బ్రహ్మసమాజోద్యమం : వీరేశలింగం

కనుపర్తి విజయలక్ష్మి

1906లో ఆయన జందెం విసర్జించి అనుష్టాన బ్రాహ్మడవ్వటం, బ్రాహ్మమత పద్ధతిలో కొన్ని వివాహాలు జరిపించటం, సర్వకులాలవారితో సహపంక్తి భోజనాలు ఆయన చేపట్టిన కార్యక్రమాలు. జీవితాంతం ఆయన తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాలకు కట్టుబడి ఉండటమే కాక, మరణానంతరం ఆయన సమాధిమీద చెక్కబడిన ాూ ూఱఅషవతీవ ుష్ట్రవఱర్ణ్‌  అనే మాటలు కూడా పరిశుద్ధాస్తిక మతం పట్ల ఆయనకు గల విశ్వాసం, ఆదరణను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

ఆంధ్రదేశంలో బ్రహ్మసమాజ ఉద్యమం వ్యాప్తి చెందటానికి మూలమైన వారిలో వీరేశలింగం ఒకరు. ఆయన రాజమండ్రి, మద్రాసు, బెంగుళూర్లలో ప్రార్థనామందిరాలు కట్టించారు. కేశవచంద్రసేనుని ఉపన్యాసాలను  చిన్నప్పుడే చదవటం ఆ తర్వాత ఆత్మూరి లక్ష్మీ నరసింహమనే బ్రాహ్మసమాజాభిమాని వీరేశలింగానికి ఉపాధ్యాయుడుగా రావటం వల్లను బ్రహ్మసమాజ భావాలు ఆయనలో మరింత బలంగా నాటుకొనడానికి దోహదపడ్డాయి. ఆయన స్వీయ చరిత్రలో తనకు బ్రహ్మసమాజం పట్ల గల అభిమానాన్ని పలుమార్లు వ్యక్తం చేసాడు.

''సంఘసంస్కరణ సమాజ కార్యముల యందును. బ్రహ్మసమాజ ధర్మ వ్యాసనము నందును. నాకు విశేషాభిమానము. ఈ విషయములో సహితము నాకు కార్యశూరత ప్రియము. క్రియాశూన్యమైన కేవల వాక్సూరత నాకు అప్రియము''

వీరేశలింగం పంతులు చేపట్టిన కార్యకలాపములను పరిశీలించి చూచినట్లయితే ఆయన పైన పేర్కొన్న మాటల్లో అసత్యం కొంచెం కూడా లేదని తెలుస్తుంది. 1906లో ఆయన జందెం విసర్జించి అనుష్టాన బ్రాహ్మడవ్వటం, బ్రాహ్మమత పద్ధతిలో కొన్ని వివాహాలు జరిపించటం, సర్వకులాలవారితో సహపంక్తి భోజనాలు ఆయన చేపట్టిన కార్యక్రమాలు. జీవితాంతం ఆయన తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాలకు కట్టుబడి

ఉండటమే కాక, మరణానంతరం ఆయన సమాధిమీద చెక్కబడిన ాూ ూఱఅషవతీవ ుష్ట్రవఱర్ణ్‌  అనే మాటలు కూడా పరిశుద్ధాస్తిక మతం పట్ల ఆయనకు గల విశ్వాసం, ఆదరణను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

తాను నిర్మించిన పాఠశాలల్లో బాలురచేత కావించబడే ప్రార్ధనా విధానం కూడా ఆయన నమ్మిన సిద్ధాంతానికి అనుగుణమైనదే . కలకత్తా బ్రహ్మసమాజ ప్రముఖులతో ఆయనకు చక్కటి సంబంధాలుండేవి. పండిత శివనాధశాస్త్రి  (సాధారణ బ్రహ్మసమాజం) రాజమండ్రికి విచ్చేయటం. వీరేశలింగం దంపతులు ఆయనతో కలిసి కలకత్తా బయలుదేరటం, అక్కడ వారికి అన్ని బ్రహ్మసమాజాల వారు సన్మానం చేయటం మున్నగునవి ఆయన స్వీయ చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తున్నాయి.

