సతీస్మ ృతి సత్యారాధేయం

డాక్టర్‌ జోస్యుల కృష్ణబాబు
98664 54340
ఎలిజీ అంటే స్మ ృతి కావ్యం. తెలుగులో 'ఎలిజీలు' కొంచెం అరుదుగానే కనిపిస్తాయి. అందులోనూ సతీస్మ ృతి మరీ అరుదు.
''అంతెపేరునకంతె భార్యాస్థిగాని
నాశరీరాస్థి నిజము కఅష్ణార్పణమ్ము''
అంటూ విశ్వనాధ తన భార్య వరలక్ష్మీదేవి మరణానంతరం ఆమె అస్థికలను కృష్ణలో నిమజ్జనం చేస్తూ పొగిలి పొగిలి విలపించారు. ''నానా విచిత్ర జన్మకృతా స్మదఘరాశి'' పండి పండి ఇలా భార్యా వియోగంగా పరిణమించిందంటూ వాపోతారు. దువ్వూరి రామిరెడ్డి గారి 'భగహృదయం' అనే కావ్యం సతీ స్మ ృతికి నివాళి వంటిది.
''హృదయమును దొంగిలించిన రీతిగానె
స్మ ృతిని సైతంబు నీవు హరింపుమతివ''
అంటూ విలపిస్తారు ఆయన.
ఇలా తెలుగులో సతీస్మ ృతిని ఎంతో వేదనా భరితంగా అక్షరబద్ధం చేసిన కవులున్నారు. కాని చాలా తక్కువ.
అలా రాయాలంటే భార్యను ఎంతో ప్రేమించగలగాలి. ఆరాధించగలగాలి. ఆమే లోకంగా జీవించగలగాలి. ఆమెతో మమేకమవ్వాలి. మరీ ముఖ్యంగా ఆ ప్రేమను వ్యక్తీకరించగలిగే భాష, కవిత్వ నిర్మాణ శక్తీ రెండూ ఉండాలి. ఇవన్నీ పుష్కలంగా ఉన్న భార్యా ప్రేమికుడు డాక్టర్‌ రాధేయ. అందుకే 39 వసంతాలు తన చేయి పట్టుకు నడిచిన తన అర్ధాంగి సత్యాదేవి ఒక్కసారిగా ఆ చేయిని వదలి నిష్క్రమించేసరికి ఆ వియోగ గ్రీష్మాన్ని తట్టుకోలేక పోయారు. పొగిలిపొగిలి దు:ఖించారు. లోలోపల కుమిలిపోయారు. అయితే కవి కాబట్టి ఆ అంత ర్మథనాన్ని 'సత్యారాధేయం' అనే ఒక దీర్ఘ కావ్యంగా అక్షరబద్ధం చేశారు.
అర్ధాంగిగా ఒక స్త్రీమూర్తి పురుషుని జీవితంలోకి అడుగుపెట్టిన క్షణం నుంచి ఆమె కన్ను మూసేవరకూ ఎదురైన అనుభూతులూ, అనుభవాలు రాశిగా పోసిన దీర్ఘవచన కథాకావ్యం ఈ సత్యారాధేయం. భార్య అంటే ఏంటో, భార్య అవసరమేంటో, విలువేంటో, భార్య దూరమైతే కలిగే భరింపరాని ఆ ఆవేదన ఎలాంటిదో ఈ దీర్ఘ కవితలోని ప్రతి అక్షరం చెపుతుంది. తెలుగులో చాలా కాలంగా దీర్ఘకవితా ప్రక్రియ విస్తృతంగా ప్రచలితమవుతోంది. ఇందుకు రెండు ప్రధానమైన కారణాలున్నాయి. మొదటిది కవులు తమని విపరీతంగా వేధిస్తున్న, లేదా కదిలిస్తున్న అంశాన్ని, ఆలోచనల్ని ఆధారంగా చేసుకొని విస్తృతంగా చెప్పాలనే స్పృహ. రెండవది కవితాభివ్యక్తి విషయంలో ఎటువంటి పోకడ పోవాలన్నా స్వేచ్ఛగా పోగల అవకాశం. అలా ఈ కవితలో రాధేయ తన అర్ధాంగి సత్యాదేవితో గడిపిన జీవితాన్ని, పెనవేసుకొన్న అనుబంధాన్ని, పంచుకొన్న కవితా సాహిత్య విశేషాల్ని ఒక్కోటీ ఆర్ద్రంగా చెప్పుకొంటూ వెళ్ళారు.
