కొడవటిగంటి కుటుంబరావు 'అనుభవం'

విశ్లేషణ

-  డా|| యస్‌. జతిన్‌ కుమార్‌ - 9849806281

1930ల నుంచి 80ల వరకు యాభై ఏళ్ళ పాటు సాహిత్య సృష్టిలో తలమునకలైనవాడు కొడవటిగంటి కుటుంబరావు. కథ, కథానిక, నవల, వ్యాసం, గల్పికలవంటి ప్రక్రియలతో మన సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసినవాడు,  సాహిత్య చరిత్రలో తనకో సుస్థిరస్థానం కల్పించుకోవటమే కాదు, అభ్యుదయ సాహిత్యానికే ఒక స్థానం పదిలపరిచిన ప్రతిభామూర్తి, ఆధునిక వచన రచనా వికాసానికి ఊపిరిగా మారినవాడు, కథానికారచయితలకు మార్గదర్శిగా ఎదిగినవాడు  కుటుంబరావు (కొ||కు||). శాస్త్రీయ ఆలోచనా విధానం, మార్క్సిస్టు సామాజిక దృక్పథం, మానవతాప్రమాణం అన్న మూడు ముఖ్యలక్షణాల సమ్మిశ్రణంగా సాగింది ఆయన రచన. ఆయన రచనా జీవితమంతా రెండు నమ్మకాలకు కట్టుబడి వున్నది. 1. సాహిత్యానికి సాంఘిక ప్రయోజనం వుండాలని, 2. జీవిత చిత్రణ వాస్తవికంగా వుండాలని. అందుకని ఆయన సహజ వ్యవహారిక భాషలోనే రాశారు.   సూటిదనం, నిరాడంబరత్వమే ఆయన శైలి. ఆధిపత్యాలు లేని సామాజిక జీవన నిర్మాణం, సమానతా విలువల సంస్కారం ఆయన సాహిత్యానికి ప్రాతిపదిక. అందుకే కొ||కు|| అంటే 'కొత్తభావాల కుదురు' అని అర్థం.  జీవితాన్ని తార్కికంగానూ, గతితార్కికంగానూ పరిశీలించి, విశ్లేషించి, ఆ సారాన్ని అతి తేలికగా వివరించిన గొప్ప మేధావి. అపూర్వ వాదనాపటిమతో వాస్తవ జీవితాన్ని, జీవన వాస్తవాలని విడదీసి చూపిన ప్రతిభాశాలి.

ఇది తప్పు, ఇది ఒప్పు అని తీర్పు చెప్పకుండా ఆయా పాత్రల స్థితిగతులను, వారి మనో ప్రపంచాన్ని మనముందు నిలబెడతారు. స్త్రీ పురుషుల మధ్య పాతివ్రత్యం గురించి చెబుతూ, ''పురుషులకు నిజంగా పవిత్రతపట్ల విశ్వాసముంటే, ఇతరుల భార్యలతోను, సానులతోను ఎందుకు పోతారు?'' అని ప్రశ్నించి, ''చూడగా నీతి అన్నది ఆడదాన్ని చిత్రహింస చేయడానికి మగాడు సృష్టించిన నరకంలాగ అనిపిస్తోంది'' అంటారు.  ''వివాహేతర లైంగిక సంబంధాన్ని నేరపూరిత చర్య అనలేం. మహా అయితే అదొక పౌర తప్పిదం మాత్రమే అవుతుంది. వివాహేతర లైంగిక సరబంధాన్ని పెట్టుకున్నంత మాత్రాన ఒక వ్యక్తిని శిక్షించటం  ఇంగితజ్ఞానంతో కూడిన చర్య అనిపించుకోదు'' అని  27-9-2018 సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పును ఎన్నో దశాబ్దాలకు ముందే కొ||కు తన సాహిత్యంలో ప్రతిపాదించారు.