వీరేశలింగం పంతులు సంఘసంస్కరణ కార్యకలాపాల్లో మధ్యందిన మార్తాండుని వలె ప్రకాశించటానికి కారణం బ్రహ్మమత మందించిన ఉదార ఆశయాల ప్రభావం వల్లనే అని చెప్పవచ్చు. స్త్రీ విద్య, స్త్రీ జనోద్ధరణ పట్ల ఆయనకు గల అత్యంత అభిమానానికి కారణం బ్రహ్మసమాజంలో ఉన్న సంస్కరణల ఛాయలే అని అనవచ్చు. బ్రహ్మసమాజాన్ని ఒక సంస్కరణోద్యమంగా పేర్కొంటు డా|| సి.నారాయణరెడ్డి - ''వీరేశలింగం గారి ఏకేశ్వరారాధన తత్త్వ ప్రచారముతో చిల్లర దేవుళ్ళను పట్టుకొని వ్రేలాడు మనస్తత్వము కొందరు దేశీయులలో కొంతవరకు సన్నగిల్లినవి. పాశ్చాత్య నాగరికత పట్ల కొందరికున్న ఛాందస దృష్టి తొలిగిపోయింది. ఆనాటి యువకుల మనఃపరివర్తనమనకీ సంస్కరణోద్యమమెంతో

ఉపకరించినది. వారి హృదయములందు క్రొత్త గవాక్షములు తెరిచినట్లైనది. వారికి క్రొత్త ఊపిరి పోసినట్లైనది''

ఆయన స్వీయచరిత్ర పంతులుగారి జీవిత క్రమాన్నే కాక ఆనాటి సాంఘిక, మత పరిస్థితులనన్నిటిని చక్కగ తెలియచెప్పే చరిత్ర గ్రంథమనవచ్చు- ''సంఘ దురాచార సంస్కరణమును, పరిశుద్ధ మత ధర్మ ప్రకటీకరణమును బాయుకుండును గాన నేనే పుస్తకమును జేసినను దానిలో నవకాశమున్న యెడల నేసందర్భము నైనను వానిని చొప్పించు చుందును'' పంతులుగారు చెప్పుకొన్నట్లు బ్రాహ్మధర్మ అభిప్రాయాలు ఆయన రచనల్లో ప్రతిఫలించిన తీరుతెన్నులు చూడవలసి ఉంది.

బ్రహ్మసమాజాన్ని రాజమహేంద్రిలో ప్రారంభించటానికి పూర్వం వీరేశలింగపంతులు, మరికొందరు మిత్రులు సమావేశమై ప్రార్థనలు చేస్తుండేవారు. ఆ సమావేశంలో పార్థసారధినాయుడు గారనే ఆయన కీర్తనలు పాడితే, వీరేశలింగం ధర్మోపదేశాలు వ్రాసి చదువుతుండేవారు. ఇవి తర్వాత పుస్తకరూపంలో వెలువడ్డాయి. ఆ విధంగా వచ్చిన గ్రంథాల్లో ాజaర్‌వ్ణ (వర్ణము), ఈశ్వరోపాసనము. ప్రార్థన, విగ్రహారాధనము, జన్మాంతరము, మానుషధర్మము, మనుష్య జీవితముయొక్క పరమార్ధము. విద్యాధికుల ధర్మములు ముఖ్యమైనవి. అవికాక కొన్ని ఉపన్యాసాలు ప్రార్థనాసమాజంలో చేసినవి.

వర్ణభేద నిరసన బ్రహ్మసమాజ కార్యప్రణాళికలో ప్రధానమైన ఒక అంశం. ఆయన తాను చెప్పదలచుకున్న విషయాల ప్రామాణ్యాన్ని శాస్త్రాల నుండి గ్రహిస్తూనే, వాటిని సహేతుక దృష్టితో విమర్శించేవారు. ఉదాహరణగా ఆయన 'వర్ణము' అనే విషయంలో చేసిన ఉపన్యాసంలోని ఒక అంశాన్ని పరిశీలిస్తే వెల్లడవుతుంది.

