతగా ఎవరూ పిల్లనియ్యకపోతే మా అమ్మాయిని ఇచ్చి ఆ కన్యాధాన ఫలము నేను దక్కించుకుంటాను. కన్యనిచ్చి డబ్బు పుచ్చుకుంటే పాపం వున్నదికాని సాలంకార కన్యాదానం చేస్తే వెయ్యి యజ్ఞాలు చేసిన ఫలం వస్తుందని శాస్త్రాలు చెప్పుతున్నవి.

కుక్షి: మీరు ఊరికే వేళాకోళానికి అంటున్నారుగాని లేక లేక పుట్టిన ఒక్క చిన్నదాన్ని మీరు మాత్రం ఇస్తారా?

కరు: ఇస్తే ఏమి తప్పా? నా ప్రతిజ్ఞ వినండి. పంతం వచ్చిందంటే నాతో సమానమైన సాహసంగలవాడు మరొకడు లేడు. నేనే గనుక పిల్లనియ్యకపోతే నా చెవులవి కుండలాలుగావు  నేను చదువుకున్నది శాస్త్రం కాదు.

కుక్షి: ఇస్తే తప్పిదమని కాదు. అటువంటి వారికి కన్యాదానం చెయ్యడము కేవలము పరమార్థం. తమవంటి పండితులైన మహానుభావులకెవరికో తప్ప ఈ కలికాలంలో పరమార్థచింత లేదు. మీరు చిన్నదాన్ని ఇదివరకే ఎవరికో ఇవ్వడానికి నిశ్చయించినట్టు విన్నానే!

కరు: ఇంకా ప్రధానం కాలేదు. దత్తామపిహరేత్పూర్వాచ్ఛ్రే యాంశ్చేద్వర అవ్రజేత్‌. అని మంచి వరుడు దొరికినట్టయితే ఇచ్చినదానినైనా మళ్లీ పుచ్చుకొమ్మని యాజ్ఞవల్క్యులవారు ధర్మ శాస్త్రంలో సెలవిచ్చినారు. మొన్న దశమినాడే వివాహము కావలసినది. ఇంతలో ముసలయ్య తాతగారి భార్య ఖాయిలా మాట విని ఇది ఏదీ తేలిందాకా నిలుద్దామని మా ఇంట్లో మయిలవచ్చిందని బొంకి రెణ్నాళ్లు వట్టిదే మయిలబొట్టు పెట్టినాను. వివాహ కార్యంలో అబద్ధమాడితే దోషం లేదు. నూరుకల్లలాడి ఒక్క ఇల్లు నిలబెట్టుమన్నారు. అంతేకాకుండా శ్రీమద్భాగవతంలో ''వారి జాక్షులందు వైవాహికములందు ప్రాణవిత్తమానభంగమందు చకితగోకులాగ్ర జన్మరక్షణ మందు బొంకవచ్చు నఘము పొందదధిప'' అని శుక్రాచార్యులవారు వివాహ కార్యంలో అబద్ధమాడవచ్చునని మొదటనే స్పష్టంగా చెప్పి వున్నారు. ''ప్రాణ హాని వచ్చుచో నిబరిణయమున'' అని పంచమ వేదమైన శ్రీ మహాభారతంలో వేద వ్యాసులవారు కూడా బొంకితే పాపం లేదని ఆనతిచ్చినారు. అంతగా

వాళ్లు చిక్కులు పెట్టి బాధిస్తే వాళ్ల వద్ద పుచ్చుకున్న సొమ్ము గిరగిర తిప్పి వాళ్ల ముఖం మీద పారవేస్తాను. మా పెత్తండ్రిగారి కుమారుడు ఇప్పటి శంకరాచార్యులవారు తన కూతురు విషయంలో అలాగే చేసినారు.

కుక్షిం: మీ దివ్య సంకల్పం వల్ల ఆ చిన్నది జీవించదు. నేడో రేపో అన్నట్టు వున్నది. మీ కర్మిష్టతయేమి? మీ తప్ణ ప్రభావమేమి? మీ శిష్టత్వమేమి? సిద్ధ సంకల్పులు మీవంటి బ్రాహ్మణ్యుల కోరిక వూరికేపోతుందా? మీకు భాగ్యం వచ్చిన తరువాత బంధువుణ్ని బీదవాణ్ని నన్ను ఒక్క కంటజూచి కనిపెడుతూ వుండవలెను సుమండి?

కరు: అది మీరు నాతో చెప్పవలెనా? ముసలయ్య తాతగారికి పళ్లు వూడిపోయినవి. ఇంద్రియ పటుత్వము పోయినది. చెవులు తిన్నగా వినబడవు. చూపు తిన్నగా కనబడదు. తలవణుకుతూ వున్నది. నెత్తియేకులబుట్టలాగు అయినది. భర్తృహరి చెప్పినట్టు అన్నీ ముసలివైనవిగాని ఒక్క ఆశ మాత్రం ముసలితనం పొందకుండా రోజుకు రోజు పడుచుదవుతూ వున్నది. ముసలయ్యగారు అధాత్తుగా యేవేళనో గుటుక్కుమనకుండా ముందుగా ఈ ముండపోయిన పదమూడోనాడయినా ముడిపడితే ఆస్తి అంతా మనకే దక్కుతుంది. ఆవిడకు వైద్యం ఎవరు చేస్తున్నారూ? అది నేను విచారిస్తానులెండి. మయిల పది రోజులు లేకుండా వుంటే బాగా వుండును. ఐదో పెళ్లానికి ఒక్క రోజుతో సరి అని కారిక తీసుకొస్తే పనికి వస్తుందా? ఈలోగా కర్మలు చేసేటప్పుడు స్నానాలలో ప్రాణం ఎక్కడపోతుందో.

