వేమన కవిత్వం అభివ్యక్తి నైపుణ్యం

కొలకలూరి మధుజ్యోతి
వేమనను ప్రజలు ఎందుకు ఆదరించారు? ఎందుకు గుండెకు హత్తుకున్నారు? 1650 ప్రాంతం వాడిగా(వేమన వాదం - ఎన్‌.గోపి) భావించబడిన వేమన, శతాబ్దాలుగా ప్రజల నాల్కలపై నర్తించటానికి కారణం ఏమిటి? నేటి కర్ణాటక తమిళ ప్రాంతాలలో చావు పెళ్ళి సందర్భాలలో వేమన పద్యాలు పాడుకొంటార(విశ్వకవి వేమన Iహ)ని గర్వంగా చాటుకొంటున్నార. వేమనను రాష్ట్ర పరిధిని కూడా దాటించిన ఘనత ఏమిటి?
విశ్వకవి వేమన, ప్రజాకవి వేమన, సామాజిక కవి వేమన, ఆదర్శ కవి వేమన, సంఘ సంస్కర్త వేమన, యోగి వేమన అని వేమనను మనం నిత్యం తలచుకొంటూనే ఉన్నాం.

ఇన్ని రకాలుగా తలచుకోవటంలోనే వేమన తెలుగువారికి ఎంత సన్నిహితుడో అర్థం అవుతుంది. వేమనను తరాలుగా తెలుగు వారికి దగ్గర చేసినది వేమన సాహిత్యం. సాహిత్యాన్ని వారధిగా చేసుకొని కాలాల పొడుగునా జీవిస్తూ సాగుతున్న ధన్యజీవి వేమన.

వేమన రచనలు సామాజికులకు చేరువగా ఉండే లక్షణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. వేమన బ్రాహ్మణ, కోమటి వ్యతిరేకి అని, స్త్రీ ద్వేషి అని సిద్ధాంతాలున్నాయి. వేమన పుట్టిన చోటును కాలాన్ని గూర్చి బహు చర్చ ఉంది. వేమన కులం పట్ల కూడా ప్రశ్నార్థకాలే. ఇంత గందరగోళమూ చాలనట్టు, చాలా పద్యాల పట్ల వేమనవేనా అనే అనుమానం ఉంది.
వేమనలో కులనిరసన ఉంది. కమ్యూనిస్టులు ఆర్థిక కోణం వీక్షించారు. భావవాదులు వేమనను వడపోశారు. వేమనలోని రసవాదాన్నీ పరీక్షకు పెట్టారు.
వేమన పట్ల ఇన్ని ఆలోచనలు, అనుమానాలూ వేమనను మళ్ళీ మళ్ళీ తరచి చూడటానికి కారణం అవుతూ ఉన్నాయి.
వీటన్నింటికీ దూరంగా మరో కొత్తకోణం కూడా ఉంది వేమనను పరామర్శించటానికి. అది వేమనలోని వ్యక్తీకరణ సామర్థ్యం. వేమనను ప్రజలు ఎందుకు ఆదరించారు? ఎందుకు గుండెకు హత్తుకున్నారు? 1650 ప్రాంతం వాడిగా(వేమన వాదం - ఎన్‌.గోపి) భావించబడిన వేమన, శతాబ్దాలుగా ప్రజల నాల్కలపై నర్తించటానికి కారణం ఏమిటి? నేటి కర్ణాటక తమిళ ప్రాంతాలలో చావు పెళ్ళి సందర్భాలలో వేమన పద్యాలు పాడుకొంటార(విశ్వకవి వేమన Iహ)ని గర్వంగా చాటుకొంటున్నార. వేమనను రాష్ట్ర పరిధిని కూడా దాటించిన ఘనత ఏమిటి?
ఈ ప్రశ్నలకు, ఇలాంటి ప్రశ్నలకు సమాధానం వేమనకున్న వ్యక్తీకరణ సామర్థ్యమే. ఆ వ్యక్తీకరణ ఎలా 
ఉంది. ఎలా చూడవచ్చు అంటే పలు మార్గాలు కనిపిస్తున్నాయి.
I. Expressionism: 19వ శతాబ్దపు చివరిలో 20 శతాబ్ది తొలినాళ్ళలో యూరోపులో ముఖ్యంగా ఫ్రాన్సు జర్మనీలలో తలెత్తిన వాదం అభివ్యక్తవాదం. 
Expressionism అనే ఆధునికవాదం కవిత్వంలో చిత్రలేఖనంలో తలెత్తినది.'Its typical trait to present the world solely from a subjective perspective, 
distorting it radically for emotional effect in order to evoke moods or ideas' (wikipedia app).   వస్తుమయ ప్రపంచం ఎలా ఉన్నది అనే దృష్టితో కాకుండా ఆత్మగతానుభవాన్ని చెప్పటమే వఞజూతీవరరఱశీఅఱరఎ లోని విశిష్ట గుణం, అది ఆలోచనలను రేకెత్తించే క్రమంలో, ఉద్వేగాల ప్రభావాన్ని చెదరగొట్తుంది.

 

'... a movement or tendency that strives to express subjective feelings and emotions rather than to depict reality or nature objectively .... In 
expressionism the artist tries to present an emotional experience in its most compelling form. The artist is not concerned with reality as it appears but with its inner nature and with the emotion aroused by the subject' (autocww.colorado.edu). వస్తు ప్రధాన ప్రకృతిలో వాస్తవాన్ని చిత్రించటం కంటే, ఆత్మగతమైన భావాలను 
ఉద్వేగాలను వ్యక్తం చేయటానికి తపనపడే ఉద్యమం లేదా ధోరణి ఇది. దీనినేA.H.Abrams 'The central feature of expression is a radical revolt against realism' (A Glossary of literary terms) అని పేర్కొన్నాడు. ఇందులో కళాకారుడు ఉద్వేగభరిత అనుభూతిని పంచుతాడు. కనిపించేది కాక, అది కలిగించిన ఉద్వేగం అతనికి ప్రధానం. వాస్తవికతకు వ్యతిరేకంగా తలెత్తిన తిరుగుబాటే ప్రధాన లక్షణం అభివ్యక్తి వాదానికి.'In literature expressionism is often considered a revolt against realism and naturalism, seeking to achieve a psychological or spiritual reality rather than record external events in logical sequence' (www.infoplease.com). వాస్తవికతకు భిన్నంగా, మానసిక ఆధ్యాత్మిక వాస్తవికతను తెల్పేది అభివ్యక్తి వాదం.