ప్రతి పురుషుని జీవితంలోనూ అమ్మ పాత్ర ఎంతో గొప్పది. అయితే ఒక్కోసారి అంతకుమించి భార్య పాత్ర ఉంటుంది. పాతికేళ్ళ వరకు అమ్మ చేతుల్లోనే పెరిగిన పురుషుడు, పెళ్ళి కాగానే అప్రయత్నంగానే భార్య చేతుల్లోకి వస్తాడు. మంచి నీళ్ళు కావాలన్నా, కాఫీ, టిఫిన్‌, భోజనం .. ఇలా ప్రతి చిన్న విషయానికీ భార్యపైనే ఆధార పడతాడు. భార్య ఇల్లాలిగానే గాక ఒక్కోసారి పురుషుడికి తల్లిగా కూడా మారుతుంది. అమ్మ ప్రేమను కూడా తానే అందిస్తుంది. తల్లి చనిపోతే భార్య ఒళ్ళో తలపెట్టుకొని ఏడవచ్చు. కాని తనే లోకంగా మసలిన భార్య చనిపోతే మాత్రం పురుషుడికి ఇంక ఆ లోటును ఎవ్వరూ భర్తీ చెయ్యలేరు.
ఈ స్మృతి కావ్యం ఒక క్షతగాత్రుని శ్వేతపత్రం. ప్రాణంలో ప్రాణంగా మసలిన ఇల్లాలి నిష్క్రమణను తట్టుకోలేక రాసిన ఒక వియోగి అంతర్మధనం. ఒక ప్రేమికుని వ్యథ. తోడు కోల్పోయిన క్రౌంచపక్షి దీనాలాపం. ఉమ్మడిశెట్టి ఉమ్మడి చెట్టుగా ఎదిగి కవిత్వ ఫలాలను పండించిన గాథ.
మరణోన్ముఖురాలైన ఇల్లాలిని ఎలాగైనా బతికించుకోవాలని ఆ ప్రేమమూర్తి పడిన తపన ఇందులో కనిపిస్తుంది.
''అరచేతులడ్డుపెట్టినా కొండెక్కిన
దీపం ముందు నడక ఆగిపోయిన
ఓసెలయేటి సంభాషణ ..''గా ఈ కావ్యాన్ని పేర్కొన్నారు కవి. నెలకు రూ.50ల సంపాదన పరునిగా 23 ఏళ్ళ వయసులో రాధేయకు పెళ్ళిచూపులయ్యాయి. ఆ పెళ్ళి చూపుల నుంచి తిరిగివచ్చేటప్పుడు అనుకోని రీతిలో కారు ధ్వంసమయింది. మనుషులు మాత్రం వొళ్ళంతా గాయాలతో ప్రాణాలతో బయట పడ్డారు. అందరూ అపశకునమన్నారు. సంబంధం ఇక వదులుకోమన్నారు. ఎవరి అజాగ్రత్త వల్లనో జరిగిన దుర్ఘటన భారాన్ని ఆ అమాయకురాలిపై రుద్దకూడదన్న సహృదయతతో రాధేయ ఆమెనే వివాహం చేసుకొంటానని పట్టుబట్టి మరీ పెళ్లి చేసుకొన్నారు. అలా ఆ వివాహబంధం నాలుగు దశాబ్దాలపాటు కవిత్వ బంధమై నిరాఘాటంగా సాగిపోయింది.