కుక్షిం: ఇవన్నీ సరేకాని బుద్ధి వచ్చినపిల్ల మీ కుమార్తె ఒప్పుకుంటుందా?

కరు: ఒప్పుకోక ఏమి చేస్తుంది? కుశ్శంకలు చేసి అడ్డాలు పెట్టి పోతుందేమో అనే మా పిల్లను నేను గరల్సు స్కూలుకు పంపినానుకాను. ఒప్పుకోవడానికీ ఒప్పుకోకపోవడానికీ దానికి స్వతంత్రం ఎక్కడిది? ''న స్త్రీ స్వాతంత్య్రమర్హతి'' అని మనుస్మృతిలో వున్నది. మీరు వినలేదా? ''పితారక్షతికౌమారే'' అన్నాడు. గనుక తండ్రి శవానికి కట్టిపెట్టినా కూతురు చచ్చినట్లు ఒప్పుకోవలెను. దానికి మాత్రం డబ్బుచేదా ఏమిటి? కాస్త ప్రాణమూ గుటుక్కుమన్న తరువాత డబ్బుపెట్టుకుని హాయిగా సీమరాణివలె, సమస్త సుఖాలూ అనుభవించవచ్చును. దాని సుఖానికి తల్లిండ్రులము మేము మాత్రం అడ్డం పెడతామా ఏమిటి? ఎవరు వచ్చినా చూచీ చూడనట్టు వూరకుండి యెప్పుడైనా ఇబ్బంది వస్తే పాప పరిహారార్థం శిశుయజ్ఞం చేసి కులం చెడకుండా మాత్రం చూస్తాము. ఈ కలియుగంలో నరమేధ యాగాలు ఎందుకు లేకుండా చేసినారయ్యా?

కుక్షిం: మీరు సెలవిచ్చినట్టు అమంత్రకంగా రహస్యముగా జరుగుతవని సమంత్రకముగా మానివేసినారు. ఇదీ మతంలో చేరినదే. ఈ శిశుమేధం చేస్తేనే కులంలో ప్రతిష్ట  చెయ్యకపోతే కులం చెడిపోతుంది. కులకట్టుబాటు అలాగుండవలెను.

కరు: సోమయాజులుగారూ! మీరు సోమం చేసినారుగదా? అశ్వమేధాంతమూ శ్రౌతము చేయిస్తారుగదా? ఈ నరమేధయాగము క్రియ మీకెక్కడయినా వచ్చినదా?

కుక్షిం: ఈ క్రియ నాకు రాలేదు. ఇది ఆయుర్వేదములో కాబోలును వున్నది. వైద్యశాస్త్రం తెలిసినవారి నడిగితే తెలుస్తుంది. ఈ యాగాలలో వారే అధ్వర్యులు. హోతలు మొదలయిన వారంతా స్త్రీలు, ఇందులో స్త్రీల యాజమాన్యం విస్తారం.

కరు: ఆ మాట అవసరం వచ్చినప్పుడు విచారింతాముకాని ముసలయ్య తాతగారి భార్య సంగతి మాత్రం విచారిస్తూ వుండవలెను.

కుక్షిం: అది విచారింపనక్కరలేదు. ఆ చిన్నదిపోయినట్టే ఎంచుకుని మీ ప్రయత్నంలో మీరువుండండి. ఆవిడ రేపో మాపో స్వర్గానికి వెళ్లి భర్త కోసం ప్రతి నిమిషమూ ఎదురు చూస్తూ వుంటుంది. ఆయనకూ వుబ్బసపుదగ్గు. జాతి వైద్యం మంచిది కాదని తెనుగు వైద్యం చేస్తున్నారు. 'నా చేతిమాత్రా వైకుంఠయాత్రా' అన్నట్టు ఈ వైకుంఠ వైద్యుని చేతిలోపడ్డారు. ఎవ్వరూ స్వర్గలోక సుఖానికి వెళ్లకుండా ఈ పాడులోకంలో చిరకాలం కష్టం అనుభవిస్తూ వుండరు. కొన్నాళ్లు హెచ్చుతగ్గుగా ఈ దంపతులను  ఇద్దరనూ  ఈయనే మాట దక్కించుకుంటారు.

కరు: అలాగయితే మీరెలాగయినా బతిమాలుకుని మూడు ముళ్లు పడేవరకూ ముసలాయనకు మాత్రం ఔషధం ఇవ్వకుండా జాగ్రత్తపెట్టండి. సప్తపది అయిన తరువాత కావలిస్తే కావలసినన్ని మందులు ఇవ్వవచ్చును. సప్తపదితో వివాహం పూర్తి అయి ఆస్తి వస్తుంది కాదండీ?

కుక్షిం: మీకా తొందరయేమి? నాగవల్లి అయినదాకా కూడా మందు ఇవ్వకుండా ఆపుదాము. తరువాత గృహ ప్రవేశమహోత్సవమూ, దినవారమహోత్సవమూ ఒక్కసారే కావచ్చును. ఖర్చులో ఖర్చు కలిసివస్తుంది.

కరు: మీనోటి వాక్యాన అంతటి భాగ్యం పట్టవలెనుగాదూ? ఈ ముసలి ముండాకొడుకు తనచేతిమీదుగా ఎందురినో భార్యలను చంపినాడు. ఇంకా తీసుకుంటూ ఇలాగే బ్రతుకుతాడేమో!