కొడవటిగంటి తాను మార్క్సిస్టునని చెప్పుకున్నారు.  తనకు ముందువున్న భావ, సంస్కరణవాదాలను అధిగమించి సామాజిక పురోగమనవాదాన్ని అందిపుచ్చుకున్నారు. అందుకనే తనకు ముందున్న రచయితలను దాటిపోయి కొత్త భావాలను, అధునాతనత్వాన్ని సంతరించుకున్నారు. భూస్వామిక ఆధిపత్య భావజాలం నుంచి, అప్పుడప్పుడే పెరుగుతున్న పాశ్చాత్య బూర్జువా సంస్కృతీ విషవీచికలనుంచి తెలుగు సాహిత్యాన్ని బయటకులాగి, నిజమైన ప్రజాస్వామిక జీవన విలువలను కొంతమేరకయినా ప్రవేశపెట్టగలిగారు. నిరంతర అధ్యయనంతో, అవిశ్రాంత రచనా జీవితంతో, సమకాలీనంగా ఎదిగివస్తూనే తన పరిధిని, పరిమితిని కూడా గుర్తించగలిగారు. ఆ సంస్కారం, వివేకం, వినయంతోనే తన సాహిత్యాన్ని బేరిజువేసుకుని, తన అభిప్రాయాలలో అవసరమైన మార్పులు చేసుకుంటూ నిత్యనూతనంగా వుండగలిగారు. 

''తెలుగు సమాజం ఫ్యూడల్‌ భావాలకు ఒకవైపు కుంగిపోతూ మరోవైపు మార్పు పేరిట పెట్టుబడిదారీ సమాజ లక్షణాలను వెర్రి కేకలుగా ఆహ్వానిస్తున్న కాలంలో సాహిత్య ఉపాధ్యాయునిగా అసలు జీవితపు చదువు అంటే ఏమిటో సామాజిక పరిణామక్రమంలో వివరించి చెప్పారు కుటుంబరావుగారు'' అని జ్వాలాముఖి విశ్లేషించారు.

'అనుభవం' నవల  

'అనుభవం' నవలలో 154 పేజీలలో దాదాపు ఐదు దశాబ్దాల జీవితాన్ని, సమాజ పరిణామాల్ని, తెలుగు సమాజంలో వచ్చిన అనేక మార్పుల్ని చిత్రికపట్టి చిత్రించారు. జార్జి రాజు పట్టాభిషేకం (1911) ముందునుండీ, ప్రపంచయుద్ధం మీదుగా, శాసనోల్లంఘనలు, ఉప్పు సత్యాగ్రహాలు, ఆర్థిక కాటకం (30-34) మీదుగా, రజాకారులు, తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం మీదుగా (1950), ప్రజానాట్యమండలి కళాకారులు సినిమాల్లో చేరిపోవటం, కిళ్ళీకొట్టు వాళ్ళు (డిటిక్టివ్‌ సాహిత్యాన్ని అద్దెకిచ్చి) సాహిత్యసేవ చేయటం వరకూ (1960) అద్దం పట్టారు. అయితే ఆఖరి రెండు దశాబ్దాల పరిణామాలను కేవలం పదిపేజీలలో ప్రస్తావించి, ఒక డాక్యుమెంటరీలా చేశారు. బహుశా 'అనుభవం' నవల 1950ల వరకే (పార్వతి చురుకైన  జీవితం గడిపిన కాలం వరకే) పరిమితం అయినది. 1960ల నుంచి వచ్చిన మార్పులను మరో నవలగా చిత్రించే వారేమో తెలియదు గానీ 'అనుభవ'మే ఆయన ఆఖరి నవల అయ్యింది.

శ్యామలాంబ ఒక జమీందారిణి. ఆమె భర్త వెంకటనారాయణ స్త్రీలోలుడు. వాళ్ళ కొడుకు కాంతయ్య. వెంకటనారాయణ ఒక వితంతు జమీందారిణితో పట్నంలోనే వుంటాడు. ఆ తండ్రి నీడ కూడా పడకుండా కొడుకును జాగ్రత్తగా పెంచాలని ప్రయత్నించి విఫలమవుతుంది శ్యామల. కాంతయ్య అన్ని లక్షణాలలోను తన తండ్రిని పుణికిపుచ్చుకున్నాడు. స్త్రీ వ్యామోహానికి దూరం చేయాలనీ, ఇంటికే కట్టిపడేయాలనీ, పార్వతి అనే ఒక  అందమైన పేదపిల్లకు ఇచ్చి పెళ్ళి చేస్తుంది శ్యామల.

