మానవతావాది తిలక్‌

ప్రొ|| వెలమల సిమ్మన్న 9440641617

ఆధునికాంధ్ర కవితారంగంలో అంటే శ్రీశ్రీ యుగంలో తమ రచనలు గ్రంథరూపంలో రాకపూర్వమే యావదాంధ్ర దేశంలో ఉత్తమ కవులుగా లబ్ధ ప్రతిష్ఠులైనవారు ముగ్గురున్నారు. వారిలో తిలక్‌ ఒకడు''. ''ఆధునిక కవుల్లో శ్రీశ్రీ తరువాత చెప్పుకోదగిన వాడు తిలక్‌''.  - కుందుర్తి

''అమృతం కురిసిన రాత్రి'' ఆధునికాంధ్ర కావ్యాల్లో ఒక మహోన్నతశిఖరం. అభ్యుదయభావన,  సౌందర్యం తిలక్‌ కవిత్వంలో  కలగలిసి మానవతను పెంపొందిచాయి. ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో వివిధ కవితా మార్గాల్ని అంటే కృష్ణశాస్త్రి భావకవిత్వపు సంప్రదాయాల్ని, శ్రీశ్రీ అభ్యుదయ సాహితీ భావాల్ని, గురజాడ మానవతా దృక్పథాన్ని మూడింటిని సమపాళ్ళలో కలుపుకొన్న త్రివేణి సంగమం, దేవరకొండ బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌. వీరి కలం నుంచి జాలువారిన 'అమృతం కురిసిన రాత్రి' లోని ఖండికలన్నీ ఆణిముత్యాలు. అంతేకాక ఇందులోని ఖండికలు మానవతావాదానికి ప్రబల నిదర్శనాలు. ఇక్కడ కొన్ని ఖండికల్లో సున్నితమైన హాస్యం. వ్యంగ్యం కూడా కన్పిస్తాయి. వచనకవితను పరిపుష్టం చేసిన కొద్ది మందిలో తిలక్‌ ఒకరు. 'అమృతం కురిసిన రాత్రి' కవితా సంపుటిలో వచన కవితా వైభవానికి మచ్చుతున్కల్లాంటి ఖండికలు ఎన్నోవున్నాయి. విశ్వమానవ ప్రేమయే మానవతావాద ప్రధాన లక్షణం. ఈ ప్రపంచంలోని మానవులందరూ ఒక్కటే. మనిషికీ, మనిషికీ మధ్య ఎలాంటి తేడా వుండరాదు. మతం పేరిట, జాతి పేరిట, చివరకు దేశం పేరిట ఒకరికొకరు దూరం కావడాన్ని చూసి మానవతావాది సహింపలేడు. వీరు జాతి మతాదిభేదాల్ని అంగీకరించరు. రక్తపాతాన్ని సహించరు.

ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో అభ్యుదయ కవితావిర్భావంలో మానవతావాదం చోటుచేసుకుంది. ''పాశ్చాత్య దేశాల్లో అంకురించి వర్థిల్లిన వాదం ఇది. బ్రహ్మసమాజం ద్వారా తెలుగులోని కొందరి అభ్యుదయ కవుల్లో శ్రీశ్రీ మొదలుకొని నేటి వరకూ ఈ వాదం తన ప్రభావాన్ని వ్యాపింపజేసింది. తనతో పాటే జీవించే సామాన్య మానవుడే, కావ్య వస్తువు కావటం నేటి కవి యొక్క మానసిక పరిణామదశను సూచిస్తుంది. ఈ లోకంలోనే జీవించే అతి సామాన్య మానవునికి జరుగుతున్న అన్యాయాల్ని, వారి జీవిత స్థితి గతుల్ని, వారి బాధల్ని అర్థం చేసుకోగల మానవతా దృక్పథం నేటి కవుల్లో అధికంగా చోటు చేసుకుంది.