కుక్షిం: ఈసారి బ్రతుకకుండా నాది పూచీ. మీ కన్యాదాన ఫలం వూరికేపోదు. డబ్బు పుచ్చుకోకుండా కన్యాదానం చేస్తే ఈ మాత్రం ఫలం కలగకపోతే ఇక మన శాస్త్రాలన్నీ వట్టివే కావలెను. మీరు కూడా ఇంట్లోనే వుంటారు గనుక ఇక ఆయన దినాలు వేళ్లమీద లెక్క పెట్టవలసినదే.

కరు: పెళ్లిలో మాత్రం విస్తారం ఖర్చు కాకుండా చూడండి. పైన చెప్పిన ఇబ్బంది ఏమీ రాకుండా దేవాలయంలో ముడిపెట్టి ఒక్క పూటలో పెళ్లికానిస్తే అంతా పదిరూపాయలలో అవుతుంది  అవతల ఏమైనా ఫర్వాలేదు.

కుక్షిం: అలాగే చూతాము. ఇప్పుడు పని వున్నది. నేను వెళ్లి మళ్లీ వస్తాను.

కరు: చిత్తము వెళ్లిరండి. కార్యమైన దాకా ఇది బ్రహ్మ భేద్యంగా వుండవలెను సుమండీ.

(అని ఇద్దరూ వెళ్లుచున్నారు.)

ముసలయ్య గారి గది

(ముసలయ్య గారు యేడ్చుతుండగా కుక్షింభర సోమయాజులుగారు ప్రవేశించుతున్నారు.)

కు: పోయిన దానికోసం మీరు ఏడిస్తే కార్యం లేదు. బహు పెద్దలైనారు. గట్టిగా ఏడిస్తే మీకెక్కడ సోషవస్తుందో. మొగవాళ్లు మీరన్ని విధాలా అదృష్టవంతులే. అనుభవించవలసిన యోగం లేక అదే మన్నుకొట్టుకుని లేచిపోయింది. కాని ఇష్టం వుంటే భాగ్యవంతులు మీకు రేపే ఈపాటికి ఇంతకంటే మంచి పెళ్లాము వస్తుంది.

ముస: లోకానికి కొంచెం పైకి ఏడవకపోతే బాగావుండదు. ముందుగా మీ మనసు తెలియక ఏడవకపోతే మీరేమనుకుంటారో అని పైకి కంటతడి పెట్టినట్టు నటించినాను కాని ఈ ముండపోవడం మనసులో నాకు సంతోషంగా వున్నది. పైకి చెప్పుకుంటే అప్రతిష్ట  ఈ ముండ నన్ను గర్భాధానం నాడైనా పైన చెయ్యి వెయ్యనిచ్చింది కాదు. నాకు అసలే దీని వెనుకటి దానికాలం నాడే కామం పోయింది. అయినప్పటికీ వెనుక అనుభవించి అలవాటుపడి వున్న వాసన చేత యెప్పుడైనా కొంచెం భ్రమపుట్టి మీద చెయ్యి వెయ్యబోతే ముసలికంపని కస్సుమని కాట్లకుక్కలాగు కరవ వచ్చేది. అసలది తిన్నగా పడుకోవడానికి గదిలోకే వచ్చేది కాదు. ఎప్పుడైనా తప్పిదారి వచ్చినా వెంటనే దీపం తీసివేసి మళ్లీ బయట తలుపు గొళ్లెము పెట్టిపోయి అవతల పడుకుండేది. కడుపుబ్బుకుని వచ్చి అల్పాచమానానికి వెళ్లడానికి వల్లకాక ముసలిముండాకొడుకును లోపల ఒక్కణ్నే చీకట్లో చచ్చిపోయేవాణ్ని. గృహచ్ఛిద్రం వెల్లడి చేసుకోరాదు.

కు: అలా కాదు. నేను మీస్వజనంలో  వాణ్ని. నాతో చెపితే ఏమి రహస్యభంగం వుండదు.

ముస: అందుచేతనే ఇదంతా నీతోచెప్పినాను. దీనికి కడుపు వచ్చినప్పుడు నాకు మరీ అసహ్యం వేసినది. ఒకరోజు ఒళ్లుమండి కడుపుదింపుకొమ్మని అల్లరిచేతామన్నంత కోపం కూడా వచ్చింది. మళ్లీ కడుపు చించుకుంటే కాళ్లమీద పడుతుందని నాలో నేనే పస్తాయించుకుని వూరుకున్నాను. ఆ కడుపు పుణ్యంగా ఒక్కరోజు రాత్రి వచ్చి నామీద చెయ్యివేసి కౌగిలించుకుని పడుకుంది. నాకక్కడికే బ్రహ్మానందమైంది. నా సత్యంగా చెపుతాను. జన్మానికల్లా శివరాత్రి ఇంతకుతప్ప నేను దానిమీద ఎప్పుడైనా చెయ్యి వేసిన పాపానపోతే మాతృద్రోహం చేసినట్టు.

కు: సరిసరి మీరు ఒట్టుపెట్టుకోకపోతే మాత్రం మీ మాట నేను నమ్మనాయేమిటి? మీరు చెప్పినవన్నీ వేదవాక్యాలు.

ముస: తరువాత, వృద్ధాప్యంలో మంచిపుత్రుడైనా పుడుతాడని ఆశపుట్టి మీవంటి వారినందరినీ విందుకు పిలిచి మహావైభవంతో పుత్రోత్సవం చెయ్యవలెననుకుంటూ వుండగా ఆరో నెలనే కడుపు దిగబడిపోయింది. నిరుడు ఈ కడుపు రాకమునుపు దీని మనసులో మరొక దుర్భిద్ధి కూడా వుండేది. ఎందుకదంతా ఇప్పుడు?