పార్వతి తల్లి మీనమ్మ భర్త పోయినా చాల సమర్థవంతంగా తన సంసారాన్ని ఈదుకు వస్తూంటుంది. ఆ సమర్ధత తన కోడలిలో వుంటుందని అశిస్తూంది శ్యామల. కాఠిన్యం సమర్థత కింద గుర్తించబడటం చాలా తరచుగా జరిగేదే. అలాంటి కాఠిన్య సమర్థత పార్వతిలో లేదు. తన తల్లి 'కుంతీదేవి' అని చిన్నతనంనుండీ వింటున్నది. బస్తీలోవున్న పినతల్లుల గురించి గుసగుసలు వినవచ్చినా 'ఎటు చూసినా అవినీతే' అనుకుంటుంది గానీ ఆ జీవితం రోతగా భావించదు. పెళ్ళిళ్ళల్లో ఆడిపాడే ఆటసానుల స్వేచ్ఛకు ఆవిడ ఆశ్చర్యపడేది. 'వాళ్ళకే మొగుడుంటే ఈ ఆటలు ఆడగలరా?' అని భావించేది. పార్వతి పినతల్లులు వున్న బస్తిలోనే కాంతయ్య మరో మగువను మరిగి అక్కడే వుండేవాడు. ''ముష్టెత్తే వెధవలు కూడా ముండ నుంచుకుంటూంటే జమీందారు బిడ్డ ముండల వెంట తిరగడం అబ్బురమా? నా వియ్యపురాలి గౌరవానికి (ఆమె భర్త మరో ఆవిడతో వుండటం వల్ల) ఏమిలోపం వచ్చింది! పార్వతికీ అంతే'' అని సమర్ధించుకుంది మీనమ్మ.

ఇలా వుండగా పార్వతి మామ చనిపోతాడు. శిరోముండనం చేసుకోనని తుఫాను లేవదీసింది శ్యామల. పార్వతికి అత్త పద్ధతే సరైనదనిపిస్తుంది. ఏదో సందర్భంలో తమ బంధువైన నరసింహస్వామి, కృష్ణవేణి దంపతులను చూస్తుంది పార్వతి. అప్పటికే కృష్ణవేణి కలకత్తాలో బి.ఎ. చదివింది. వీళ్ళిద్దరూ ఒకరినొకరు పేర్లతో పిలుచుకోవటం, ఎంతో ప్రేమగా వుండటం గమనించి వాళ్ళు మరో ప్రపంచంనుంచి దిగి వచ్చిన భార్యభర్తలనుకుంటుంది పార్వతి. ''ఒక కొత్త పనిని ప్రపంచమంతా అనుసరిస్తే జీవితం కొంచెం బాగవుతుందా, లేక మరింత అధ్వానమవుతుందా'' అనేది మంచిచెడ్డలను నిర్ణయించే సూత్రంగా పార్వతి గ్రహిస్తుంది.

పార్వతి రజస్వల కాగానే ఇక మొగుణ్ణి లోబరుచుకోమని, శృంగారంతో కట్టిపడవేయమని చుట్టుపక్కలంతా ఉచిత సలహా ఇస్తారు పార్వతికి. ఆమెకు గర్భాదానం రోజు చాల చీదరగా అనిపిస్తుంది. అదో వేటలాగ కాసేపు, ఒక యజ్ఞంలాగ కాసేపు అనిపిస్తుంది. ఆ యజ్ఞానికి సిద్ధమవుతున్న పశువులాగా అనిపిస్తుంది. ఎటైనా తానే బలి పశువును అనుకుంటుంది. ''ఒక ఆడదానికీ మరో ఆడదానికీ తేడా ఏమిటి? మీరు అడ్డమైన ఆడవాళ్ళతో ఎందుకుపోతారు'' అని అడుగుతుంది భర్తని. ''ఎవరయినా సవాలు చేస్తే జవాబు చెప్పక పోవటం మగసిరికి లోపంకాదా?'' అని జవాబిస్తాడు కాంతయ్య. దాంతో అతనిలో కామం తప్ప ప్రేమలాంటిది లేదనీ, తనప్రేమతో కూడా అతనికి అవసరం లేదని పార్వతి నిర్థారించుకుంటుంది. ఒక రంకు వ్యవహారంలో ఊళ్లో ఎవరో కాంతయ్య కాలు విరగగొట్టారు. తనను కొట్టించిన ఆడదానిమీద కొంచెం భయభక్తులు పుట్టుకొచ్చాయి. నిజానికి కాంతయ్య భీరువు. అతనికి ధైర్యసాహసాలు ఏమైనావుంటే అవి అతనికి అండగావున్న సామాజిక వ్యవస్థ ఇచ్చినవే. ఈ సంగతి పార్వతి ఏనాడో కనిపెట్టింది. అందుచేత ఆమె అతనికి ఏనాడూ భయపడి ఎరగదు.