అటు భావకవిత్వంలోనూ, ఇటు అభ్యదయ కవిత్వంలోనూ రచన సాగించిన తిలక్‌పై ఈ మానవతావాద ప్రభావం వుంది. సాధారణంగా ప్రతి అభ్యుదయ కవీ, మానవతా దృక్పథంతోనే రచనలు చేశాడు. తిలక్‌ ఖచ్చితమైన మానవతావాది. మానవుని బాధాకర జీవితాల్ని చూసి చలించిపోయేటంత సుకుమారమైన హృదయం గలవాడైనందువల్ల తిలక్‌ ఈ మానవతావాద ప్రభావానికి అధికంగా లోనైనాడు.

'వసుధైక గీతం' అనే కవితా ఖండికలో తిలక్‌ ఈ మానవతా భావాలనే వ్యక్తీకరించాడు.

''సంకుచితమైన జాతిమతాల సరిహద్దుల్ని /చెరిపి వేస్తున్నాను నేడు /అకుంఠితమైన మానవీయ పతాకాన్ని /ఎగురవేస్తున్నారు చూడు''

ఇందులో తిలక్‌ జాత్యహంకారాన్ని, మతం పేరిట జరిగే మారణహోమాల్ని ఖండిస్తూ నిర్విరామంగా శ్రమించి మానవత్వమనే పతాకాన్ని ఎగురవేస్తానని, చరిత్రలో రక్తపాతానికి కారణమైన యుద్ధాల్ని నివారించి, దేశాల మధ్య స్నేహమనే వంతెనను నిర్మిస్తానని ప్రకటిస్తాడు. కవి మానవ శ్రేయస్సుకోసం ఉత్తరధ్రువాన ఒక పాదం, దక్షణి ధ్రువాన మరో పాదం పెట్టి వసుధ అంతా తానే ఆవరించి , తానే చక్రవర్తి అయి పాటుపడిన తీరు ఈ ఖండికలో వ్యక్తమౌతుంది.

సూర్యకాంతి అన్ని దేశాలకి సమానంగా వుంటుంది. అలాగే కవి కూడా అన్ని దేశాలకు చెందిన వాడని భావిస్తూ, అతని కవితా స్రవంతి సంకుచితం కాదని, అందరూ అందులో స్వేచ్ఛగా జలకమాడరావచ్చునని ఆహ్వానిస్తాడు. ఏది ఏమైనప్పటికీ ప్రపంచంలో వున్నవారందరూ మానవులనీ, అందరిది మానవకులం అనీ, జాతి, మత, వర్ణ, వర్గ విచక్షణ లేకుండా విశాల ప్రపంచం వసుధైక కుటుంబం అని భావిస్తూ తిలక్‌ తన విశ్వజనీన దృక్పథాన్ని ఈ ఖండికలో ప్రదర్శించాడు. తిలక్‌ క్షమాగుణ సంపన్నులు. మానవతావాదుల్లో వీరికొక ప్రత్యేకమైన స్థానం లభించడానికి ఈ గుణమే ప్రధానకారణం.

తిలక్‌ మానవతా దృక్పథానికి అయినాపురం కోటేశ్వరరావు, వీరేశ్వరరావు, జోగీశ్వరరావు ప్రతీకలు. వీరంతా మధ్య తరగతి వాళ్ళే. వీరే కాకుండా మురికి కాల్వల ప్రక్క, ఎండిపోయిన చెట్లనీడల్లో నిద్రపోయే నిర్భాగ్యజీవులు వృద్ధులు. జీర్ణదేహులు, భిక్షగాళ్లు ప్రతీకలుగా నిలిచారు. వీరందరి బాధల్ని వివరిస్తూ వీరు సుఖంగా బ్రతకటానికి అడ్డువస్తున్న బూర్జువా పెద్ద పులుల్ని దుయ్యబట్టాడు. ఇతని కవిత్వంలో మానవతావాదం ఇతని రచనల్లో కెల్ల 'ముసలివాడు', 'ఆర్తగీతం', 'నీడలు', 'సి.ఐ.డి.రిపోర్టు', 'మేగ్నకార్టా', 'గొంగళిపురుగులు', 'అదృష్ఠాధ్వగమని', 'తపాలా బంట్రోతు' మొదలైన కవితా ఖండికల్లో వ్యక్తం అవుతుంది.