సహస్ర శీర్షాపురుష సహస్రాక్షస్సహ ప్రపాత్‌

సభూమిం విశ్వతో వృత్యా అత్యతిష్ఠద్దళాంగుళమ్‌

అనే పురుషసూక్తాన్ని అనుసరించి సహస్రశీర్షము లున్నప్పుడు సహస్రాక్షములు కాక ద్విసహస్రాక్షములుండవలెనని బాలురు సహితమాక్షేపించటానికి అవకాశముందని'' అంటారు అనేక ఉదాహరణలను ఉపనిషత్తుల నుండి, భారతం నుండి ఇస్తూ, పూర్వకాలంలో కేవలం జన్మం చేతగాక బ్రాహ్మణేతరులు కూడ గుణముల చేత, పనుల చేత బ్రాహ్మలగుచు వచ్చారని చెప్పారు.

ఎన్నో స్మృతులను ఆధారంగ తీసికొని వివాహ విషయంలో బ్రాహ్మణ్యులు అన్యవర్ణానికి సంబంధించిన కన్యలను వివాహమాడే పద్ధతి ఉండేదని. భోజనాధికములను కూడా బ్రాహ్మణుడు ఇతర కులాల నుండి స్వీకరించవచ్చని అన్నారు. శాస్త్ర ప్రమాణాల ఆధారంగ వర్ణభేదాన్ని నిరసిస్తూ, దానివల్ల దేశానికి కలిగే నష్టాలను చెప్పారు. ''మన దేశమునందిప్పుడు'' నీతి యడుగంటి దాని స్థానమున జాతి కట్టుబాటులే పరమాదరణీయములయినవి'' మానవునికి సహజంగ

ఉండవలసిన దయాగుణం లేకుండా పోవటానికి కారణం వర్ణపిశాచం యొక్క ప్రేరణ మాత్రమే అన్నారు.

బ్రహ్మధర్మానికి ఆయువుపట్టు ప్రార్థన. ఈ ప్రార్ధన ఏకాంత ప్రార్ధన, కుటుంబ ప్రార్ధన, సమాజ ప్రార్ధన అని మూడు విధాలు.  పంతులుగారి మాటల్లో అశ్రద్ధతో జాముసేపు చేసే ప్రార్ధన కంటె శ్రద్ధాభక్తులతో చేసే ప్రార్ధన క్షణకాలమైన శ్రేష్ఠతరమయినదిగా ఆయన వర్ణించారు. అంతేకాక మనుషస్వభావము నిలుపుకొనుటకు ప్రార్ధన మావశ్యకమని, ప్రార్ధన లేనిచో మనుష్యుడు మృగతుల్యుడగుటకు సందేహము లేదని ప్రార్ధన అనే ఉపన్యాసంలో అభిప్రాయపడ్డారు.

విగ్రహారాధనము అనే ఉపన్యాసంలో ప్రతిమార్పునకు తీవ్రంగ నిరసించారు. బ్రాహ్మమత సిద్ధాంతాల్లో ముఖ్యమయింది. విగ్రహారాధనకు ఆమోదించకపోవటం బ్రహ్మసమాజ స్థాపకుడైన రాజారామమోహనరాయలు ఆనాటి పండితులతో ఈ విషయమై ఎన్నో వాదోపవాదాలు కొనసాగించాడు. వీరేశలింగం గారు విగ్రహారాధనకు ప్రబల వ్యతిరేకి; కాబట్టి విహ్రాలను గూర్చి చెప్పేటపుడు ''కుల్సిత ప్రతిమలు'' ''తుచ్చములయిన విగ్రహములు'' ''జడములయిన ప్రతిమలు'' అని పేర్నొన్నాడు. హిందువులందరి చేతను సర్వోత్కృష్ణ ప్రమాణంగా అంగీకరింపబడిన వేదమే ప్రతిమార్చనం వద్దని బహుముఖాలుగా ఘోషిస్తోందని అన్నారు. ఆయన తన వాదనకు బలంగా ముండకోపనిషత్తు. శ్వేతాశ్వేతరోషనిషత్తు నుండి వాజసనేయోపనిషత్తు నుండి అనేక ఉదాహరణలిచ్చారు. పురాణాల్లో సహితం విగ్రహారాధన నిరసించబడిందని శైవ, వైష్టవ పురాణాలనుండి కొన్ని ఉదాహరణలిచ్చారు. విగ్రహారాధన అనే వ్యాసంలో ''ప్రతిమా స్వల్ప బుద్దీనాం: సర్వత్ర విదితాత్మనా'' అన్న ఉత్తర గీతా వచనము వల్ల దేవుడు బుద్ధిహీనులకు ప్రతిమల యందును. తెలిసిన వారికి సర్వత్రనున్నాడని దేవుడు మూఢులకు ''కాష్టలోష్ఠములయందును'' వివేకులకు మనస్సునందును ఉండు నన్న వాక్యము చేత కేవల మూఢులకే గాని, జ్ఞానలేశము కలవారికి బింబోపాసనము తగదని స్పష్టపరచారు.