ఇంతలో పార్వతికి కొడుకు (నారాయణ) పుట్టాడు. ''మా వంశంలో ఆడపిల్లలు పుట్టరు'' అన్నాడు కాంతయ్య. ఒకవేళ ఆడపిల్ల పుట్టినట్టయితే ఎంత తుఫాను రేగేదో వూహించుకుంది పార్వతి. తన కొడుకు తన మొగుడిలాగ తయారవుతాడేమోనని ఆమెకు కంపరం కలిగింది. తన పెంపకంతో వాణ్ణి మనిషిలా చేయాలనుకొంది (అచ్చం శ్యామల లాగనే). తన భర్త అలా తయారుకావడానికి శ్యామలాంబ పెంపకమూ కారణమేనని పార్వతి నమ్మకం. ఆవిడ మనవణ్ణి కూడా అలాగే తయారు చేస్తుందని, ఆ పని జరగకుండా తానేం చేయాలా అని పార్వతి మధనపడింది. ''తన అన్నలు భార్యలపట్ల తన భర్తకన్నా చాలా రెట్లు బాగా ప్రవర్తించుతున్నారు. తను ఒక సామాన్యుని భార్య అయితే జీవితం యింకా హాయిగా వుండేదేమో'' అనుకుంటుంది పార్వతి. ''మా అన్నయ్యలు తమ పిల్లల భవిష్యత్తు కోసం ఆలోచిస్తున్నారు. మీరు కూడా మన పిల్లవాడి భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించమ''ని భర్తకు చెబుతుంది. తరతరాల ఆస్తిని తగలెయ్యడమే కీర్తిప్రదమనుకున్నాడు కాంతయ్య.

నారాయణకు 5 ఏళ్ళు వచ్చేసరికి కాంతయ్య ఆస్తిఅమ్మి అప్పులు తీర్చే దశకు వచ్చాడు. అందుకని పిల్లవాడి చదువు నెపంతో, ఆవిడ కొడుకును తీసుకుని బస్తీలో చిన్న వ్యాపారం చేసుకుంటున్న అన్నల పంచన చేరింది. పిల్లవాడి బాగుకోసం భర్తమీద ఆస్తి దావా వేయమని లాయర్లు సలహాఇస్తారు. చిన్న నారాయణ తరపున అత్తగారి పేరుతో దావా వేస్తారు. ఈ విషయంలో పార్వతి చాల తర్జనభర్జనలు పడుతుంది. మైనరు ఆస్తికి తండ్రిని బదులు తల్లిని గార్డియన్‌గా నియమించాలని లాయరు (పార్వతి తమ్ముడు వెంకటేశ్వర్లు) నోటీసు పంపిస్తాడు. మొగుడి మీద పార్వతి కోర్టుకెక్కటం సక్రమమేనని ఎవరూ అనలేదు. పైపెచ్చు అవహేళన చేశారు. ''ఇది మంచిదీ, ఇది చెడ్డదీ అని మన బుద్ధి  ఎంత నమ్మకంగా చెప్పినా సంఘదృష్టి మన బుద్ధికి వ్యతిరేకంగా వున్నపుడు సంఘజీవికి సంఘర్షణ తప్పదు. ఈ మానసిక సంఘర్షణలోంచే సంస్కరణలు, విప్లవాలు పుట్టుకొస్తాయి'' అంటారు కొ||కు|| ఈ సందర్భంలో. ''ఆయనను బుక్కా ఫకీరునుచేసి నేను పొందే ఆనందం ఏముంది? ఏదో పిల్లవాడి భవిష్యత్తు కోసమని తప్ప'' అని భావించి కలసి వుందామని వచ్చిన భర్తతో ఇష్టంలేకున్నా రాజీకొస్తుంది పార్వతి. ''జీవితం ఎంత కౄరమైంది? తప్పుచేయని వాళ్ళపట్ల, ఘోరాలు చేసినవారి పట్ల సమానంగా కౄరంగా వుంటుంది'' అని రచయిత వ్యాఖ్యానిస్తారు.