''కనుగూడులు నల్లనయి /పెను మ్రోడులు చల్లనయి /కీలు కీలుగా బాధగా /నాడు నాడులు లాగగా /.... /కర్రనానుడు సాగిపోయే /ఎముకల గూడుని అరిగిపోయిన జోడుని.''

మన కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించాడు. అతని దీనాతిదీనమైన అవస్థని వివరిస్తూ భవిష్యత్తు ఈనాడు అతనికి గుండెలో మెదిలే పీడకల అన్నాడు. అతని ఒయ్యారపు భార్య విధిరాసిన వెర్రి చిత్రంలాగా, ఎండిపోయిన ఏటిగట్టులాగా నడుము నొప్పి తనకు మిగిలిన శక్తిగా, పక్షవాతంతో కూడుకొన్న భయమే భవిష్యత్తులో ఆశకాగా కదలలేక చావుని వెతుక్కుంటూ అని అతని మనసులోని బాధనంతా చేర్చి కుప్పగా పోసి, మనకీ గేయంలో తిలక్‌ చూపించాడు. ఇందులో తిలక్‌ హృదయం ఎలా కరిగిందో వారి బాధలకు ఎలా స్పందించిందో అర్థం అవుతుంది.

ఈ మానవతావాద ప్రభావంతోనే తిలక్‌ మోగంటి మాణిక్యాంబదేవి గారికి రాసిన లేఖలో ''జీవితానికి సృష్టికి ఒక అర్థం వెతకాలనీ సమాజానికి మానవకోటికీ సుఖ సంతోషాల్ని అన్వేషించాలనీ ఏదో తహతహ. ఉట్టి ఉద్రేకాలతో ఏమీ చెయ్యలేం గదా! వ్యుత్పత్తీ వివేకం ఉద్రేకం ఇన్నింటినీ సమ్యక్‌ సర్వంలా మేళవించాలి.'' అని రాశాడు. 'ఆర్తగీతం'లో ఈ సంఘంలో వుండే ఆర్థిక అసమానత్వాన్ని, దారిద్య్రాన్ని, వేదన, రోదనల్ని చూసిన తనకు శాంతి లేదంటున్నాడు. తనకు శాంతి ఎంత వరకు కలుగదో చెప్తూ..

''ఒక్క నిరుపేద ఉన్నంతవరకు /ఒక్క మలినాశ్రు బిందువొరిగినంతవరకు /ఒక ప్రేగు ఆకలి కనలినంతవరకు /ఒక శుష్కస్తన్య సన్నిధిని క్షుధార్తి నేడ్చు/ పసిపాప ఉన్నంతవరకు/  నాకు శాంతి కలగదింక... ... '' అని అన్నాడు.

తిలక్‌ 'ఆర్తగీతం' అనే ఖండికను దీనుల, హీనుల దుస్థితి చూచి చలించి రాశాడు.

''నేను చూశాను నిజంగా ఆకలితో అల్లాడి మర్రిచెట్టు /కింద మరణించిన ముసలివాణ్ణి;/ నేను చూశాను నిజంగా నీరంధ్ర వర్షాన వంతెనకింద /నిండు చూలాలు/ ప్రసవించి మూర్ఛిల్లిన దృశ్యాన్ని!/ నేను చూశాను నిజంగా తల్లిలేక తండ్రిలేక తిండిలేక/ ఏడుస్తూ ఏడుస్తూ/ ముంజేతుల కన్నులు తుడుచుంటూ మురికికాల్వా/ పక్కనే నిద్రించిన మూడేళ్ళ పసిబాలుణ్ణి;/ నేను చూశాను నిజంగా పిల్లలకు గంజికాసిపోసి/ తాను నిరాహారుడై''

ఇలాంటి దుస్థితిలో వున్న నా దేశాన్ని గూర్చి ఏమని పొగడగలను, నీ ఆదేశాన్ని ఏమని మన్నించగలను అని మన సంస్కృతిని, జ్ఞానాన్ని నిలదీస్తాడు. తిలక్‌ జాతి, మత, కుల, వర్గ బేధాల్ని అంగీకరించలేదు. కారణం అతనికి గల మానవతాదృక్పథమే. ఇంతవరకూ వివరించిన ఖండికల్లో గాంధేయ వాదంతో కూడుకొన్న తిలక్‌ మానవతా దృక్పథం వెల్లడి అవుతుంది. దీనికి భిన్నమైన మార్క్సు దృక్పథంతో కూడుకొన్న మానవతావాదం కూడా అక్కడక్కడా కన్పిస్తుంది.