దేవుని మనుష్య రూపానికి దింపి అంతటితో తృప్తిపడక మృగ, పక్షి, క్రిమికీటక రూపాలను చివరికి జడరూపాన్ని కూడ కల్పించి కొలుచుటను తీవ్రంగా విమర్శించాడు. గరుడాది పక్షులను సేవించటం, పాములను పూజించటం, జెఱ్ఱులను మ్రొక్కటం, అశ్వత్ధాది వృక్షాలను ప్రదక్షిణం చేయటం చివరికి సన్నికండ్లను, గోడలకు బొట్లుపెట్టి పూజచేయటం విగ్రహాలకు అలంకారాలు చేసి, వివాహాదులను చేయటం, మేకపోతులు, దున్నపోతులను బలి ఇవ్వటం మానివేసి వేదాల్లో చెప్పబడినట్లు ఈశ్వరుడు కేవలం మానసౌకవేద్యుడని గ్రహించాలని ఆశించారు.

విజ్ఞానశాస్త్రంలో ఎంత వృద్ధి చెందినప్పటికీ మనిషికి ఆత్మజ్ఞానం పెంపొందించలేదని విజ్ఞానాభివృద్ధితో పోల్చి చూస్తే మనుష్యునికి తెలిసిన దానిలోకెల్లా తనను గూర్చి తెలిసికొన్నదే మిక్కిలి తక్కువగా కనబడుతుందన్నారు.

''నీతియే మనుష్యునకు పరమధర్మము.. జ్ఞానమునందును నీతియందు వృద్ధిలేక పోవుటయే మానుష ధర్మమునకు భంగము కలుగుట.. నీతి యందభివృధ్ధి నొందుటయే మనుష్యునిలోని దేవాంశమును వృధ్ధినిందించుట'' నీతి మానుషలక్షణ మనియు, నీతిలేకపోవుట పశులక్షణమని చెప్పారు. ''నీతి'' యనునది చిన్నపదం కాదని దానిలో ఎంతో అర్థం ఇమిడే ఉన్నదని, చిన్నపదంలో సత్యం, కారుణ్యం, క్షమ, పరోపకారం మొదలైన గుణాలనేకాలు చేరి ఉన్నాయని నీతి బలాన్ని బట్టి అధమ జాతి వాడును పూజనీయుడగుచున్నాడని ''నీతి'' పట్ల తనకు గల మమకారాన్ని ప్రదర్శించారు. వీరేశలింగం లోకోపయుక్త కార్యాలనెన్నింటినో ఒక్కరుగా నిలిచి చేసారు. ఆయన ఎలాంటి విపత్కర పరిస్థితుల్లోను ఎవరికీ వెఱువలేదు. ఈ విషయాన్నే ఆయన తన ఉపన్యాసంలో ''లోకమునకు మనము చేయబూనిన యుపకారమునకు మనము జనుల వలన ప్రత్యుపకారము గాని, కృతజ్ఞతను గాని, శ్లాఘననుగాని యపేక్షింపక ఫలనిరపేక్షముగా పరమేశ్వర ప్రీతికయి యది ధర్మమును బుద్ధితో చేయవలెను'' ఈ మాటల వల్ల ఆయన ప్రతిఫలమేమి ఆశించక పరమేశ్వర ప్రీత్యర్ధమే సర్వకార్యాలు నిర్వహించినట్లు స్పష్టమవుతుంది.