అభివ్యక్తి వాదం వాస్తవికతకు ప్రాకృతికాంశానికి భిన్నమైనది. దృగ్గోచరం అయ్యే విషయం కాక అది కల్పించే మానసిక ఆధ్యాత్మిక భావోద్వేగ వ్యక్తీకరణ అభివ్యక్తి వాదం. ఇది అత్యాధునిక కాలంలో జన్మించిన వాదం.1650 ప్రాంతం వాడిగా చెప్పుకొంటున్న వేమన్న పద్యాలకు ఆధునిక వాదాలను ఆపాదించటం ఎంతవరకు సబబు? లక్ష్య లక్షణ సమన్వయం సాధ్యమా? కాలాంతరాల లక్ష్యలక్షణాలు పరచటం సమన్వయ సాధ్యమా?
లక్ష్యం అంటూ ఉంటే లక్షణం ఆపై ఏర్పడుతుంది. పూర్వం రచనలకు లక్షణాన్ని అన్వయించటం పరిపాటి. లక్షణాలు ఏర్పడ్డాక రచనా నిర్మాణం సులువుగా సాగుతుంది. లక్ష్యం లేకుండా లక్షణం ఏర్పడదు. లక్షణం ఏర్పడ్డాక తదనుగుణ రచనలు వెలువడుతూ, కొత్త కొంగొత్త అంశాలను లక్షణాలకు జోడింపబడతాయి. కనుక లక్ష్యంగా ఉన్న వేమన పద్యాలకు expressionism అన్వయం అసమంజసం కాదు పూర్తిగా సబబు, సాధ్యమూ. ఎందరో చేసిన రచనల ఆలోచనల ఫలితమే అభివ్యక్త వాదం. అది పాశ్చాత్య దేశాలలో 
ఉద్భవించినా, వేమన పద్యాల తర్వాత కాలాలలో పుట్టినా, దానిని ఈ పద్యాలకు అన్వయించటం తప్పూ  కాదు, అసాధ్యమూ కాదు.
వేమన్నలో స్వేచ్ఛాభివ్యక్తి ఉంది. ఉద్వేగజనిత అభివ్యక్తి ఉంది. బాహిరంగా గమనిస్తే, పాశ్చాత్య ధోరణిని వేమన పద్యాలకు అన్వయించటానికి మౌలిక లక్షణమే విభేదిస్తుంది. వేమన సమకాలీన సమాజ వాస్తవ స్థితిగతులను నిలదీసినవాడు. సమాజ వాస్తవస్థితే వేమనకు ముడి సరుకు. కనుక వాస్తవికతకు దూరంగా తన అంతర్లీన స్పందనల ప్రాముఖ్యం ఇక్కడ వర్తించదు. ఇది కాదు వేమనలోని అభివ్యక్తి సామర్థ్యం.
కాని లోతుగా గమనిస్తే కొంత అన్వయానికి దక్కక పోదు. వాస్తవాన్ని నిరాకరిస్తూ, అది కల్పించే భావోద్వేగాల వ్యక్తీకరణ వేమన్నలో చాలా ఎక్కువ. Revolt against realism చాలా స్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది వేమన్నలో కుల నిరసనలో మూఢ విశ్వాసాల. నిరసనలో అదే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. పాశ్చాత్య ధోరణి expressionism కొంతవరకు వేమన పద్యాలకు అన్వయించవచ్చు.
'రాతి బొమ్మకేల రంగైన వలువలు గుళ్ళు గోపురములు గుంభములును కూడు గుడ్డ తాను గోరునా దేవుండు'
సమాజం దేవుళ్ళను పూజిస్తుంది. పూజల పేరిట, భగవంతుడి పేరిట అనంతమైన ఖర్చు చేస్తుంది. మతం మానవసేవే మాధవసేవ అంటుంటే సమాజంలోని జనులు ఆ మాట విస్మరించి దేవుడి పేరిట దేవుడు కోరనైనా కోరని వస్త్రాలు, గుళ్ళు గోపురాలు కుంభాలు ఇస్తూ అనవసర ఖర్చు చేస్తున్నారు. కూడు గుడ్డ కోరడు దేవుడు. అయినా సమాజం ఇస్తూ ఉంది. తను చుట్టూ కూడు గుడ్డ కోరేవాళ్ళు ఉంటే వారిని సమాజం పట్టించుకోవటం లేదు.
'లెక్కలేనియాశ లీలమై యుండగా  తిక్క యెత్తి నరుడు తిరుగుగాక కుక్క వంటి మనసు కూర్చొండనిచ్చునా'
మనిషి ఆశకు అంతు లేదు. అదే ఆశ మనిషి వెర్రివాడిని చేస్తుంది. తిక్క పూని మనిషి చెలరేగిపోతాడు. తన ఆశ తీరేదాకా మనిషి నిలువలేడు. ఆ నిలువలేని గుణం కుక్క వంటి మనసుగా అభివర్ణించాడు వేమన. మనిషికి స్వాభావికమైన ఆశ అనే గుణం ఎంత నీచమో చెప్పాడు. వాస్తవికమైన ఈ స్వభావాన్ని నిరసించటంలోనే మనిషి ఎలా ఉండాలో సూచించాడు. వాస్తవ స్థితి పట్ల తిరుగుబాటు వేమనలో చాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
II. Communicative skills : ఈ రోజు, కార్పొరేట్‌ జీవితానికి అవసరమైన సామర్థ్యంగా Communicative skills ను పెంపొందించటానికి తర్ఫీదు నిస్తున్నారు. ఇప్పటి ఈ అంశాన్ని మన ఆలంకారికులు ఔచిత్యం అని గుణం అని రీతి అని వివిధ రకాలుగా పద్యానికి అనుగుణంగా చెప్పారు. పరిధి ప్రమేయం లేకుండా వేమన తన ధోరణిలో సాగాడు. వేమన మార్గం నేటి Communicative skills లో బోధించే విషయాలకు ఎంత దగ్గరగా ఉందో లక్ష్యలక్షణ సమన్వయం చేస్తే తెలుస్తుంది. Communicative Skills - Learning, Speaking, Writing and Reading skill కి నిదర్శనం వేమన.