తిలక్‌ ఏ ఇజాలకూ, రాజకీయవాదాలకూ పూర్తిగా కట్టుబడక పోయినా వాటి ప్రభావాలకు లోనై రచనలు చేసిన సందర్భాలు లేకపోలేదు. విప్లవంతో కూడుకొన్న మార్స్కు దృక్పథం 'నీడలు', 'మేగ్నాకార్టా'ల్లో కన్పిస్తుంది.

'నీడలు' అనే కవితా ఖండికలో మనకు ఈ క్షమాగుణ ప్రభావం స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది.

''చిన్నమ్మా/ వీళ్ళ మీద కోపగించకు /వీళ్ళ నసహ్యించుకోకు''

ఈ ఖండికలో కవికి దీనుల మీద వున్న సానుభూతి స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది.

మధ్య తరగతి ప్రజల్లోని లోపాలన్నీ వీరికి బాగా తెలుసు. అదువల్ల లోపభూయిష్టమైన ఈ సమాజం బాగుపడాలనే ఆకాంక్ష వీరికి ఎక్కువగా వుంది. అందుకే చిన్నమ్మా! వీళ్ళ మీద కోపగించకు అనే వాక్యంలో ప్రారంభమైన ఈ ఖండికలో మధ్య తరగతి మనుషులు 'భయపీడితులనీ' వీరు భూతకాలానికి బానిసలు. సంప్రదాయ భీరువులు అని విమర్శించారు. వీరి మనస్తత్వాన్ని నిరసించారు. వీరి సంకుచిత మనస్తత్వాన్ని అవహేళన చేస్తూ.

''వీళ్ళందరూ తోకలు తెగిన ఎలుకలు/ కలుగుల్లోంచి బయటకు రాలేరు'' అంటాడు.

వీరు పూర్తి వ్యక్తిత్వం వున్నవాళ్ళు కాదు. సగం సగం మనుష్యులు, మరోసగం మరుగుపడిన బాధాగ్రస్తులు అని భావించి వారి నిజస్వరూపాన్ని ప్రతిభావంతంగా చిత్రించారు. ఎన్నో లోపాలు వున్నప్పటికీ ఈ మధ్య తరగతిని కరుణించమని చిన్నమ్మను ప్రార్థించాడు కవి. తప్పుచేయడం మానవనైజం. నేడు సమాజంలో పెద్దపెద్ద నాయకులుగా చలామణి

అయ్యేవాళ్ళు అంతులేనన్ని అఘాయిత్యాలు, దౌర్జన్యాలు, దోపిడీలు, తప్పులు చేస్తున్నారు. వారి దురాగతాల్ని ప్రతిఘటించే వారు లేరు. వారిని ఏ చట్టాలు కానీ, ఏ శిక్షాస్మృతులు కానీ ఏమీ చేయలేవు. కానీ ఆకలితో అలమటిస్తూ, కనీస అవసరానికి నోచుకోని వ్యక్తి చేస్తే అది గొప్పనేరంగా భావిస్తారు. అందువల్లే చిన్నమ్మను అలాంటి మధ్యతరగతి వ్యక్తుల్ని క్షమించుమని తిలక్‌ వేడుకొంటాడు.