కు: సందేహించకండి. అదేమిటో నాతో సెలవియ్యండి నేను రహస్యం ఎవరికైనా వెల్లడిచేస్తాననుకున్నారా ఏమిటి?

ముస: నేను వేగిరం చచ్చిపోతే ఈ డబ్బు పట్టుకునిపోయి మళ్లీ ఎవరినైనా పడుచువాణ్ని పెళ్లి చేసుకోవలెనని దాని మనసులో ఉండేది. విధవ వివాహాలు చెయ్యడం బాగా వున్నదని ఒకనాడు అది అనడం చేత నేను దాని మనసులో అభిప్రాయం కనిపెట్టినాను.

కు: బుద్ధిమంతులు అంతమాత్రం మీరు కనిపెట్టలేరూ? అసలు మీరు ఆవలిస్తే పేగులు లెక్కపెట్టేవారు. మీ బుద్ధికి బృహస్పతి కూడా చాలడని నా అభిప్రాయం. ఎంత బుద్ధిమంతుడూ కాకపోతే బృహస్పతి లేచిపోయిన భార్యను కడుపుతో ఉన్న దాన్ని తెచ్చి ఇంట్లో పెట్టుకుని అంతసహనం వహించగలడా?

ముస: ఆడవాళ్లు మహా చెడ్డవాళ్లు. ఎంత చెడ్డవాళ్లూకాకపోతే ''తలతడివి బాసచేసిన జలజాక్షుల నమ్మరాదు సారంగధరా'' అన్నమాట ఊరికే పుట్టిందా? వాళ్లకున్నంత కామము లోకములో ఎవరికీ లేదు. అందుచేతనే శాస్త్రకారుడు ''సాహసం షడ్గుణంబైన కామంచాష్టగుణంభవేత్‌'' అని చెప్పినాడు. స్త్రీలను కోసి వుప్పుపాతరలో వూరవేసినా పాపం లేదు. వాళ్లను చిన్నప్పుడే తలగొరిగించి ముసుగు వేసి మూలకూర్చుండబెట్టి తిన్నగా తిండిపెట్టక బ్రతికి వున్నంత కాలమూ మాడ్చి చంపవలెను. అలా చేసినా వీళ్ల కామంపోక అడ్డమైన అకార్యాలూ చేస్తున్నారు. ఇప్పుడు స్త్రీ పునర్వివాహ సమాజాలంటూ మనపాలిటికి మృత్యుదేవతలు వలె ఒకటి పోగయినది. చిన్న పిల్లలను చేసుకున్న నా వంటి ముసలివాళ్లకందరికీ వాటిపేరు చెపితే వొళ్లు దడయెత్తుతుంది. ఆడముండలకు రెండో పెళ్లి ఏకాలంలోనైనా వున్నదటయ్యా ఇప్పుడీ మాల ప్రభుత్వం మూలంగా అన్నీ విడ్డూరాలు పుడుతున్నవి. మహాకలి ప్రవేశించింది. ఇక వర్ణాశ్రమధర్మాలు నిలిచేయోగం లేదు. వెధవముండలపాలింటికి మనస్వాముల వార్లున్ను పండితులున్నూ చేరి ఇలాగు పని చేస్తుండబట్టి కాని లేకపోతే వాళ్లందరూ ఒక్క దెబ్బను పెళ్లి చేసుకోరా?

కు: తమరు ముందు కార్యం సంగతి చూడవలెను.

ముస: ఏది వివాహ కార్యం సంగతా ఏమిటి? ఎవరైనా నాకు ఇప్పుడు పిల్లనిస్తారా? శాస్తుర్లగారి కూతురట ఎవరో ఈ  మధ్య పదేళ్ల పిల్ల మనయింటికి వచ్చినది ఆ పిల్లను మనకిస్తే మహా బాగా వుండును.

కు: ఆ విషయం నేను కృషి చేస్తాను. మీకు పెళ్లి కూతురిని సంపాదించడము పూచీనాదీ.

ముస: ఏదో ఒక పిల్లకాదు. నేను ఇప్పుడు చెప్పిన పిల్లే బహు బాగా వుంటుంది. కామం వుడిగిన వాడికి నీకు పెళ్లిఎందుకంటారేమో వినండి. ''ధర్మ ప్రజాసంపత్యర్థం'' అని వివాహములో సంకల్పం చెపుతారు. కొందరు దానికర్థము ధర్మ సంతానము నిమిత్తమంటారు. కొందరు ధర్మము నిమిత్తమూ సంతానము నిమిత్తమూ కూడా అంటారు. అందులో ఎలాగైనా ధర్మం ముఖ్యము. వెధవ వివాహాలు కామం నిమిత్తం చేసుకునే వివాహాలు వివాహాలే కావు.

కు: అవును మీరు కేవలము ధర్మము నిమిత్తమే వివాహమాడబోతున్నారు. వివాహం కర్మలు నిలవడానికి కాని కామం కోసం కాదు. మీ పూర్వజన్మపుణ్యం వల్లనో చేసుకున్నదాని పతివ్రతా మహత్యం వల్లనో కలిగితే సంతానమూ కలుగవచ్చును.

ముస: అవును కలిగితే కలుగవచ్చును. ముసలవాళ్లకు పడుచుతనం వచ్చే ముందు ఏమైనా వున్నదేమో మన వైద్యుణ్ని అడుగవలెను.