వేమన వ్యక్తీకరణకు లక్ష్యం ప్రజలు. కనుక ప్రజలు ఏ విధంగా ప్రభావితమవుతారో ఆ విధంగా పద్యాలను చెప్పాడు వేమన వేమన పద్యాలు చెప్పాడు, రాయలేదు. ఇదిOral Communication. 'Oral Communication is the spoken means of effective expression of ideas, positions perspectives or view points to others individually or in group situations' (L.S. - Loveleen Kaur). వేమన తన ఆలోచనలు, దృష్టి కోణాలను ఆవిష్కరించటానికి పద్యాన్ని అందులోనూ ఛంద క్లిష్టతలేని, జనం నాలుకపై నాలుగు కాలాలపాటు సాగగల ఆటవెలదిని గ్రహించాడు.
'ఉప్పు కప్పురంబు నొక్క పోలిక నుండు చూడజూడ రుచుల జాడ వేరు పురుషులందు పుణ్య పురుషులు వేరయా'
ఆధునిక ధోరణి అయిన అభివ్యక్తి నైపుణ్యాలు నిత్య జీవితావసరాలు. అటువంటివి నాడే వేమన రచనలో కనిపించటం విశేషం.
1. Clarity & Brevity: స్పష్టత. సంక్షిప్తత వేమన శక్తులు. దేన్నైనా సందిగ్థత లేకుండా చెప్ప గల సమర్థుడు. ఈ రకమైన వ్యక్తీకరణ (ూతీaశ్రీ జశీఎఎబఅఱషa్‌ఱశీఅ)లో స్పష్టత (జశ్రీaతీఱ్‌వ), సంక్షిప్తత (దీతీవఙఱ్‌వ) ఉండి తీరాలి. వేమన తాను చెప్పదలచుకొన్న ఆలోచనను ఎంత నిక్కచ్చిగా చెప్పాడో, ఆటవెలదిని గ్రహించి సంక్షిప్తతకు ఎంత పెద్ద పీట వేశాడో గ్రహించవచ్చు. '....చెప్పదలచుకొన్న భావాన్ని తగిన విస్తీర్ణంలోనే క్లుప్తంగా చెప్పటం' ఒక ప్రత్యేకతగా చెప్పాడు చేకూరి రామారావు (వేమన్న వాదం, ఎన్‌.గోపి హI).
'ఎంత చదువు చదివి ఎన్ని నేర్చినగాని హీనుడు గుణంబు మానలేడు బొగ్గు పాలగడుగ బోవునా మలినంబు'
సంక్షిప్తత, స్పష్టతలు వేమన సొంతం.
2. Enthusiasm: ఉత్సుకత, పద్యం ప్రజల నాలుకల పై నర్తించటానికి ఒక కారణం ఉత్సుకతే. పద్యశైలి, పద్య నిర్మాణం వేమనలో ప్రత్యేకంగా ఉంది. ఉత్సుకత అదనపు శక్తి అయి శైలిలో భాగం అయి, ప్రజలలో మౌఖికంగా వ్యాప్తి చెందగల శక్తిని పొందింది. వ్యక్తీకరణ సామర్థ్యాన్ని పెంచే మరో లక్షణం ఉత్సుకత లేదా ఆసక్తి (Enthusiasm). వేమన రచనలో ఇది పుష్కలంగా ఉంది. ఏ పాదానికి ఆ పాదం ఎత్తుగడగా ఉండి దేన్ని చెప్పబోతాడా? చురకెలా వేస్తాడా? ఏ అంశాన్ని తూర్పార బడ్తాడా? వంటి ఆలోచనలతో సాగి మూడో పాదంతో ఆ సస్పెన్స్‌ భగ్నమై స్పష్టత ఏర్పడుతుంది.
'నీళ్ళలోన మీను నిగిడి దూరము పారు 
బయల బారెడైన పారలేదు'
దీన్నెందుకు చెప్తున్నాడు అన్నది మూడో వాక్యంతో స్పష్టం అవుతుంది. స్థాన బలిమిగాని తన బల్మికాదయా' అని. మరో నిదర్శనం.
ఏం చెప్పబోతున్నాడు? దీనిని ఎందుకు చెప్పాడు? నీటిలో చేప స్వేచ్ఛగా విహరిస్తుంది. దాని కదలికలు 'నిగడి దూరం పారటాన్ని' వివరిస్తుంది. అదే చేప బయట ఉంటే కొంతైనా ముందుకు సాగలేదు. అదీ సహజమే. నీటిలో అంతగా పారాడే చేప బయట పారాడలేదు. అది దాని సామర్థ్యం కాదు. 'స్థాన బలిమి' అంటూ వాస్తవాన్ని చెప్పాడు. పరిమితులలో జీవించే మనిషి కూడా తనవైన పరిసరాలలో ఎగిరెగిరి పడతాడు. కానిచోట అణిగిమణిగి ఉంటాడు. ఇలాంటిదే మరో నిదర్శనం.
'నీళ్ళలోన మొసలి నిగిడి ఏనుగుబట్టు 
బయట కుక్క చేత భంగపడును 
స్థానబలిమి కాని తన బల్మికాదయా' ఇలాంటిదే మరొకటి
'చిక్కియున్న వేళ సింహంబునైనను 
బక్క కుక్కయైన బాధసేయు 
బలిమి లేని వేళ పంతముల్‌ చెల్లవు' ఎంత వాస్తవమిది. యవ్వనంలో ఎగిరెగిరి పడిన వాడు వృద్ధాప్యంలో ఎలాంటి స్థితిని అనుభవిస్తాడు. నాటి రోష పౌరుష పంతాలు నేటి వృద్ధాప్యంలో సాధ్యమా? ఆ వాస్తవాన్నే చెప్తుంది ఈ పద్యం. ఉత్సుకత ఎల్లెడలా వ్యాపించి ఉంటుంది వేమన పద్యాలలో. 