వీరేశలింగం ఉపన్యాసాలన్ని ఆయా సమయాల్లో పఠించిన తర్వాత కనిపించకుండా పోయే విధంగా గాక పుస్తక రూపంలో రావటం విశేషం ఆయన ప్రతి ఉపన్యాసాన్ని వ్రాసి చదవటం వల్ల అవి పుస్తకరూపాన్ని పొందటానికి చక్కగ ఉపకరించాయి. ఈ ఉపన్యాసాల ప్రాధాన్యాన్ని వివరిస్తూ డా|| కొలకలూరి ఇనాక్‌ తమ ''తెలుగు వ్యాస పరిణామం''లో ఈ యుగంలో ప్రధానంగా ఉపన్యాసం ప్రవర్తిల్లింది. వ్యాసంగా తరువాత గుర్తింపబడ్డ

ఉపన్యాసం సాంఘిక అవసరంగా ఆవిర్భవించింది. ఉపన్యాసం సారస్వత ప్రక్రియగా రూపొందించిన వ్యక్తి కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు.. ఏకసమయంలో శబ్దరూపంలో

ఉపన్యాసంగా, అక్షర రూపంలో వ్యాసంగా ఒకే రచన గ్రహించబడింది.

ఈ కాలంలో ఏ ప్రక్రియా సాధించలేని సాంఘిక చైతన్యాన్ని ఉపన్యాసం తీసుకవచ్చింది. అందువల్ల ఉపన్యాసం సాంఘికావసరంగా రూపొంది, సంఘచైతన్య సాధనమయి, సారస్వత ప్రక్రియగా ఏర్పడింది... ఈ ఉపన్యాసం ప్రధానంగా కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సృష్టి.... కందుకూరి

ఉపన్యాసాలు వేదికల మీద సభల్లో గతించిపోలేదు. పుస్తకాలలో జీవించి వ్యాసాలుగా నిలిచాయి. ఆంగ్లం నుంచి తెలుగులోకి అవతరించిన ''ఎస్సే'' ఈ కాలంలో ఉపన్యాసంగానే సంభావ్యమయింది''

వీరేశలింగం ఒక్క మత విషయానికి సంబంధించినవే కాక స్త్రీ పునర్వివాహ విషయక ఉపన్యాసాలను కూడ ఎన్నింటినో చేసారు. అవి పుస్తకరూపాన్ని పొందాయి. ఆయన కావించిన ఉపన్యాసాల్లో మత విషయికమైనవి 34 వ్యాసాలు.

పంతులుగారు కావించిన అనేక ఉపన్యాసాల్లో (వ్యాసాల్లో) కేశవచంద్రసేనుడు వ్రాసిన వ్యాసాల ప్రభావం కనబడుతుంది. వీరేశలింగం ధర్మోపన్యాసాలను వందలకొలది జనులు వచ్చి విని ఆనందించి పోవటమే కాక, కొందరు ఎన్నో సత్కార్యాలకు పూనుకోవటం పూర్వాచార పరాయణులు సహితం గుడ్డివాండ్రకు, కుంటివాండ్రకు చేసిందే ఉత్తమదానం అనుకోవటం జరిగిందని తన స్వీయచరిత్రలో వ్రాసారు. ఈ సమాజం వల్లనే మొదటిసారిగా బీదలకు రాత్రి పాఠశాలలు స్థాపించటం జరిగిందని వ్రాసారు. సమాజంలో ఈ విధమైన మార్పుకు దోహదకారి అయింది పంతులుగారి ధార్మికోపన్యాసాలే. సంఘసంస్కరణకు సయితం ఎందరో ఆనాడు ముందుకురికింది పంతులుగారి ప్రభావం వల్లనే.