ఆనాటి సత్యారాధేయుల వివాహవేదిక ఒక్కసారి కవి సమ్మేళన వేదికగా మారిపోయింది. ఎక్కడెక్కడి యువకవులూ, కవితాభిమానులూ ఆ పెళ్ళికి తరలివచ్చారు. పెళ్ళికొడుకే సభాధ్యక్షుడిగా ఆనాటి కవిసమ్మేళనం కన్నుల పండువుగా, వీనులవిందుగా సాగింది. కుందుర్తి సత్యాదేవిని వెదికిపట్టుకొన్న రాధేయను అదృష్టవంతునిగా అభివర్ణించారు. సి.నా.రె ఒక రసరమ్యగీతంలో ఆశీర్వచనాలు పంపారు.
పెళ్ళయ్యాక ప్రతి ఆడపిల్లా తప్పకుండా భర్తలో తండ్రిని చూసుకొంటుంది. తండ్రిప్రేమతో భర్తప్రేమను బేరీజు వేసుకొంటుంది. అందుకే సత్య అమాయకంగా భర్తను ఏమండీ! అని కాకుండా, అయ్యా! అని పిలుస్తానని అడిగింది. జీవితాంతం ఆ పిలుపే ఆమెకు తారకమంత్ర మయింది. అంతేకాదు; ఆమె తన సత్ప్రవర్తనతో ఇంటిల్లిపాదికీ అభిమానవతిగా సత్యమ్మగా మారిపోయింది.
ఆ తరువాత ఆ దంపతులకు పాప, బాబు పుట్టారు. తొలి తెలుగు శాసనం వెలువడిన ఎర్రగుడిపాడులో రాధేయకు ప్రథమశ్రేణి హిందీపండితునిగా ప్రభుత్వోద్యోగం వచ్చింది. అప్పటివరకూ ఆయనను బాధించిన ఆకలీ, పేదరికం ఆయన ముందు తలవంచి చేతులు జోడించాయి. అయితే ఎర్రగుడి పాడులో అద్దె ఇల్లు దొరకక ఆ దంపతులు పందిళ్ళపల్లికి

మకాం మార్చారు.
రాధేయ పుట్టిన యామవరం, కవిగా ఆయన ఉనికిని చాటితే, పందిళ్ళపల్లె ఉమ్మడిశెట్టి అవార్డుకు శ్రీకారం చుట్టింది. ఒకనాటి రాత్రి ఆ దంపతుల మధ్య కవుల కోసం ఏదైనా అవార్డును ప్రారంభించాలన్న ఆలోచన రేగింది. అయితే రాధేయకు వచ్చే జీతంతో అవార్డును నడపటం కష్టమని భావించారు ఆ దంపతులు. ఆమె కుట్టు మిషను ద్వారాను, ఆయన హిందీ ట్యాషన్లు ద్వారాను ఆ అవార్డును ప్రారంభించి ముందుకు తీసుకువెళ్ళేందుకు నిర్ణయం తీసుకొన్నారు.
హిందీ పండితునిగా చేస్తూనే స్పెషల్‌ తెలుగు ఐచ్ఛికాంశం గా బిఏ, ఎంఏలు పూర్తిచేసారు రాధేయ. తెలుగు లెక్చరర్‌గా పదోన్నతిని సాధించారు. ఎస్వీ యూనివర్సిటీ నుంచి పిహెచ్‌డి చేసి డాక్టరేట్‌ కూడా అందుకొన్నారు.