3. Informal Communication: అభివ్యక్తి (Communication) లో Formal, informal అని రెండు రకాలు 
ఉంటాయి. పద్ధతిగా, ఒక క్రమంగా సాగితే Formal Communication అంటారు. ఎలాంటి నియంత్రణా లేనిది Informal Communication. సమాజంలోనికి తన ఆలోచనలను యథోచితంగా ప్రచారం కావటానికి వేమన గ్రహించిన పద్ధతి informal Communication. దీని కొరకు వేమన, తన ఆలోచనలను, ఉపయోగించాడు.Informal Communication లో ఓ క్రమత ఉంటుంది. ప్రజలకు తమది అనే భావన కలిగించే అంశాలను వేమన ఎన్నుకొన్నాడు. అవి తన ప్రజలను కట్టిపడేసే ఆకర్షక లక్షణాలు అయ్యాయి. మలయానిలాలు, చకోరాలు, హిమవత్పర్వతాలు వంటివి ససేమిరా వేమన పద్యాలలో కనపడవు కుక్క, చెరకు, కొండ, అద్దం వంటివి. సామాన్యుడికి నిత్యజీవనంలో తారసపడే విషయాలు వస్తువులే పద్యంలో ఉంటాయి. దాని వలన సామాన్యుడికి ఆ పద్యం పట్ల భ్రమలు ఉండక, వాటి పట్ల ఒక ఆత్మీయ భావం ఏర్పడుతుంది. ప్రాచీన కవుల కవి సమయాలు వేమన్న పట్టించుకోలేదు. వేమన్న పై ఎవరి నియంత్రణా లేదు. వేమన్న అభివ్యక్తిపైనా ఎలాంటి నియంత్రణాలేదు. అందుకే మానవ జీవితానుభవాలు యథాతథంగా అక్షరరూపంగా దాల్చాయి.
'చెప్పులోని రాయి, చెవిలోన జోరీగ, కంటిలోని నలుసు, కాలిముల్లు ఇంటిలోని పోరు ఇంతింత కాదయా'
చెప్పులో రాయి ఉంటే నడవటం ఎంత కష్టమో అందరికీ అనుభవమే. చెవిలో జోరీగలగోల, కంటిలో నలుసు పెట్టే ఇబ్బంది, కాలిలో దిగిన ముల్లు పెట్టే చీకాకు పదే పదే ఎదురయ్యే అనుభవాలు. తప్పించుకోలేనివి. అలాంటిదే నిత్యం ఎదురయ్యేది తప్పించుకోలేనిది అయిన అనుభవం 'ఇంటిలోని పోరు' అంటే భార్య పెట్టే నస. ఆడంబరాలు లేని అభివ్యక్తి వేమన్న సొంతం.
'టంక మతుకకున్న పొంకంబుగా రాదు స్వర్ణ భూషణంబు, జగమెఱుంగు భటుడు వెంట లేక ప్రభుడు శోభించునా'
ఇది స్వాభావికమూ లోకరీతి కూడా. బంగారు ఆభరణానికి టంకం తప్పని సరి. అది ఉంటేనే స్వర్ణం అతక గలిగేది. అలాగే రాజు  ఒంటరిగా ఉంటే రాజసం ఎక్కడ మందీ మార్బలం ఉంటేనే రాజు ఔన్నత్యం. భటుడు ఉంటేనే రాజుకు శోభ. చిన్న అంశంతో మానవ స్వభావాన్ని స్పష్టంగా చెప్పాడు వేమన.
వేమన ప్రజలకు తాను చెప్పాలనుకొన్న అంశాన్ని నయానో భయానో చెప్పటం ఉంది. నచ్చ చెప్పినట్టు చెప్పాడు. తన భావాలు జనాన్ని చేరటానికి, జనం వాటిని గ్రహించటానికి, ఆమోదించటానికి పాటించటానికి ఇది ఒక మార్గం.
'చంపదగిన యట్టి శత్రువు తన చేత చిక్కెనేని కీడుసేయరాదు పొసగ పొమ్మనుటే చావు'
ఇలాంటి లోకరీతే ఇవి తెల్పుతాయి.
'అల్పుడెపుడు పల్కు ఆడంబరముగాను సజ్జనుండు పల్కు చల్లగాను కంచుమోగినట్లు కనకంబు మోగునా'
'దోసకారియైన దూసరికాడైన బగతుడైన వేదబాహ్యుడైన ధనికునెల్లవారు తనియింపుచుందురు'.
'అల్ప బుద్థి వాని కధికారమిచ్చిన దొడ్డ వారినెల్ల తొలగద్రోయు చెప్పుదినెడు కుక్క చెఱకు తీపెరుగునా....'
ఇలా నిర్ణీత పరిధి / చట్రంలో ఇరుక్కోని అభివ్యక్తి వేమనది.
III Satire, Irony, Sarcasm: సాహిత్యంలో అభివ్యక్తిలో సమర్థవంతంగా భావ వినిమయానికి దోహదమయ్యే అంశాలు ఇవి. తమ తమ మార్గాలలో ఇవి శ్రోతను / పాఠకుడిని కట్టిపడేస్తాయి. అధిక్షేపం వ్యంగ్యం ఆయా వృత్తాలలో అందించే భావ స్పష్టత కేవల వాచ్యార్థానికంటే భిన్నమై, సందర్భాన్ని అనుభూతింపచేసే విశేషాలు. Sarcasm, Irony (వ్యంగ్యం)లో భాగంగా పేర్కొనబడుతున్నా, దాని ప్రత్యేకత దానిదే.
1. Satire అధిక్షేపం: విషయాల పట్ల విమర్శనాత్మక దృష్టిని కలిగి వ్యంగ్య హాస్య ధోరణిలో చిత్రిస్తూ వ్యాఖ్యానిస్తూ పరిష్కార మార్గాన్ని సూచిస్తూ సాగుతుంది అధిక్షేపం. వ్యక్తులకూ సంస్థలకూ సమాజానికి సంబంధించిన లోపాలను వైఫల్యాలను ఎత్తి చూపటం దీనిలో ప్రధానం. ఇది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది. ఒకటి ప్రత్యక్ష అధిక్షేపం. రచయిత / కవి నేరుగా పాఠకుడిని / శ్రోతని ఉద్ధేశించి తన వ్యంగ్య వ్యాఖ్యానాలను చేస్తాడు. రెండవది పరోక్ష అధిక్షేపం. దీనిలో రచయిత / కవి ఏదో ఒక పాత్ర ద్వారా లేదా సంఘటన ద్వారా వ్యంగ్య వ్యాఖ్యానాలను తెలియజేస్తాడు. అధిక్షేపం చెప్పే విధానాన్ని బట్టి సరదాగానూ గంభీరంగానూ ఉండవచ్చు. కొన్ని ప్రయోజనాలను ఆశించి అధిక్షేపం వాడటం జరుగుతుంది. 1. దుర్మార్గాన్ని ఖండించడం. 2. చెడును సంస్కరించడం, 3. ప్రమాణాలనూ, ఆదర్శాలనూ సత్యాన్నీ రక్షించడం, 4. చెడుకి వ్యతిరేకంగా నిరసన, 5. కపటత్వం, అహంకారం, దురాశ వంటి మానసిక విపరీతాలకు జవాబుగా (సాహిత్య విమర్శ పదాల డిక్షనరి, ఎస్‌.ఎస్‌.నళిని.) అధిక్షేపం వాడటం ఉంటుంది.