పార్వతమ్మ నిర్వాహకురాలిగా కొడుకు ఆస్తి కొంత వేరు పడింది. అప్పటినుంచి పార్వతికూడా అన్నలనుంచి వేరుగా కాపురం పెడుతుంది. 'మీ సలహా లేకుండా జరుగుతుంది కనకనా' అని అన్నలను వొప్పించి స్వతంత్ర జీవనం ఆరంభిస్తుంది. తన తిండిసుఖం నుంచి పిల్లవాడి పెంపకం వరకు తనే స్వతంత్రంగా నిర్వహించబూనుకుంటుంది. ఇక్కడినుంచి నారాయణ పెంపకం అంతా తల్లిదే. ప్రతిరోజూ ఒక కొత్త అనుభవమే. పార్వతి ఇరుగుపొరుగుల కాపురాలను శ్రద్ధగా గమనించేది. ఒక ఇంట్లో కోడలు రంకు మరిగింది. పట్టుబడినపుడు చావచితక కొట్టేవాళ్ళు. ''అది మొగుడితో సరిగా వుండలేకపోతే, మిండగాడితో ఎందుకు లేచిపోదు?'' అని పార్వతి ప్రశ్న. ''దానికింత పిండాకూడు పెట్టే మిండగాడు లేడుగనుక'' అని జవాబు. ''దాన్ని ఎందుకు కొడతారు? దాని బుద్ధి మారుతుందని కాదు. తమ పరువు నిలుపుకునేందుకు. దాన్నెందుకు గెంటివేయరు? ఇంటెడు చాకిరీ గొడ్డులాగా చేస్తుంది కనుక''. ఇలాంటి ప్రశ్నలూ జవాబులతో జీవితాన్ని అర్థంచేసుకునేది పార్వతి.

నారాయణ అమ్మ అలవాట్లకు అజమాయిషీలకూ, తన స్కూలు జీవితానికీ తన అనుభవాలకూ మధ్య ఎన్నో వైరుధ్యాలు ఎదుర్కొంటాడు. ఎదుగుతున్న వాడికి తన మామ, భర్తల లక్షణాలు రాకూడదని నిత్యం బుద్ధులు చెప్పే యావ ఆమెకు ఎంతవుందో, అంతకు వెయ్యింతలు శ్రద్ధగా వాడు తల్లి ఆలోచనలు కనిపెట్టసాగాడు. అమ్మముందు ఒదిగి వుండటం, బయట తన ఇష్టం వచ్చినట్టు వుండటం అనే ద్విపాత్రాభినయానికి వాడు అలవాటుపడ్డాడు. ఇక్కడే పిల్లల శిక్షణ గురించి కొ||కు|| ఎంతో చెబుతారు. 