ఎన్ని ఇడుములు, ఆటంకాలు ఎదురైనా ఈ దంపతులు అవార్డు ప్రదానాన్ని మాత్రం ఆపలేదు. ఈ ఉమ్మడిశెట్టి అవార్డు సాహిత్యలోకంలోకి ఎంత బలంగా దూసుకు పోయిందంటే, కాకలు తీరిన కవులనుంచి ఇపుడిప్పుడే కలం పడుతున్న కవుల వరకూ అందరూ ఈ అవార్డును అందుకోవాలని భావించేవారు. తరువాత అవార్డుకు 25 సంవత్సరాల వయసువచ్చింది. రాధేయకు ఉద్యోగ విరమణ వయసూ వచ్చింది. రజతోత్సవ పదవీ విరమణోత్సవ సభలు రెండూ ఒకే వేదికపై జరిగాయి. ఇక పెన్షన్‌తో అవార్డును నడపటం కష్టమని భావించి అక్కడితో ఆపేయాలని ఆ దంపతులు భావించారు. కాని కవులందరూ ఆపొద్దు, మేమండగా ఉంటాం అంటూ నినాదాలు చేశారు. దంపతులిద్దరూ ఏం చెయ్యాలో పాలుపోక ఒకరి కళ్ళలోకి ఒకరు చూసుకొన్నారు. అప్పుడు సత్యాదేవి భర్త అనుమతితో మైకు తీసుకొని ఎన్ని ఇబ్బందులు ఎదురైనా ఇకపై కూడా అవార్డును కొనసాగిస్తామని ప్రకటించారు.
ఎప్పుడూ మైకు ముందు మాట్లాడి యెరుగని ఆమె భర్త ఉద్దేశాన్ని, కోరికను, అశక్తతను గమనించి తాను వెన్నంటి ఉంటానన్న భరోసాతో ఈ ప్రకటన చేశారు. అందరిలోనూ ఒక్కసారి ఆనందోత్సాహాలు వెల్లివిరిసాయి. సభ చప్పట్లతో మార్మోగిపోయింది. అలా ఆ తరువాత కూడా ఆ ఉమ్మడిశెట్టి అవార్డు కొనసాగుతూ వచ్చింది. ఇలా ఆ దంపతుల జీవితం సాఫీగా సాగిపోతోంది. అప్పుడే జరిగింది ఒక దుస్సంఘటన. ఒక బైక్‌ యాక్సిడెంట్‌లో సత్యాదేవి ఒళ్ళంతా గాయాలతో అపస్మారక స్థితిలోకి వెళ్ళిపోయారు. అయితే ప్రాణాలతో బయట పడ్డారు. కాని మెమరీ కోల్పోయారు. అప్పటినుంచి రాధేయ జీవితం ఊహించని మలుపు తిరిగింది.
వైద్యం కోసం ఆమె చెన్నైలో కొడుకు వద్దా, ఆయన అనంతపురంలో కూతురి వద్దా ఉండాల్సివచ్చింది. విశ్రాంత జీవనంలో కొంతకాలం ఎడబాటు తప్పలేదు. అప్పుడు 26వ అవార్డుసభను రాధేయ మిత్రుడైన పలమనేరు బాలాజీ పలమనేరులో నిర్వహించారు. సత్యాదేవి ఆరోగ్యం కొంతమెరుగవటంతో ఆ దంపతు లిరువురూ సభకు హాజరయ్యారు. కె.శివారెడ్డి గారు ఆ సభకు ముఖ్య అతిథిగా హాజరయ్యారు. ఆ విధంగా అవార్డు ప్రదానం ఆగిపోకుండా ముప్ఫైయేళ్ళపాటు ముందుకు సాగింది.