వేమన అధిక్షేపం ఎంతో ఎక్కువ. సమాజరీతిని దుయ్యబట్టడంలో అధిక్షేపం వేమన్నకు ఎలా వాహికగా నిల్చిందో వేమన పద్యాలు తెలిసిన వారికి సుపరిచితమే. వేమన్నది ప్రత్యక్ష అధిక్షేపమే. తను సహించలేని సమాజ అసమానతలు, మనిషిలోని న్యూనస్వభావాలు, సమాజం నూరి పోసే మూఢ విశ్వాసాలు వీటన్నింటిపై సంధించిన అక్షర తూణీరాలు ప్రత్యక్ష అధిక్షేప ప్రతినిధులే. పైన పేర్కొన్న ఐదు అంశాలు వేమనలో మచ్చుకు ఒకటిగా చూడవచ్చు.
1. 'మృగము మృగమనుచును మృగముల దూషింతు 
మృగము కన్న చెడుగు మూర్ఖుడగును 
మృగముకున్న గుణము మూర్ఖునికే లేదు'.
దుర్మార్గుని ఖండించడం ప్రధానం. మనిషిలోని మూర్ఖత్వం పశువుకంటే హీనంగా ఉండటాన్ని గుణ హీనతను గర్హించాడు. పశువును తిడ్తాం కాని పశువు కంటే మూర్ఖుడు మనిషి. పశువుకున్న గుణం మూర్ఖుడైన మనిషికి లేదు అంటూ మనిషిలో పతనమయిన గుణాలను ఖండించాడు.
2. 'చాకికోకలుదికి చీకాకు పడజేసి 
మైల దీసి లెస్స ముడుపు జేయు 
బుద్ధి చెప్పువాడు గుద్దిన నేమయా'
చెడును సంస్కరించడం అవసరం. మంచి చెప్పేవాడు కఠినంగా ఉన్నా తప్పు లేదు అంటాడు వేమన. పెట్టేవాడే మొట్టుతారంటారు. కడుపు నిండా తిండి పెట్టేవాడు రెండు దెబ్బలేసినా తప్పు లేదు. దానినే వేమన ఇక్కడ చాకలి వృత్తితో పోల్చి చెప్తున్నాడు. బట్టల మురికి పోగొట్టటానికి చాకలి బాదుతాడు / ఉతుకుతాడు. అలాగే బుద్ధి చెప్పే వాడు గుద్దినా తప్పు లేదు అంటూ సంస్కరణంలో భాగంగా చెప్పాడు వేమన.
3. 'పాలలోన బులుసు లీలగా గలిసిన 
విరిగి తునకలగును విరివిగాను 
తెలివినెల్ల నాశ కలిగించి చెరచురా'
వాస్తవం కఠినంగా ఉన్నా అది చెప్పే సత్యం చేదుగా ఉన్నా స్వీకరించక తప్పదు. అది జీవితగమనానికి సజావైన మార్గాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. దానినే వేమన చెప్తున్నాడు. మనిషికి ఆశ సహజం. అది అత్యాశకారాదు. అదే ఆశ విచక్షణను మింగేయరాదు. పాలలో పులుపు కలిస్తే అంతటి స్వచ్ఛమైన పాలూ విరిగిపోతాయి. అలాగే ఆశ మనిషి తెలివిని మబ్బు కమ్మేలా చేస్తుంది. అతిశయించిన ఆశ ఉండరాదు. ఇలాంటి భావననే వాస్తవికతనే చెప్తుంది ఈ పద్యం.
4. ఉప్పులేని కూర యొప్పదు రుచులకు పప్పులేని తిండి ఫలము లేదు 
అప్పులేని వాడె అధిక సంపన్నుడు'
కూరకు ఉప్పు, తిండికి పప్పు ఉంటేనే సార్థకత. అప్పు లేకుండా జీవించే వాడే అధిక సంపన్నుడు అనే సత్యాన్ని చాటాడు. అప్పు ఊపిరి సలపనివ్వదు. వడ్డీ చక్రవడ్డీ కుంగదీస్తాయి. మనిషి కుంగిపోతాడు ఇవి లేనివాడు ప్రశాంతత నిరుపమానం. అందుకే అప్పు లేనివాడు అధిక సంపన్నుడు అన్నాడు వేమన.
5. 'పుత్తడి గలవాని పుండు బాధయు గూడ 
వసుధలోన జాల వార్తకెక్కు 
పేదవాని యింట పెండ్లైన ఎరుగరు'.
చెడును నిరసించటం వేమనలో ఉంది. ధనిక పేద వైషమ్యాలు సమాజాన్ని ముక్కలు చేసి దూరాలను పెంచుతున్నాయి. ధనువంతుడిది ఆర్భాటం. పేదవాడిది కటకట. ఈ వైరుధ్యం పట్ల నిరసన వేమనలో కనిపిస్తుంది. డబ్బున్న వాడికి కలిగే చిన్న పుండు వార్త అవుతుతంది. ఈ  వ్యత్యాసానికి మూలం ధనం అని అధిక్షేపించాడు వేమన. అలాగే మనిషిలో ఉండవలసిన సుగుణాలు లేకపోయినా సహించలేదు వేమన.