వీరికి ఎన్నో అవకాశాలు వచ్చినప్పటికీ వాటిని అందుకోలేరు. కారణం కడు పేదరికం. తమనీడను చూసుకొని తామే భయపడే స్వభావం కలిగినవారు. అవివేకం వల్ల సంఘపు కట్టుబాట్లు వల్ల ఇలా తయారు అయ్యారు అంటారు. ఇలాంటి దుస్థితిలోవున్నవారిని అసహ్యభావంతో తిరస్కరించినందువల్ల ప్రయోజనం శూన్యం. వారిని దయతో చేరదీయాలని వేడుకొన్నాడు. అయినా వారిని విడిచివెళ్ళిపోకు, వాళ్ళందరూ నీ బిడ్డలు' అని చిన్నమ్మను ప్రాధేయ పడ్డాడు. ఈమెను పీడితులు, తాడితులు అయిన మధ్య తరగతి ప్రజల పక్షాన నిలిపాడు. ఈమె మానవతకూ, కరుణకూ ప్రతీక. ప్రజలకష్టాల్ని స్వయంగా చూసిన తిలక్‌ తానూ బాధపడి వాళ్ళదీనస్థితిని సమగ్రంగా వర్ణించి, స్పందించి దైన్యస్థితినీ, అసహాయతనీ సానుభూతితో చక్కగా చిత్రించాడు.

'మేగ్నాకార్టా'లో కూడా ఇలాంటి భావమే చోటుచేసుకుంది. 'గుండెలోపలి గుండె కదలించి'. 'పాతలోకపు గుండెలో శతఘ్నిపగిలింది'. 'మాటమాటకి దూకు సింహంలాగా. మేం రేగుతాం.' అని అనడంలో విప్లవ భావం కన్పిస్తుంది. ఈ విప్లవం అంతా పూలవర్షాన్ని భువిని కురిపించేందుకే అవడం వల్ల విశ్వమానవ అభ్యుదయం కోసమే ఆ విప్లవం అని తెలుస్తుంది. తిలక్‌లో విశ్వమానవతా దృష్టివుంది. ''టులాన్‌' భూమిమీద కూడా ప్రజల కన్నీళ్ళవాన వరదలై పారటాన్ని గమనించాడు. లిబియాలో, బెర్లిన్‌లో, స్టాలిన్‌గ్రాడ్‌లో స్వార్థం పిచ్చికుక్కలా పరిగెత్తటాన్ని చూశాడు. కాంగోలో, క్యూబాలో, సైప్రస్‌లో, లావోస్‌లో సైతం కాలి కమురు కొంపు కొట్టే కాలం కథనీ, మానవ వ్యథనీ అర్థం చేసుకొన్నాడు. తను నివసించే దేశంలోనే కాక ప్రపంచమంతటా జరుగుతున్న యుద్ధాల్ని, అమానుష చర్యల్నీ అసహ్యించుకొన్నాడు.

దేవుడు కూడా మానవత్వాన్నే సహజగుణంగా కలిగివున్నాడనే మానవతా దృక్పథం తిలక్‌ 'నిన్నరాత్రి'లో కన్పిస్తుంది. ఈ కవితలో ఒక యువకుని ఆకలిచావు. సంధ్యవేళ ఉరివేసుకొన్ని సానిపడుచు గాథ, చీనా యద్ధంలో చితికిన కొడుకు వార్త విని చీకట్లో ఏట్లోకి దూకిన ముసలి దాని వృత్తాంతం దేవునికి చెప్పకుండా వుండిపోయాడు. ఎందుకంటే ఆ దేవుడు కూడా మానవత్వాన్నే కలిగి వున్నాడనుకోవడం వల్ల దేవుని అశక్తతను గూర్చి చెప్తూ -

''మానవుడే దానవుడై తిరగబడినప్పుడు / పాపం పెద్దవాడు - కన్న కడుపు - ఏం చేస్తాడని!''