కు: అటువంటి మందులు గోసాయిలవద్ద వుంటవి. పూర్వం యయాతికి వచ్చినట్టు మీకు ముసలితనం పోయి ఎప్పుడైనా పడుచుతనం రావచ్చునేమో? మీ అదృష్టం ఎవరు చూచినారు?

ముస: మన వూరికి గోసాయీలు వచ్చినప్పుడల్లా నాతో చెపుతూ వుండండి. ఏ పుట్టలో ఏ పామున్నదో ఎవరు చూచినారు? అందరినీ అనుసరిస్తూ వుంటే ఏ మహానుభావుడైనా అనుగ్రహం వచ్చి పడుచుతనం వచ్చేమందో మంత్రమో ఉపదేశం చేస్తాడు. లేకుంటే యోగం నేర్చుకుని ఎల్లకాలమూ బ్రతికే సదుపాయము ఆలోచింతునా?

కు: అది సర్వోత్తమమైనది. రోజూ వూపిరి బిగపట్టడం అభ్యాసం చేస్తే ఎల్లకాలమూ బ్రతుకవచ్చును.

ముస: తరువాత ఏమి చేసినా ముందుగా పెళ్లి చేసుకుంటే ఎందుకైనా మంచిదే. నాలుగు కొట్టినా తిట్టినా స్వతంత్రంగా చేసుకున్న పెళ్లాము వంటిది ఒకటి కాదు. పెళ్లామని ఒకటి వుంటే ముసలివాడికి కాళ్లుపడుతుంది. చేతులు పడుతుంది. ఇందులో కర్మలు నిలవడం మరీ ముఖ్యము.

కు: అలాగైతే మళ్లీ పెళ్లి అయిన తరువాత అవుపోసనమూ అగ్నిహోత్రాలూ వైశ్వదేవమూ వుంచండి.

ముస: అబ్బో ! అన్ని నేను వుంచలేను. లౌక్యాగ్ని హోత్రాలు నాకుఎప్పుడూ వున్నవి. ఈ వుబ్బసపు దగ్గు మూలంగా రాత్రీపగలూ మరీ అవిచ్ఛిన్నముగా జరుగుతున్నవి. ఈ చిల్లరవన్నీ మానివేస్తే నాకు ఒక్క యజ్ఞం చెయ్యవలెనని వున్నది. యజ్ఞం చేస్తే రంభా సంభోగం కలుగుతుందట కాదూ? నాకు రంభను వెళ్లి కౌగలించుకోవలెనని మహా ఆపేక్ష వున్నది. నేనయితే భోగం వాళ్లను చాలామందిని వుంచుకున్నాను కాని వాళ్లు ఎవళ్లూ చక్కదనానికి రంభకు చాలరట! యజ్ఞం చేస్తే ఒక్క రంభేనా ఇంకా అక్కడ వున్న వాళ్లు ఎవళ్లయినా కూడా వస్తారా?

కు: యజ్ఞం చేస్తే రంభా మేనకా ఊర్వశీ మొదలైన అప్సరస స్త్రీలందరూ కూడా వస్తారు.

ముస: ఊర్వశి కూడా తప్పకుండా వస్తుందిగదా? ముసలివాణ్ణి అని ఒకవేళ రాదేమో! తీరా స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత అప్పుడు రాకపోతే నేనేమి చెయ్యను?

కు: మీరు అధైర్యపడకండి. మీరు ఇంకా నూరేళ్లు బ్రతికి వెళ్లినా యజ్ఞం చేస్తే వాళ్లు మీరు ఎప్పుడు వస్తారా అని ఎదురు చూస్తూ వుంటారు. మన శాస్త్రాలు అలాగు చెపుతున్నవి. అవి ఎన్నటికీ అబద్ధాలు కావు.

ముస: అలాగైతే మన శాస్త్రాలు బహుమంచి శాస్త్రాలు. వాటితో సమానమైనవి జగత్తులో లేవు. నాకు తప్పకుండా నేను చెప్పిన పిల్లను ఈ మధ్యాహ్నం వివాహం చేయించండి. వెంటనే యజ్ఞం చేసివేస్తే ఈ లోకంలో భార్యతో సుఖం లేకపోయినా స్వర్గ లోకంలో అయినా రంభతో సుఖపడతాను. రంభ నాతో కుదురుగా వుంటుందా ఇంతలో యజ్ఞం చేసిన వాడు మరెవడైనా వచ్చినాడని పరుగెత్తుతుందా పోనీ దాని ముఖం చూస్తేనే చాలును. నిమిషాల మీద పెళ్లి కానియ్యండి.

కు: శవం ఇంకా ఇంటి నుంచి కదలలేదాయెను. మయిల పదిరోజులూ వెళ్లకుండా పెళ్లి యెలాగవుతుంది? పదమూడో రోజు దాకా వోపిక చెయ్యండి.

ముస: అయ్యోముండా! బ్రతికీ చచ్చీ కూడా నన్నేడిపిస్తూ వున్నావు? చచ్చేముండ మయిల లేకుండానైనా చావరాదా? నేను ఉత్తరక్రియలు మానివేస్తే మయిల రాకుండా వుంటుందా?

కు: అలామాని వెయ్యడం శాస్త్ర విరుద్ధం. మీరు మయిల పట్టి కర్మ ఆచరించవలెను.

ముస: మయిల పట్టవలెననీ కర్మ చెయ్యవలెననీ కూడా మీరు ఇందాక చెప్పిన శాస్త్రములోనే ఉన్నదా?