ఇంతలో గాంధీ ఉద్యమం, మీటింగులు, లాయర్లు వృత్తిని వీడటం, విద్యార్ధులు స్కూళ్ళను వీడటం వంటివి వస్తాయి. ఆ సెగలు పార్వతినీ తాకి నారాయణ గురించి బెంగపడిపోతుంది. తన తమ్ముడి మావగారు లాయరు వృత్తిని వొదిలివేస్తాడు. కాంతయ్య కూడా ఉద్యమంలో చేరి జైలుకు వెళ్ళాడు. వచ్చాక మీటింగులు మర్యాదలు అతనికి. జాతీయోద్యమం పేరనయినా సరే జైలుకు వెళ్ళటం అమెకు హీనంగా కనపడింది. తిలక్‌ స్వరాజ్యనిధిలో కాంతయ్య చాల కాజేశాడనే వార్తలు కూడా వచ్చాయి. తన భర్తలాంటివాళ్ళు ప్రవేశించిన గాంధీ ఉద్యమం పట్ల ఆమెకు అసహ్యమే వేసింది. అయితే పార్వతి ఆడవాళ్ళు మగవాళ్ళకి లోబడి వుండాలనే ప్రాథమిక సూత్రాన్ని ఏనాడూ శంకించలేదు. ఆవిడ మనిషి ప్రవర్తనకు, ఆస్తి వుండటానికి మధ్యగల సంబంధాన్ని అర్థం చేసుకోలేదు. కానీ తన హక్కులకోసం గట్టిగా నిలబడింది. అయితే ఏమిచేసినా కొడుకు కోసమే అని సమాధానపెట్టుకుంది. ఇంతలో కాంతయ్య మరణిస్తాడు. పార్వతి పట్టుబట్టి నారాయణతో మాసికాలు, అపరకర్మలు చేయిస్తుంది. తను ఇప్పటివరకు 'మొగుడున్న వితంతువుగా ఎందుకు బతకవలసి వచ్చింది? చచ్చిపోయిన వాడి ఆత్మ దీనికి ఏం సంజాయిషీ ఇస్తుంది' అనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది పార్వతిలో.

నారాయణ కాలేజికి వచ్చాడు సంస్కృత శ్లోకాలు, తిరుపతి వేంకటకవులు, భారతి వ్యాసాలమీదగా ఎదిగాడు. జీవన విధానాలమధ్య పొంతన లేకపోవడంవల్ల తల్లీకొడుకుల పారస్పర్యంలో కాఠిన్యం సన్నగా ప్రవేశించింది. దాంతో 'తన శిక్షణంతా వ్యర్థమేనా? వృధాయేనా?' అనుకుంది పార్వతి. అంతేకానీ తాను శిక్షణ అనుకున్నది సక్రమం కాకపోవచ్చనీ, కొడుకు ఎదుగుదలకూ తన మానసిక ప్రపంచానికీ మధ్య భేదం వుంటుందనీ ఆవిడ అనుకోలేదు. తననుంచి కొడుకు విముక్తి కోరుకుంటున్నాడని అర్థమైనా ''బొట్టికాయ వెధవ! వాడు ఏమనుకుంటే నాకేం'' అని భావించి కాలేజీకోసం కొడుకు గుంటూరు వెళుతుంటే తనూ వెళ్ళింది. 1930

ఉప్పు సత్యాగ్రహం, శాసనోల్లంఘనం జరుగుతున్నాయి. నారాయణకు బాగా ఊహ వచ్చింది. ఆర్థికమాంద్యం విరుచుకుపడింది. ఆ కాటకంవల్ల అప్పుల వసూళ్ళు, పొలాల సర్దుబాట్లవల్ల పార్వతి తెనాలి చేరుకుంది. అక్కడినుంచి పార్వతిది మరో జీవితం.

