సమాజ మార్పు కాంక్షించిన జాషువా

డా. కల్లూరి ఆనందరావు
81796 17807

'నిఖిల లోకమెట్లు నిర్ణయించినగాని
తిరుగులేదు నాకు తరుగులేదు' - జాషువా
1895లో పుట్టిన జాషువా 1920కే సాహిత్యరచనకు ఉపక్రమించి 1970 దాకా, అంటే అర్ధ శతాబ్దం పాటు కొనసాగించి, ముఫ్పైకి పైనే రచనలు చేశాడు. ముంతాజ మహలు, ఫిరదౌసి, క్రీస్తు చరిత్ర, కాందిశీకుడు, గబ్బిలం వంటివి అందులో ఉన్నాయి. దళిత కవిత్వపరంగా చూస్తే 1929లో రాసిన 'భాష్పసందేశము' అనే 9 పద్యాలున్న ఖండిక మొదలుకొని, 7 ఖండకావ్యాలను, నా కథ - మూడు భాగాలు, అనాథ (1934) కావ్య ఖండిక, గబ్బిలం - రెండు భాగాలు (1941-46) వెలువరించారు..
'ఆదిమాంధ్రుడ కవనంబు నల్లగలను పేరు జాషువా!' అంటూ నా కథ (రెం.భా పుట59)లో పరిచయం చేసికొంటాడు. చిన్నప్పుడు 'పురవీధిని బోచునుండ వైశ్యనందనులో, ధఱామరాత్మజులో నన్గని ముట్టకు మంచు వెన్కకున్‌జనటం' చూసి, అది నేడును మదింబెడయాయడు దొడ్డగా యమై'ందని (నాకథ-మొ.భా.ప.114) వ్యధచెందిన జాషువా, ఆ వ్యధతో పరాజితుడయు కాలేదు. పలాయన మార్గం పట్టలేదు. ఆ వ్యధాఘట్టాలు జాషువాలో దళితులపై కత్తిగట్టిన శక్తుల్ని ఎదరించే శక్తిని పెంచాయి. ఆ శక్తి కవితగా జాషువాకు ఆయుధమైంది.
చిన్నప్పుడే తనను అంటరానివాడని ఆటలోకి రానివ్వని ఒక కుర్రవాని చెంపపై కొట్టి 'సోదరా' ఈ దెబ్బ నీకు కాదు, నీలోని కులభేదానికిలే' అని చెప్పగలిగాడు. (మా నాన్నగారు - పుటలు 18, 19). పేదరికం, కులమత వివక్షల ద్వారా ఎన్నో పాఠాలు నేర్చుకొన్న జాషువా 'నాకు గురువులు ఇద్దరు.
పేదరికం, కులమత భేదం. ఒకటి నాకు సహనాన్ని నేర్పితే, రెండవది నాలో ఎదిరించే శక్తిని పెంచింది' అంటాడు.
జాషువా మానవత్వాన్ని తన కవితాతత్వంగా, గాంధీమార్గం పరిష్కారపధంగా సాగినా, అవసరమైనచోట రవ్వలు రాల్చాడు. కవిగా వ్యక్తం చేసిన బాధను స్వయంగా అనుభవించాడు. ఒకసారి వెంకటగిరి మహారాజాను కలవటానికి రైల్లో ప్రయాణిస్తున్న జాషువాను తోటి ప్రయాణికుడు, ఆయన చేత కవిత్వం చెప్పించుకొని, విని, ఆనందించి, అటుపై నీ కులమేది? అని ప్రశ్నించి, ఆయన్ను అస్ప ృశ్యుడుగా తెలుసుకొని చివాలున లేచిపోయాడు. అప్పుడు 'బాకున క్రుమ్మినట్లయిందని' వ్యధచెందుతాడు జాషువా. అంతలోనే ఆత్మాభిమానంతో 'గవ్వకు సాటిరాని పలుగాకుల మూకలసూయ చేత నన్వెధి దూరినన్‌, నను వరించిన శారద లేచిపోవునే' అంటూ తనకు తాను ధైర్యం చెప్పుకొని, 'రవ్వల రాల్చెద, గరగరల్‌ పచరించెదనాంధ్రవాటికిన్‌' అంటూ తన కవితా ప్రస్థానాన్ని కొనసాగిస్తానని చెప్పుకొంటాడు. ఎందరెన్ని రకాలుగా కుల, మత భేదాలతో హేళన చేసినా,
'కులమతాలు గీచుకొన్న గీతలజొచ్చి
పంజరాన కట్టువడను నేను
నిఖిలలోక మెట్లు నిర్ణయించిన నాకు
తరగులేదు విశ్వనరుడ నేను' - అంటూ సంకుచిత్వం మీద తిరుగుబాటు చేసి, త్రివిక్రముడై విశ్వాన్ని కౌగలించు కోవాలనే ఆత్మాభిమానం ప్రదర్శించాడు. జాషువా దళిత సమస్యను సామాజిక, మత, ఆర్థిక, సాంస్క ృతిక కోణాల నుంచి దర్శించి, ఆవిష్కరించి, అభ్యుదయానికి బాటలు వేశారు.