కు: ఆ శాస్త్రంలోనే ఉన్నది.

ముస: అలాగైతే మనవి వొట్టి వెధవ శాస్త్రాలు. ఆ శాస్త్రాలు చేసినవాళ్లందరూ కేవలము బుద్ధిహీనులు. వాటినన్నింటినీ కట్టకట్టి ఒక్కమాటు తగలపెట్టించండి. శాస్త్రములు ఏమిటి? ముసలముండా కొడుకును పెళ్లి చేసుకోకుండా పెళ్లాము పోయిన తరువాత పదిరోజులు ఆగమనడం ఏమిటి? నేను ఈలోగా పోతే నా యజ్ఞమూ రంభా సంభోగమూ అన్నీ మన్నుకొట్టుకుని పోవలసినదేనా?

కు: మీరు సిద్ధసంకల్పులు. మీ ఇష్ట ప్రకారమే జరుగుతవి. యోగులకీ కర్మ కాండ ఏమీ అక్కరలేదుగాని సంసారములో వుండేవారికి ఈ లోకం కోసం అన్నీ కావలెను.

ముస: అలాగైతే నేను ఇకను సంసారం విడిచి వైరాగ్యం అవలంబించి ఇప్పుడే యోగినవుతాను. నాకీలోకంతో సంబంధం లేదు. ఈ మధ్యాహ్నం పెళ్లి చేయించండి. గడ్డమూ, గోళ్లూ ఒక్కసారిగా పెరిగి తలజడలు కట్టిపోతే ఒక్కసారిగా యోగినయిపోదును.

కు: శవం దాటిపోయిన తరువాత ఆ ప్రయత్నం చేతాముకాని ముందుగా శవము కదిలే ఉపాయం చూడండి. బంధువులందరూ ఈ సంగతి కనిపెట్టి ముందుగానే ముఖాలు చాటువేసినారు. పదిరూపాయలు ఖర్చు చేసి పీనుగను బయలుదేరతీసి దహనం చేసి వస్తేనేకాని భోజనాలు కూడా లేవు.

ముస: నాకు పెళ్లికి ముఖ్యంగా ఆ శాస్తుర్లుగారి కూతురే కావలెను సుమా. ఆ పిల్లకు మయిల వచ్చి మొన్న దశమినాడు ముహూర్తం తప్పిపోవడం మన అదృష్టం. ఆ శాస్తుర్లు

వెయ్యేళ్లు తలక్రిందుగా తపస్సు చేసినా మనవంటి అల్లుణ్ని సంపాదించలేడు.  ఆ చిన్నదాన్ని వివాహమాడితే తండ్రి మంచి పండితుడు గనుక ఒకవేళ నేనేమై పోయినా కూతురికి మళ్లీ పెళ్లి చెయ్యడు. అతడికి కొంచెం వేదం ముక్కలు వచ్చి అర్థం తెలియకుండా వుంటే మరీ బాగా వుండును.

కు: నాకు వెయ్యి రూపాయలు ఇస్తే ఆ పిల్లను మాట్లాడి తప్పకుండా ఇప్పిస్తాను.

ముస: అలాగే ఇస్తాను. నీకూ నాకూ ఇదే  ఖరారు. నీవు వాహకుల కోసం వెళ్లేటప్పుడు పిల్లదాని తండ్రితో మాట్లాడి మరీ వెళ్లు.

(ఇద్దరూ వెళ్లుచున్నారు.)

వర్షము

(గణపతిరావు కూర్చుండి చదువుకుంటుండగా శంకరశాస్త్రిగారు ప్రవేశించుచున్నారు.)

గణ: శాస్తుర్లుగారు ! నమస్కారమండి.

శంక: దీర్ఘాష్యమస్తు ! వంశాభివృద్ధిరస్తు! రాజద్వారే రాజభవనే సర్వదా దిగ్విజయమస్తు!

గణ: అప్పుడే ఆశీర్వచనమంతా అయిపోయిందండీ? ఇక మీకు మరేమీ రావండీ?

శంక: ఈ ఇంగ్లీషు చదువుకునేవాళ్లకు మమ్మల్ని చూస్తే వేళాకోళంగా వుంటుంది.

గణ: వేళాకోళం కాదండీ. మీరు తాతగారవుతారు గనుక హాస్యానికన్నాను. కోపం వుంచకండి.

శంక: చిన్నవాడవు నీవొకమాటన్నా కానీ నాకు కోపం లేదు నాయనా! నీవు చదువుకునే పుస్తకం పేరు ఏమంటారు?

గణ: దీనిపేరు ''ఫిజికల్‌ జాగ్రఫీ'' అంటారు.

శంక: అందులో ఏమి వుంటాది?

గణ: అందులోనా? భూమిని గురించీ, వాయువు గురించీ, సముద్రాన్ని గురించీ అనేక సంగతులు వుంటాయి.

శంక: నీవు ఇప్పుడు చదివే భాగం దేన్ని గురించి?

గణ: వర్షాన్ని గురించీ మేఘాల్ని గురించీ చదువుతున్నాను. అది మాకు ఇవాళ పాఠం.

శంక: వర్షం ఎందుకు వస్తుందని చెప్పుతాడు? ఇంగ్లీషు పుస్తకాల ప్రకారం మేఘం అంటే ఏమిటి?