నారాయణ చదువులు విజయనగరంలో. నారాయణ తనభావాలకు ఆకారంగా, వ్యక్తీకరణగా కథలు రాయటం మొదలెడతాడు. అప్పుడే వివాహం వద్దునుకుంటూనే తల్లి మాటకు లోబడిపోతాడు. సావిత్రి అనే పెరిగిన పిల్లతో వివాహం జరుగుతుంది. పెళ్ళికాగానే స్వంతయింటికి తెనాలి వస్తాడు. అయితే అతనికి తెనాలి జీవితం స్ధబ్దంగా అనిపిస్తుంది. రచయితగా స్థిరపడదామని పత్రికలో ఉద్యోగం పేర మద్రాసు చేరుకుంటాడు. అక్కడ బుల్లి పార్వతి పుడుతుంది. డా||అచ్చమాంబగారి పుస్తకాలు చదువుతూ, పిల్లను ఆరోగ్యంగా పెంచాలనుకుంటాడు నారాయణ. తల్లి మద్రాసు వస్తుంది. పిల్లల పద్ధతులు నచ్చక, మనస్పర్ధలు ఇష్టంలేక వూరికి తిరిగి వెళ్ళిపోతుంది. వూహించని అనేక చారిత్రక పరిణామాల్లో అటు నారాయణ భావాలు, ఇటు తల్లి భావాలు ఎటుకటుగా మారి వారివారి వ్యక్తిత్వాలు గట్టి పడిపోతాయి. ఎవరి అనుభవాలు వారికి. ఇద్దరూ పెద్ద వైషమ్యాలు లేకపోయినా తమ గిరి దాటి బయటకు రారు.

పార్వతీ కాంతయ్యల కలహాల కాపురం, నారాయణా సావిత్రిల దాంపత్యంలోని సామరస్యం కొట్టవచ్చినట్లు కనిపిస్తూ పార్వతి తాను కోల్పోయిందేమిటో తెలుసుకుంటుంది. పార్వతి పోయేవరకు కాలం స్పీడుగా పరుగెత్తుతూనే వుంటుంది.

'చదువు' నవలతో 'అనుభవా'నికి కాలంరీత్యా సామీప్యతలు ఎక్కువ. కానీ జీవితాలు, వాటి పాఠాలు వేరువేరు. 'చదువు' నవల సీతమ్మ, సుందరం అనే తల్లి కొడుకుల కథ. ప్రధానంగా కొడుకు దృష్టినుంచి సాగుతుంది కథనం. మారుతున్న పరిస్థితులలో చదువు ప్రాముఖ్యాన్ని వివరిస్తూ, జాతీయ (స్వాతంత్య్ర) ఉద్యమ వివిధదశలు జనజీవితాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేసిందీ చిత్రిస్తూ సాగుతుంది. సుందరం కొడుకు అక్షరాలు దిద్దుతూ భవిష్యత్తువైపు అశావహంగా చూస్తూండటం 'చదువు'. దాదాపు అదేకాలాన్ని ప్రధానంగానూ ఆ తర్వాత పరిణామాలను సంక్షిప్తంగాను వివరించే నవల 'అనుభవం'.  'చదువు'లో మిగిలిపోయింది 'అనుభవం'లోకి వచ్చింది. 'నిన్ను ఎలా పెంచాలో తెలియక నిన్ను పోగొట్టుకున్నాను నాయనా' అని ఆవేదనచెందే ఒక తల్లి ఓటమితో ముగిసే కథ ఇది. సాయుధ పోరాటాలు విరమించబడి, అభ్యుదయ సాహిత్యాలు, ప్రజాకళలు ఒక నిర్వేదంలో, క్షీణసంస్కృతి వైపు దిగజారిపోతున్న చారిత్రక దశలో ముగుస్తుంది ఈ నవల.