6. 'తల్లిదండ్రి మీద దయలేని పుత్రుండు 
పుట్టనేమి, వాడు గిట్టనేమి 
పుట్టలోన చెదలు పుట్టదా గిట్టదా' 
అంటూ మానవుడికి ఉండాల్సిన స్వభావం కొరవడితే ఆ జీవితం ఎంత వ్యర్ధమో చెప్పాడు.
7. 'మెలత నడవి నుంచి మృగము వెంటనె పోయె 
రామచంద్రుకన్న రసికుడేడి? 
చేటుకాలమునకు చెడుబుద్ధి పుట్టును'.
కపటత్వం దురాశా మనిషిని వివేక హీనుడిని చేస్తాయి. సీతను అడవిలో ఉంచి బంగారు లేడికై వెళ్ళిన రామచంద్రుడిలో కలిగిన దురాశే. అది సీతదే అయినా, రామాయణ కథాగతికి కారణం అయ్యింది. దురాశ అనే చెడుబుద్ధే రాముడి చేటు కాలానికి కారణం అయ్యిందంటాడు వేమన. ఇలా అధిక్షేపం పరిపరి విధాలుగా వేమనలో కనిపిస్తుంది.
2. Irony: Satire కి Iron అకి కొంత భేదం కొంత సారూప్యం ఉంది.'Literary satire is to convey a norm, where as that of irony is to urge a search after an unknown truth; the norm is opposed to and the truth different from a real but allegedly unsatisfactory state of affairs. In both cases the communication is indirect and takes the shape of an attack whether vieled(irony) or not(satire); Satire makes the reader aware of truth and irony of the way to truth both at the expense of an intellectual effort and there is something theatrical about both ways of writing - Jean weisgerber(www.j.stor.org)
సెటైర్‌ ఒక విధానాన్ని, ఐరనీ సత్యాన్వేషణ అవసరాన్ని చెప్తాయి. వాస్తవాన్ని సెటైర్‌ నిరసిస్తే, వాస్తవ భిన్నమైన సత్యాన్ని ఐరనీ వ్యక్తం చేస్తుంది. రెండూ పరోక్ష వ్యక్తీకరణలే అయిన ఐరనీ గోప్యంగా సెటైర్‌ బాహాటంగా దాడి చేస్తాయి. సెటైర్‌ పాఠకుడిని సత్యం గ్రహించేలా చేస్తే ఐరనీ సత్య మార్గాన్ని తెలిసేలా చేస్తాయి.
వేమనలో సెటైర్‌ ఎలా ఉందో చూశాం. వ్యంగ్యం కూడా ఉంది. అది ఎలా ఉందో చూడవచ్చు.
'....irony is used to suggest the stark contrast of the literal meaning being put forth. The deeper real layer of significance is revealed not by the words themselves but the significance is revealed not by the words themselves but the situation and the context in which they are placed(literary devices.com)
 
Irony వాచ్యార్థాన్ని కాక వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. దాని అంతరార్థం కేవలం పదాల ద్వారా కాక, సందర్భాన్ని బట్టి వ్యక్తం అవుతుంది. కవి/రచయితకు ఉన్న వ్యక్తీకరణలో సామర్థమే అయినా ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వం కలిగినది వ్యంగ్యోక్తి (Irony).  కవి చెప్పదలచుకొన్న విషయాన్ని వ్యంగ్యంగా చెప్పటం కవితలో/రచనలో సునిశితతను నింపుతుంది.
Irony ప్రధానంగా మూడు రకాలు Verbal Irony, Situational Irony and Dramatic Irony. 'Verbal Irony arises from sophisticated or resigned awareness of contrast between what is and what ought to be and expresses a controlled path with out sentimentality(www.britannica.com). Situational irony అంటే'The difference between what is expected to happen and what actually happens (www.storyboard.com). Dramatic Irony అంటే where the audience is more aware of what is happening than a character(www.storyboardthat.com). verbal irony ఎలా ఉంది ఎలా ఉండాలి అనే విభిన్నతల నుంచి తలెత్తిన అవగాహన నుంచి ఇది ఏర్పడుతుంది. జరుగుతున్నవి, జరగాలనుకొన్న దాని మధ్య తేడాల వల్లSituational Irony ఏర్పడుతుంది. దీనిలో పాత్రలు ప్రేక్షకులకు వాస్తవ సన్నివేశం గూర్చి పూర్తి అవగాహన ఉంటుంది. ఏం జరుగుతూ ఉందో పాత్ర ంటే ప్రేక్షకులకి బాగా తెలుస్తూ 
ఉండటాన్ని Dramatic Irony అంటారు.
వ్యంగ్యం వేమన పద్యానికి విలువను ఇచ్చింది. వేమనలో Verbal Irony చూడగలం.Situational Irony & Dramatic Irony కేవలం రూపకాలకు సుదీర్ఘ కావ్యాలకు సంబంధించిందే తప్ప నాలుగు పాదాల పద్య పరిధికి లొంగేది కాదు, అతీతమైంది. వేమన వ్యంగ్యాన్ని బాసటగా తీసుకొని సమాజానికి హితాన్ని బోధించాడు. సమాజాన్ని విమర్శించాడు. మూఢ విశ్వాసాలను నిరసించాడు. మానవ స్వభావాన్ని ఎత్తి చూపాడు. 
'పాల సాగరమున పవ్వళించిన సామి 
గొల్లయిండ్ల పాలు గోరనేల? 
ఎదుటివారి సొమ్ము ఎల్లవారికి తీపి'
ఈ పరిహాసం నొప్పించని హాసం. పొరుగింటి పులగూర చందం. మనిషిలోని ఈ కోణం భగవంతుడికైనా అధిగమించలేనిది కావటం పరాకాష్ఠ. పాలసాగరాన పవళించిన స్వామి విష్ణుమూర్తి. ఆయనకు అనంతమైన పాల సాగరం ఉండగా పాల పట్ల ఆశ ఉండటం అంటూ జరగదు. కాని కృష్ణావతారంలో ఆయన గొల్లవారిళ్ళల్లో పాలు, వెన్న దొంగిలించాడు. మనిషైనా దేవుడైనా పక్కవాడి సొమ్మును ఆశపడటం పరిపాటి.
'మెలత నడవి నుంచి మృగము వెంటనెపోయె 
రామచంద్రుకన్న రసికుడేడి?' 
అంటాడు.