అనడంలో దేవునిలో దైవత్వాన్ని కాక, మానవత్వాన్నే దర్శించిన దార్శనికత వ్యక్తం అవుతూ వుంది. తిలక్‌ అర్థంపర్థం లేని జీవితాలని, నిస్పారంగా సాగదీసే వారిని గొంగళి పురుగులుగా చిత్రీకరించాడు. 'గొంగళి పురుగు' అనే ఖండికలో-

బల్లపరుపుగా పరుచుకొన్న జీవితం మీదనుంచి భార్యామణి తాపీగా నడిచివచ్చి అందికదా-/''పంచదారలేదు / పాలడబ్బాలేదు /బొగ్గుల్లేవు -  రాత్రిక /రగ్గుల్లేవు''

వీరి జీవితం బల్లపరుపుగా పరచుకుందని చిత్రిస్తూ రోజూ భార్య, అవిలేవు ఇవిలేవు అని చెప్పినప్పటికీ పాతపాటకు విలువలేనట్లు చలనం లేకుండా వుంటాడని ఇక్కడ గొంగళిపురుగుతో పోల్చాడు. ఇక్కడ కొంత హేళన, కొంత సానుభూతి కన్పిస్తుంది. వీరు ఎన్నో పగటి కలలు కంటారు. కోర్కెల సీక్రెట్‌బాక్స్‌లోని ఉద్రేకాన్ని, సెక్స్‌ని, శృంగారాన్ని, క్రైమ్‌ని, లాటరీ కాగితాల్ని కవి మనకు చూపించాడు.

వీరు ఉన్నత శిఖరాల్ని అధిరోహించలేకపోయినా బంగారంలాంటి కలలు కంటూ..

''నవ్వుకుని మీసం మెలేసుకుని /మాట్లాడకుండా జెంటిల్మన్‌లా మత్తుగా'..

వ్యవహరిస్తారని మధ్య తరగతి మానవుని జీవితవిధానాలకు, అలవాట్లకు, ఆచారాలకు ఈ ఖండిక ద్వారా తిలక్‌ దర్పణం పట్టాడు. తిలక్‌ తన రచనల్లో మానవతా భావాలకు అత్యున్నతస్థానం కల్పించాడు.

'తపాలాబంట్రోతు' ఖండికలో సుబ్బారావ్‌ అనే సామాన్య పోస్టుమాన్‌ను గూర్చి అత్యంత సానుభూతితో చిత్రించాడు. మామూలుగా పోస్టుమాన్‌ అందరికీ ఆత్మీయుడు. ప్రతి ఒక్కరి బాధలోకానీ, సంతోషంలో కానీ పాలుపంచుకుంటాడు. అయినప్పటికీ పోస్టుమాన్‌ వ్యక్తిత్వాన్ని ఎవరూ గుర్తించరు. అతని కష్టాల్లో ఎవ్వరూ సానుభూతి చూపించరు. ఎండ, వానల్ని ఏమాత్రం లెక్కచేయకుండా అరిగిన చెప్పులు, ఖాకీదుస్తులు ధరించి ఇల్లు ఇల్లు, వీధివీధి తిరిగినప్పటికీ అతనిమీద ఏ ఒక్కరికి కరుణ, ప్రేమ ఏమాత్రం లేదు. కానీ అతడు తెచ్చే వార్తకోసం ప్రతిఒక్కరు ఎదురుచూస్తూ వుంటారని కవి నిర్మొహమాటంగా తన భావాల్ని వెల్లడించాడు.

''ఇన్ని యిళ్ళు తిరిగినా /నీ గుండె బరువు దింపుకోవడానికి ఒక్క గడపలేదు /ఇన్ని కళ్ళు పిలిచినా /ఒక్క నయనం నీకోటుదాటి లోపలకు చూడదు /ఉత్తరం యిచ్చి నిర్లిప్తుడిలాగ వెళ్ళిపోయేనిన్ను చూసినపుడు /తీరం వదలి సముద్రంలోకి పోతూన్న ఏకాకి నౌకచప్పుడు''

ప్రతి ఒక్కరి గుండె బరువును పోస్టుమాన్‌ దించుతాడు. కానీ అతని గుండె బరువుదించే వ్యక్తి కానీ, గడపకానీ కన్పించవు. అతను ఉత్తరం ఇచ్చిన తర్వాత ఏకాకి జీవితాన్ని, ఏకాకి నౌకతో పోల్చి ఎంతో హృదయ విదారకమైన సన్నివేశంగా తీర్చారు. 'సైనికుడి ఉత్తరం' అనే కవితా ఖండికలో