గణ: సూర్యకిరణాల వేడిమి చేత సముద్రములోనూ నదులలోనూ మడుగులలోనూ వుండే నీరు ఆవిరిరూపంగా పయికిలేచి ఒకచోట కూడుకుని పైనగాలిలో మేఘంగా ఏర్పడి బరువు ఎక్కువయినప్పుడు నీరు కిందపడుతుంది. దాన్నే వర్షమంటారు.

శంక: అంతేకాని మేఘాలకు ప్రాణం వుండడమూ ఇంద్రుడికి వాహనాలు కావడమూ అంతా అబద్ధమే అంటారా?

గణ: నిస్సందేహంగా అబద్ధమే. మేఘాలకు ఏమిటి? ప్రాణం వుండడం ఏమిటి? వాటిలో పొగా ఆవిరీ గాలి తప్ప మరేమీ వుండదు.

శంక: నీవు చెప్పింది ఎంతమాత్రమూ నమ్మతగి వుండలేదు. మేఘాలకు తప్పకుండా ప్రాణం వుంటుంది. పూర్వం యక్షుడి పెళ్లాం దగ్గరకు రాయభారం కూడా పట్టుకు వెళ్లినవి. మేఘాలు సముద్రంలోకి వెళ్లి నీళ్లు తాగుతుండగా అనేకులు చూచినారు. అలా నీళ్లు తాగివచ్చి అల్పాచమానం చేస్తే ఆ నీరు వర్షరూపంగా భూమి మీద పడుతుంది. అందుచేతనే వర్షపునీరుకు భూమి మీద పడితేనేకాని శుద్ధిలేదు.

గణ: మేఘాలు సముద్రంలోకి వెళ్లి నీళ్లు తాగుతుండగా మీరెప్పుడైనా చూచారా? పామరులు చెప్పవలసిన మాట పండితులై వుండి మీరు కూడా విశ్వసిస్తారేమి? మేఘము లేమిటి? నీళ్లు తాగడం ఏమిటి?

శంక: అయ్యయ్యో! నా మాట నమ్మకపోతే నేను ఏమి చెప్పను? మేఘములు వచ్చి సముద్రములోనే కాకుండా దాహం వేసినప్పుడు కోయవాళ్ల కుండల్లో కూడా కొండలమీదకి వచ్చి నీళ్లు తాగిపోతవి. కోయవాళ్లు పొంచివుండి నీళ్లు తాగడానికి కుండలలో దూరి నీళ్లు కతుకుతూ ఉన్నప్పుడు చటుక్కున మూతవేసి కుండకింద మంటపెట్టి మేఘాలను వండుకుని తింటారు. ఈ సంగతి మా మేనమామ చూచినాడు.

గణ: ఆయనను అడిగితే ఆయన కూడా తన మేనమామ చూచినాడని చెప్పుతాడు. ఈలాంటి పిచ్చి కథలన్నీ అంధపరంపరగా వ్యాపించి మూఢులు నమ్ముతారు. ఎవరూ ఏమీ చూచినవారుండరు. కోయవాళ్ల మాటెందుకు? మీరు ఎవరూ ఇంట్లో లేనప్పుడు మీ బిందెలలో మంచినీళ్లు మా ఇంట్లో పోసుకుని ఆ నీళ్లు మేఘములు తాగిపోయినవనీ మా మేనమామ చూచినాడనీ మా దొడ్లో  వాళ్లు మేఘాన్ని వండుకు తిన్నారనీ  నేను చెపితే మీరు నమ్ముతారా?

శంక: మీరు లక్ష చెప్పండి. వెయ్యి చెప్పండి. మేఘాలు జంతువులు కావడానికి సందేహం లేదు. ఎండకాక చేత

నీళ్లు పయికి వెళ్లి కింద పడుతూ వుండడమే వర్షమయితే రోజూ వర్షం కురుస్తూనే ఉండును. మేఘాలకు యజమానులు వున్నారు. వాళ్ల సెలవైతేకాని అవి వర్షం కురియవు.

గణ: మీరు చెప్పిన ప్రకారం అల్పాచమానం చెయ్యడానికి కూడా యజమానులు శలవు కావలెనా ఏమిటి? అలాగైతే మహాగొప్ప యజమానులు దొరికినారు.

శంక: నేనూ అనేక శాస్త్రాలు చదివిన ముండాకొడుకును. నా మాట బొత్తిగా తీసివెయ్యకండి. కావలిస్తే మీకు కావలసినన్ని శాస్త్ర ప్రమాణాలు కనపరుస్తాను. మేఘాలకు వరుణ దేవుడూ ఇంద్రుడూ ఇద్దరు యజమానులు. వారి సెలవైతేనే కాని వర్షం కురియదు.  అందుచేతనే కొన్ని దేశాల్లో వర్షం కురియక క్షామం పడుతుంది. పూర్వం ద్వాదశవర్ష క్షామాలు ఎందుకు వచ్చేవి?

గణ: జనుల తెలివి తక్కువ చేత వచ్చేవి. ఆనకట్టలు కట్టి కాలువలు తవ్వించి దేశమంతా నీరు ప్రవహించేటట్లు చేస్తే ద్వాదశ వర్షక్షామాలూ, గీమాలూ కూడా హడిలి పారిపోతవి. ఇప్పుడీ కాలువలు తవ్వించిన తరువాత ద్వాదశ వర్షక్షామాలు ఎప్పుడైనా రాగా మీరు చూచినారా?