'' పై తరం వాళ్ళు కిందితరం వాళ్ళని అర్ధం చేసుకోవటానికి ప్రయత్నిసారు కానీ అది ఫలించదు. కిందితరం వాళ్ళు పైతరాలను అర్ధం చేసుకునేందుకు తగిన ప్రయత్నం చేయరు. అది వాళ్ళకి అనవసరం. అయితే కాలం ముందుకే సాగుతుంది. చిన్నవాళ్ళకి కాలానికి ఎదురీదవలసిన అవసరం వుంది'' అనేది అనుభవం. భూస్వామిక కుటుంబ సంబంధాలనుండి బయటపడాలని పార్వతి, సోషలిస్టు సమాజంవైపు అడుగులు వేస్తూ నారాయణ. ఇద్దరి మధ్య నవలంతా అల్లుకున్నది బూర్జువా అస్తవ్యస్తత, అవ్యవస్థల చిత్రణ. జమీందారీ జీవన విధానాలలో, కుటుంబాలలో స్త్రీల స్థితి, అధోగతి, పురుష వక్రనీతులను ఎదిరిస్తూ నూతన తరాన్ని తీర్చి దిద్దాలనుకునే తల్లులు కనిపిస్తారు. ఒక శ్యామలాంబ, ఒక పార్వతి - వాళ్ల తపన, ప్రయత్నం, వాళ్ళ మీద విరుచుకుపడ్డ ఆర్థిక కుంగుబాటు, దాన్ని ఎదుర్కోనే ప్రయత్నాలు ప్రధానకథ. పికెటింగులు, సత్యాగ్రహాలు, శాననోల్లంఘనాలు, సామ్యవాద భావనలు, పోరాటాలు జరుగుతున్న కాలంలో, ఒక వేగవంతమయిన జీవితం పురులు విప్పుతున్న కాలం అది. మనుషులూ తరాలమధ్య అంత:సంఘర్షణలు, భిన్న వైఖరుల మధ్య తలఎత్తిన సంఘర్షణలో సంక్లిష్టమైపోయిన జీవనం మనం 'అనుభవం'లో చూడగలం. ఈ నేపథ్యంలో కుటుంబరావుగారు జీవితంలోని అన్ని పార్శ్వాలను చలం సాహిత్యంనుంచి పోలీసు అత్యాచారాల వరకూ, జమీందారీనుంచి సామ్యవాదంవరకు అన్ని విషయాలపట్ల తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరుస్తారు ఈ నవలలో. అందువల్ల ఏ ఒక్క పేజీని తిప్పివేయలేము. బుర్రపెట్టకుండా ఏమీ చదవలేము. ప్రత్యేకంగా ఏదో ఒక భావాన్ని ఎత్తి చూపించటం సాధ్యం కాదు. అలా చేసినా అది అసమగ్రంగానే వుంటుంది.

కొ||కు|| ''మార్క్సిస్టు వర్గ పోరాట సత్యాన్ని, జీవితపు విలువల పోరాట వికాసంగా, జీవిత వాస్తవికతా దృక్పథంలో చూపారు. ప్రపంచ సూర్యోదయం స్పృహను మధ్య తరగతి మనిషిలో కలిగించటానికి సాహిత్య వ్యాసంగాన్ని కొనసాగించారు'' అన్న జ్వాలాముఖి పలుకులను మననం చేసుకుందాం. ప్రపంచంలో వచ్చిన మార్పుల్ని కొలిచిచూచే సిద్ధాంత పరికరాలు పాతబడిపోయే స్థితి వచ్చిందని ప్రపంచీకరణ, శకలీకరణ కాలపు వ్యక్తులు ప్రకటిస్తున్నారు. కనుక గతకాలపు రచనలు ప్రస్తుతం అవసరం లేదని వారు భావిస్తున్నారు. అయితే ''ఇంకా ఎప్పుడో పుట్టబోయే వాళ్ళ కోసం రాస్తున్నాననే అహంకారం నాకు లేదు. నేను ఆకాశం నుండి ఊడిపడలేదు. నా కథలు, రచనలు చిరస్థాయిగా వుండిపోవాలనే ఆశ నాకు ఏకోశానా లేదు.  నా రచనలవల్ల మనోవికాసం పొందదగిన వాళ్ళు తెలుగువాళ్ళలో వున్నారు. వారందరూ నా కథలు చదవాలని నా కోరిక. వారందరికి నా రచనల మీద ఎంత త్వరగా ఏవగింపు కలిగితే, అంత

ఉపయోగం చేసినవాణ్ణవుతాను. అప్పటికి తెలుగు సారస్వతానికి నాతో పని అయిపోతుంది'' అని ఆయనే అన్నారు.

అయితే ఆయన ఏ సమస్యలను తన రచనల్లో చర్చించాడో, ఆ సమస్యలు మనకు ఇంకా తీరలేదు. అందుకే ఆయన రచనలు ఇంకా ఏవగింపుకు నోచుకోవటం లేదు. ఆయన వాడిన పరికరాలు ఇంకా పదునుగానే వున్నాయి. తెలుగు సారస్వతానికి కుటుంబరావుగారి అవసరం ఇంకా తీరలేదు.