''ఇపుడు రాత్రి, అర్ధరాత్రి /నాకేం తోచదు నాలో ఒక భయం /తెల్లని దళసరి మంచురాత్రి చీకటికి అంచు /దూరంగా పక్కడేరాలో కార్పొరల్‌ బూట్స్‌చప్పుడు''

ఇందులో సైనికుల ధైన్యాన్ని వారి మనసులో పేరుకుపోయిన భయాన్ని యుద్ధవాతావరణం కలిగించే మంటగా తిలక్‌ అభివర్ణించాడు. అక్కడ వాతావరణంలో ఉన్న చలి తన మనసుకు భయాన్ని కలిగించే దృశ్యంగా భావించాడు. యుద్ధమే సంభవించినట్లు అయితే భవిష్యత్తు స్వరూపాన్నే మార్చివేస్తుందని, భయానకమైన చేదునిజాన్ని నొక్కి చెప్పాడు. ఈ భయానక దృశ్యాలకు కారణం ప్రకృతి, దయావిహీనత కాదని, మానవుడే మానవుడికి ప్రత్యక్షశత్రువై, తన చావుకి తానే సిద్ధం చేసుకొన్న ఆయుధసామాగ్రి, కారణం లేని కక్షలు, కార్పణ్యాలు నిజమైన కారణాలని తిలక్‌ ఉద్ఘోషించాడు.

'సి.ఐ.డి.రిపోర్టు' అనే కవితా ఖండికలో  కోటీశ్వరరావు అనే మధ్యతరగతి గుమస్తా జీవితాన్ని చిత్రించాడు. అతని తండ్రి గుమస్తా, తాత గుమస్తా, ముత్తాత గుమస్తా సాంప్రదాయకమైన వినయవిధేయతలకీ, గౌరవకరమైన దరిద్రానికీ వీళ్ళవంశం నిలయం. ఇతనికి యింట్లో ఆరుగురు పిల్లలూ, ఒక ముసలితల్లీ, ఒక పిల్లీ ఒకరై నీరసంగా ఉన్న భార్య ఇతనద్దెకున్న వాటాల్లో రెండున్నర గదులూ, ఒక టెలివిజన్‌ లాంటి బాత్‌రూమూ ఒక అటకా. దీని ద్వారా కోటీశ్వరరావు మానసిక స్థితిని మన కళ్ళకు కట్టేటట్లు వర్ణించాడు. గుమస్తా యోగికాడని, కవి కాడని, లంచాలు పట్టడని, ఎవ్వర్నీ తిట్టడని, ఎవరేమన్నా పట్టించుకోడని చెబుతూ నేటి సమాజంలో నిజాయితీకి కాలం లేదని అలా నిజాయితీగా వ్యవహరించే వ్యక్తి తన చావును తానే కోరి తెచ్చుకొంటాడని వాస్తవ పరిస్థితిని గుమస్తా పాత్ర ద్వారా వ్యక్తపరిచాడు.

మానవ సిద్ధాంతాల్ని అలవాట్లను తెలపడంతోనూ, మానవ సమస్త ప్రవర్తనలతో సంబంధం వుండి మానవజాతి శ్రేయస్సును కోరడంలోనూ, దైవంలోవుండే దివ్యత్వాన్ని కాక మానవత్వాన్ని దర్శించడం, గాంధీ సిద్దాంతాలతో కూడుకొన్న మానవతా దృక్పథంతోపాటు మార్క్సు దృక్పథాన్ని కూడా కలిగి వుండడం గమనించదగ్గ విషయం. ఇది తిలక్‌లోని మానవతావాద విస్తరణ. మానవజాతి అభ్యుదయాన్ని, ఔన్నత్యాన్ని కోరుకుంటూ తన కవితా ఖండికల్లో తిలక్‌ ప్రతిఫలించేటట్లు చేశారనడంలో ఏమాత్రం అతిశయోక్తిలేదు. తిలక్‌ కవితా జీవధార ఎంతటి సుధారస ప్రపూర్ణమో!