అవార్డుకు మూడు దశాబ్దాలు నిండాయి. ఈ సందర్భంగా ఆ దంపతులు త్రిదశాబ్ది సభను కూడా ఎంతో ఘనంగా నిర్వహించారు. ఏమీ ఆలోచించకుండా తమ ఆరోగ్యం కోసం వైద్యంకోసం, దాచుకొన్న రిటైర్మెంట్‌ ధనాన్ని వెచ్చించి ఆ సభను నిర్వహించారు. ముప్ఫై సంవత్సరాలుగా ఎవరెవరికైతే అవార్డులు ఇస్తూ వచ్చారో వారందరితో పాటు మరికొందరు ప్రసిద్ధులైన కవులకు కూడా ఆ త్రిదశాబ్ది ఉత్సవ వేదికపై పురస్కారాలు అందజేసారు. అదే వేదికపై అంతకుముందు అవార్డులు పొందిన ఆ ముప్ఫై పుస్తకాల పైనా రాధేయ రాసిన ముప్ఫై విశ్లేషణల్నీ 'మూడు పదులూ ముప్ఫై కావ్యాలు' అనే గ్రంథంగా ఆవిష్కరించారు. ఆరోజు ముగింపు సభలో సత్యాదేవి భావోద్వేగ ప్రసంగం సభాసదుల హృదయాల్ని కదిలించింది. త్రిదశాబ్ది సభ అయ్యాక సత్యాదేవి మళ్ళీ వైద్యం కోసం మద్రాసు వెళ్ళారు. మూడు నెలలు గడిచింది. ఆమె పరిస్థితి సీరియస్‌ అయింది. ఊపిరి తీసుకోవటం కష్టమయింది. గుండె బరువుతో చెన్నైలో అడుగు పెట్టిన రాధేయకు ఆమె గుండె ఆగిపోయిందన్న వార్త అశనిపాతమే అయింది.
పద్దెనిమిదేళ్ళ ప్రాయంలో తన జీవితంలోకి అడుగుపెట్టి, నాలుగు దశాబ్దాలపాటు తనతో కలిసి నడిచిన ఆమె అయ్యా! ఇక సెలవు అంటూ ఈలోకం నుంచి నిష్క్రమించింది. ఆమె ఎడబాటును రాధేయ తట్టుకోలేకపోయారు. లోకమంతా ఒక్కసారి శూన్యమనిపించింది. ఆయన ధైర్యం, ఆయన కవిత్వం దీనంగా నిలబడిపోయాయి. ఆయన బతుకు మగ్గం వణికిపోసాగింది. సత్యా! మరో జన్మంటూ ఉంటే ఉన్న ఫళంగా నిన్ను చేరుకొని నీ కడుపున బిడ్డగా పుట్టాలని ఉంది అంటారు. అవును అటువంటి ఉత్తమ ఇల్లాలు తల్లి కావాలని ఎవరైనా కోరుకొంటారు.
ఆమె నిష్క్రమణ తరువాత రాధేయ ఈ ఉమ్మడిశెట్టి అవార్డును, 'ఉమ్మడిశెట్టి సత్యాదేవి' సాహితీ అవార్డుగా ప్రకటించారు. ఇప్పటివరకూ 33 అవార్డులను ఇచ్చారు. ఇక రాధేయ శిష్యులు పెళ్ళూరి సునీల్‌, దోర్నాల సిద్ధార్ధ, సుంకర గోపాల్‌ ముగ్గురూ కలిసి గురువు గారి పేరుపై ఉమ్మడిశెట్టి రాధేయ అవార్డును పన్నెండేళ్ళుగా ఇస్తూ వచ్చారు. అక్టోబర్‌ మూడవ తేదీన పలమనేరులో ఈ అవార్డు సభ జరగబోతోంది. ఈ కావ్యానికి కె.శివారెడ్డి, చినవీరభద్రుడు, రాచపాళెం, కొప్పర్తి, వాడ్రేవు వీరలక్ష్మీదేవి వంటి ముప్ఫై మందికి పైగా ప్రసిద్ధ సాహితీవేత్తలు చాలాచక్కని ఆత్మీయ వచనాలు రాశారు. ఈ స్మృతి కావ్యం ఒక్కో పుటా తిప్పుతుంటే కొన్ని చోట్ల చేతులు వణుకుతాయి. అనేకచోట్ల హృదయం ద్రవిస్తుంది. చదవటం పూర్తయ్యాక కూడా ఇది మనల్ని చాలాసేపు వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.