కాంచన మృగానికై సీతను వదిలి వెళ్ళిన రామచంద్రుడు గొప్ప రసికుడని వాచ్యార్థం. వ్యంగ్యార్థం/రాసికృత లేదని. ఇంకా స్పష్టంగా వేమనే మరోచోట చెప్పినట్లు 'తెలివిలేనివాడు దేవుడెట్లాయరా?!' రాసికృత లేదు. తెలివి కూడా మృగ్యం. దేవుడిని నిందించటానికి ఏమాత్రం వెరువని వేమన రామచంద్రుడి ఒక్క అనాలోచిత చర్య సీతకెన్ని ఇక్కట్లు తెచ్చిందో చెప్పకనే చెప్పాడు.
'గాలిగాలి కలిసె, గగనంబు గగనంబు
మన్ను మన్ను గలిసె, మంట మంట 
నీరు నీట గలిసె నిర్మలంబైయుండె'.
వాచ్యార్థం మాత్రమే పొసగని చోట వ్యంగ్యార్థం భాసిల్లుతుంది. పాంచభౌతికమైన దేహం పంచభూతాలలో కలవటాన్ని వేమన్న చెప్తున్నాడు. ఇలాంటి వ్యంగ్యానికి మరో నిదర్శనం
'ఆరుగురిని చేర నత్యంత దు:ఖంబు
ఏడుగురిని గూడ నేడపయ్యె
వడిగ వీరి పొందు విడుచుటె యోగంబు' 
అంటూ అరిషడ్వర్గాలను, సప్తవ్యసనాలను వదిలేసినప్పుడే జీవితానికి ధన్యత అన్నాడు. వాచ్యార్థం పొసగదు. వ్యంగ్యార్థం స్ఫురిస్తుంది. వేమన తాత్త్విక వేదాంతపరమైన పద్యాలు నిగూడార్థ బోధకాలై వ్యంగ్యార్థాన్ని అందిస్తూ 
ఉంటాయి.
3. Sarcasm  పరుషోక్తి: Verbal Irony లో భాగంగా భావింపబడేది Sarcasm. Verbal Irony వాచ్యార్థాన్ని కాక వ్యంగ్యార్థాన్ని చెప్తే ...Sarcasm is direct speech that is aggressive humor'(www.literary devices.com) sarcasm నేరుగా ధాటిగా ఉండే హాస్యం లేదా ఎత్తిపొడుపు. ఇందులో వ్యంగ్యం ఉండాలనే నియమం లేదు.'Non literary use of irony is usually considered sarcasm'(www.britannica.com). sarcasm అన్ని వేళలా కఠినంగా క్రోధంగా ఉండాలని కూడా లేదు. వ్యంగ్యమే అయినా అవహేళనగా పరుషోక్తిగా, కటువుగా, దెప్పి పొడుపుగా ఉంటుంది. వ్యంగ్యం అంతర్లీనంగా ధ్వనిగా పదాల చాటున ఉంటే, sarcasm నేరుగా ఉంటుంది. సాధారణ మానవ దైనందిన వాగ్వ్యవహారంలో కొంత వ్యంగ్యమూ కొంత హాస్యమూ ఉండటం పరిపాటి. అది ఉల్లసాన్నిస్తుంది. సరిదిద్దుకొమ్మనే హెచ్చరికనూ ఇస్తుంది. ఈ మానవ స్వభావాన్ని వేమన అంది పుచ్చుకొన్నాడు. 
వేమన రచనలో sarcasm అధికం. అది అధికమే కాదు ప్రాణసమానం కూడా. నిర్మొహమాటంగా, కఠినంగా దూషణ చేయటం, సమాజాన్ని సమాజంలోని కల్మషాన్ని చెండాడటం వేమన్న లక్షణం. వేమన ఏ కారణాన అయితే సమాజాన్ని తిట్టాడో దూషించాడో నిందించాడో నిరసించాడో అది సమాజానికి బాగా నచ్చింది. అందుకే ఆ పద్యాలు జనం నోళ్ళలో నేటికి నానుతూ ఉన్నాయి.
'ఆత్మశుద్ధిలేని యాచారమదియేల
భాండశుద్ధి లేని పాకమేల
చిత్తశుద్ధి లేని శివపూజ లేలరా?' 
అంటూ ప్రజలు చేసే పనులు పైపై కార్యాలే కాని ఇష్టపూర్వకంగా చిత్తశుద్ధితో చేసేవి కావని సున్నితంగా చురకలంటించాడు. ఇది కొంచెం మర్యాదగా 
ఉన్నట్లే లెక్క. ఇలాంటివి ఎన్నైనా వెలికి తీయవచ్చు.
'కనక మృగము భువిని కద్దు లేదన లేక
తరుణి విడిచిపోయె దాశరథియు
తెలివిలేని వాడు దేవుడెట్లాయరా' 
బంగారు జింక ఈ లోకంలో ఉంటుందా ఉండదా. అనే విచక్షణ లేకుండా సీతాదేవిని వదిలేసి వెళ్ళిన శ్రీరామచంద్రుడి తెలివిని అనుమానించిన వేమన అలాంటివాడిని దేవుడంటున్న సమాజాన్ని నిలదీశాడు. ప్రజలు మొక్కే దేవుడు శ్రీరాముడు. ఆ దేవుడిని తాను తేలిక పరుస్తున్నాననే సంకోచం ఏమీ వేమనలో లేదు. భార్యను ఒక భ్రమ కోసం వదిలి వెళ్ళిన వ్యక్తి ఎలా సమాజంలో గర్హనీయుడో శ్రీరాముడైనా అంతే వేమన దృష్టిలో. 'చాలా పద్యాల్లోని పెలుసుదనం సాహసం స్పష్టత' (ప్రజాకవి వేమన డా.ఎన్‌.గోపి పు.149) ఉంటాయి. ఈ పద్యాలు వేమన నిర్భీతిని పట్టిస్తాయి.
ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో దిగంబర కవిత్వం ఇచ్చిన షాక్‌ అందరికీ తెలిసిందే. వారి తిట్లు, వారు వాడిన పదజాలం, సమాజాన్ని ఒక్క కుదుపు కుదిపింది. దీనిని ఒక టెక్నిక్‌ అనుకొంటే దాన్ని 17వ శతాబ్దంలోనే వేమన వాడాడు. తన భావ తీవ్రత సూటిగా నాటుకోవటానికి తగిన మార్గంగా తిట్టును ఎంచుకొన్నాడు. తన భావాన్ని సంక్షిప్తంగా అందించటంలో స్ఫుటత (Accuracy) స్పష్టత (Clarity)  ను కోల్పోలేదు వేమన. ఈ సమాజం బ్రాహ్మణ వ్యవస్థ నడిపే తీరులో నడుస్తుంది. ముహూర్తాలు, సంబరాలు, జాతరలు, శాంతులు అన్నీ తదనుగుణమైనవే. ఈ వ్యవస్థలో ఉన్న మోసాన్ని వేమన గుర్తించాడు. తెలియచేశాడు. ఎత్తి పొడిచాడు.
'విప్రులెల్ల జేరి వెర్రికూతలు కూసి
సతి పతులను కూర్చి సమ్మతమున
మును ముహూర్తముంచ ముండెట్లు మోసెరా'
ఇంత హైరానా పడి మంచి ముహూర్తం అని ఎంచి ఆ సమయంలోనే పెళ్ళి చేసినా, అతను చనిపోయి ఆమె వితంతువు అయ్యింది. ఈ వ్యవహారమంతా ఎంత మోసమో గ్రహించమని పై పద్యంలో హెచ్చరించాడు. వర్ణ వ్యవస్థ నిరసన అధికం వేమనలో. 'వర్ణ వ్యవస్థ కలిగించిన దురితములను కులాచార మూఢ విశ్వాసములను పొరబట్టునప్పుడు చూపే తైక్ష్యము ఆయన మరియొక సందర్భమున ప్రదర్శింపడు' (లోక కవి వేమన, మరుపూరు కోదండరామిరెడ్డి పు.318) అన్న ఛార్లెస్‌ ఫిలిప్‌ బ్రౌన్‌ మాటలు అక్షర సత్యాలు.
'చదివి చదివి చదివి చావంగ నేటికి
చావు లేని చదువ వలయు
చదువు లేక కోటి జనులు చచ్చిరి గదా' 
ఈ పద్యం వేమన కాలానికి కాదు నేటి కాలానికి ఎంతో వర్తిస్తుంది. చదువు వ్యాపారమైన చోట, చదువు ఒత్తిడి అయిన ఈ కాలంలో చదువు చావులకెలా దారి తీస్తూ ఉందో జరుగుతున్న విద్యార్థుల ఆత్మహత్యలు చెప్తున్నాయి. చదివి చావవద్దు. చావు లేని చదువు చదవండి అన్న వేమన నాటి మాట నేటికీ బాటే. అందుకే వేమన ప్రజా కవి అయ్యాడు. విద్య జ్ఞానాన్నిస్తుంది. అది లేక ఎందరో నష్టపోయారు. చదువు ఉండి కూడా నష్టపోతే ఎలా? అందుకే ఇష్టమైనది చదవమని బోధిస్తున్నాడు వేమన. ఇలాంటివే
'లంజ యంద్రు లౌకిక ధర్మాన
లంజకాని దెవతె రాజ్యమందు
లంజ కొడుకు బ్రహ్మ వ్రాతెట్లు వ్రాసెరా'
'ఉచ్చలోనె బుట్టి, యుచ్చలోనె పెరిగి
ఉచ్చ కాశపడుట ఉచితమగునె
ఉచ్చ లోయువాడె ఉత్తమ యోగిరా'
'కులము గల్గువారు గోత్రంబు 
గలవారు విద్య చేత విఱ్ఱవీగు వారు
పసిడిగల్గువాని బానిస కొడుకులు'
'పిసినివాని ఇంట పీనుగునెడలిన
కట్టె కోలలకును కాసులిచ్చి
వెచ్చమాయెననుచు వెక్కి వెక్కేడ్చురా'
'పిండములను జేసి పితరుల దలపోసి
కాకులకును బెట్టుగాడ్దెలార
పియ్యి దినెడు కాకి పితరుడెట్టాయరా'
అని కటువుగా ప్రశ్నించాడు. ఇటువంటి మొరటు వ్యక్తీకరణాలు నచ్చని వారున్నారు. కాని ఆయన తనకు నచ్చని వాటిని నిర్మొహమాటంగా విమర్శించాడని బ్రౌన్‌ పేర్కొన్నాడు.
ముగింపు: తాను చెప్పే పద్యాలను సందర్భాన్ని, జనాన్ని స్పష్టంగా గుర్తెరిగి విషయాన్ని అందించినవాడు వేమన.Spoken Communication must be both effective and efficient (C.S.Lovelee Kaur,5-5). అది వేమన విషయంలో అక్షర సత్యం. వేమన Informal గానే తాను చెప్పదలచుకొన్న విషయాలను చెప్పటానికి ఎన్ని మార్గాలు ఎంచుకొన్నాడో గమనించవచ్చు.
'వేమన, వేమన సాంప్రదాయమే లేకపోతే తెలుగు నేల అంత సులభంగా ఆధునిక సంస్కారం వైపు నడిచుండేది కాదు (లోకకవి వేమన, మరుపూరు కోదండ రామిరెడ్డి, ప్రజల మాట) అన్న కేతు విశ్వనాథ రెడ్డి మాటలు అక్షర సత్యాలు. సమాజాన్ని విమర్శనా దృష్టితో చూపి విమర్శించిన కవి. సమాజానికి కొత్త చూపును ప్రసాదించిన కవి.
'నిత్య పరిణామాల పాదార్థిక ప్రపంచంలో అనుభూతి (Feeling) పొందాలన్నా, అభివ్యక్తి (Expression) సాధించాలన్నా, కవి అంతర్‌ బహిర్‌ పోరాటం చేయక తప్పదు' అనే జ్వాలాముఖి (తెలుగులో తొలి సమాజ కవులు,75) మాటలు వేమన జీవిత ఘర్షణకు ప్రతిబింబాలు. ఆ ఘర్షణే వేమన వ్యక్తీకరణకు పునాది. తన ఘర్షణను జనపరం చేయటానికి ఆయన ఎంచుకొన్న అభివ్యక్తి మార్గాలు ప్రజాకర్షకాలు. ప్రజా హృదయాలను దోచుకొనే అభివ్యక్తి నైపుణ్యం వేమనది.