శంక: అబ్బాయీ ! చిన్న వాడవు నీకేమీ తెలియదు. పూర్వ కాలపువారిని పెద్దలను అలా తిరస్కరించరాదు. వారు సర్వజ్ఞులు ఏమీ లేకపోతే వారు నిష్కారణంగా దేవతలున్నారని చెప్పరు.వర్షాలు లేనప్పుడు వారు వరుణమంత్రాలు చదివి ఒక్క నిమిషంలో వర్షాలు కురిపించేవారు. దేవతలందరూ వారికి ప్రత్యక్షం. వర్షాలు లేనప్పుడు జనులందరూ వెళ్లి బ్రాహ్మల కాళ్లు పట్టుకుని వారిని సంతోషపరిస్తే తమ మంత్రశక్తి చేత వర్షం కురిపించి లోకానికంతటికీ సంతోషం కలుగచేసేవారు. బ్రాహ్మల వద్ద అలాంటి మహత్యము ఉన్నది గనుకనే అందరూ వారిని భూ దేవతలని పూజ చేస్తారు.

గణ: అదంతా బ్రాహ్మలు తమ ఆధిక్యం నిలవడానికి పన్నిన ఎత్తుగడ. ఆ దేవతలు బ్రాహ్మలకు ఎంత ప్రత్యక్షమో శూద్రులకూ అంతే ప్రత్యక్షము. బ్రాహ్మలు కోరితే వర్షం కురిసేటట్టయితే శూద్రులు కోరినా వర్షం కురుస్తుంది.

శంక: అబ్బాయీ! బ్రాహ్మణ దూషణ నీకు శ్రేయస్కరం కాదు. బ్రాహ్మలయందు తప్పకుండా గొప్ప మహత్యం వున్నది. ఇప్పుడు కూడా బ్రాహ్మలకు డబ్బు ఇచ్చి వారిచేత వరుణమంత్రాలు చదివించి సహస్రఘటాభిషేకాలు చేయిస్తే ఎలా వర్షాలు కురుస్తవో చూచినావా? నిరుడు సంవత్సరం పెన్నేటి గ్రామంలో కాపులంతా పోగయ్యి నూరు రూపాయలు చందాలు వేసుకుని బ్రాహ్మల చేత సహస్రఘటాభిషేకం చేయిస్తే అది వరకు ఒక్క చుక్క పడనిది మూడు రోజుల కల్లా వర్షం కురిసింది.

గణ: ఇదంతా బ్రాహ్మలు జనులను తెలివితక్కువవాళ్లను చేసి వాళ్ల డబ్బు కడతేర్చడానికి పన్నిన మంత్రం కాని అంతకంటే వేరేమీ లేదు. ఆ వెయ్యి కుండల నీళ్లూ గుళ్లో పోయించడం కంటే తమ పొలాల్లో పోయించుకుంటే పొలాల్లో కొంత భాగమైనా తడిసిపోను. ఆ నూరు రూపాయలూ ఖర్చు పెడితే శుభ్రంగా ఒక మోటనుయ్యి వచ్చును. ఆ నూరు రూపాయలూ కూలీవాళ్లకు ఇచ్చి నీళ్లు తోడించి పోయించినా బహుబాగా పొలాలు పండేవి. మూఢులుగనుక వాళ్లు నిష్కారణంగా నూరు రూపాయలు బ్రాహ్మల పొట్ట పెట్టి పాడు చేసినారు. నిరుటి సంవత్సరం మన ఊళ్లో సహస్రఘటాభిషేకం చేస్తే పయినుంచి ఒక్క చుక్క నీరు పడ్డది కాదు. వీధులు మాత్రం రొచ్చుపడి పదిరోజులు నడవడానికి వల్ల అయింది కాదు.

శంక: మంత్ర ప్రభావం కాకపోతే రెండో ఊళ్లో కురవడానికి కారణం ఏమిటి? నాకు తోచక అడుగుతాను చెప్పండి.

గణ: మంత్ర ప్రభావం అయితే ఈ ఊళ్లో కురవకపోవడానికి కారణం ఏమిటో మీరు చెప్పండి చూతాము. ఈ సహస్త్రఘటాభిషేకాలు వేసవి కాలంలో వర్షాలు కురిసేముందు చేస్తారు. వాటంతట అవి వర్షాలు కురిస్తే బ్రాహ్మలు అవి తమ మహత్యం వల్లనే అంటారు. కురియకపోతే కన్నంలో దొంగలు తేలుకుట్టినట్లు మాట్లాడక వూరుకుంటారు. తరువాత వర్షాలు కురిసినా కురియకపోయినా ముందుగా బ్రాహ్మలకు సంభావనలూ సంతర్పణలూ తప్పవు. ఇది అంతా పట్టపగలు అందరూ మేలుకుండగా చేసే మోసము.

శంక: అబ్బాయీ! ఈ ప్రసంగం ఇక చాలించు. అంతకంతకు బ్రాహ్మణ దూషణ ఎక్కువ అవుతున్నది. బ్రాహ్మ ద్వేషం ముదిరిన తరువాత ఇక వాడితో మాట్లాడరాదు. ఇప్పుడు ఇంగ్లీషు చదువు వచ్చి ఈ మాలచదువు మూలంగా శాస్త్రాలూ, ఆచారాలూ మన్నుకొట్టుకుని అంతా భ్రష్టయిపోతున్నాయి. ఇంగ్లీషు చదువుకున్న వాళ్లు వట్టికిరస్తానీ ముండావాళ్లు అన్నింటికీ కుశ్శంకలు చేసి లోకమంతా మాల కూడుచేసి పాడుచేస్తున్నారు. రామరామ రామరామా! ఇక ఈ మాటలు వింటే పాపం వస్తుంది.

(అని చెవులు మూసుకుని లేచిపోవుచున్నాడు.)