దళిత జీవన చిత్రణం : గబ్బిలంలో ప్రధమ పద్యం దళిత జీవితంలోని వ్యధల్ని సూక్ష్మంగా చెప్పినా, సంపూర్ణంగా వివరించే ప్రయత్నానికి ప్రారంభమైంది.
'చిక్కిన కాసుచే దనివిజెందు నమాయకుదెల్ల కష్టముల్‌
బొక్కెడు బువ్వతో మరచిపోవు కక్షుధానలదగ్ధమూర్తి న
ల్దిక్కులు గల్గు లోకమున దిక్కరి యున్నయరుంధతీ సుతుం
డొక్కడు జన్మమెత్తె భరతోర్వరకుం గదగొట్టు బిడ్డడై' అంటూ నాల్గుదిక్కులున్నా దిక్కులేని, అనంతమైన ఆకలితో అలమటిం చే అమాయక అస్పృశ్యుని జీవితానికి స్కెచ్‌ వేసి చూపించాడు. దళిత జీవితాన్ని ఆత్మీయంగా, ఆర్ద్రంగా, ప్రతిభావంతంగా తీర్చిదిద్దే శక్తి జాషువాకు ఒక్కడికే ఉందనిపించే పద్యమిది. సామాజిక చిత్రణలో జాషువా శక్తికిదొక ఉదాహరణ.
మూఢాచార నిరసనం : జాషువా మూఢమైన ఆచారాలతో బుసలు గొట్టే నాల్గు పడగల హైందవ నాగరాజును తిరస్కరి స్తాడు. పామునకు పాలు, చీమకు పంచదార మేపుకొనుచున్న కర్మభూమిలో అస్ప ృశ్యుని చూచి ఉలికిపడే ధర్మదేవతను కళ్ళముందుంచుతాడు. ప్రతిమలకు పెండ్లిసేయుటకు వందలు వేలు వ్యయించే భాగ్యవంతులు- పేదల, పకీరుల శూన్య పాత్రలలో మెతుకు విదల్చకుండా, ఎగబడిన ముప్పది మూడుకోట్ల దేవతల్ని తిరస్కరిస్తాడు.
కర్మసిద్ధాంత తిరస్కరణ : కర్మసిద్ధాంతం పేరు చెప్పి దోచుకొనే విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తాడు జాషువా.
'కర్మ సిద్ధాంతమున నోరుకట్టివేసి
స్వార్థలోలురు నా భుక్తిననుభవింత్రు
కర్మ మననేమొ దానికే కక్షయేమొ - అంటూ వేసిన ప్రశ్నలు అస్ప ృశ్యతకు ఊతమైన దోచుకొనే ఆయుధంగా మారిన విధానాన్ని తెలియజేస్తాయి. హైందవ సమాజంలో వర్ణవ్యవస్థ అవర్ణులను సృష్టించి నిమ్నకులమనే అగాధంలోకి వారిని తోసింది. అందువల్ల జాషువకు వర్ణవ్యవస్థ మీద మిక్కిలి కోపం.
'ఆ అభాగ్యుని రక్తము నాహరించి
యినుపగజ్జల తల్లి జీవనము సేయు' - అంటూ వ్యధ చెందుతాడు. అయినా కూడా జాషువాలో సాటి సమాజంలోని ప్రతి ఒక్కరు తనకు అన్నదమ్ములే అన్న రక్తపాశం ఉంది.
'నన్ను దొలగించి లెక్కించినారుగాని
మొదట నెల్లర మన్నదమ్ములము మేము' అంటూ తనను తొలగించిన వర్ణవ్యవస్థలోని సోదరులను ఒడిలో చేర్చుకొనే ప్రయత్నం చేస్తాడు.
ఆర్థిక కోణం : భూమి లేకనే దళితులకు భుక్తి కరువైందని గ్రహించినవాడు జాషువా. పంటపొలాల్లో భూస్వాముల కోసం నిరంతరం వెట్టి చేసినా ఫలితం దక్కేది యజమానికే తప్ప, పాలేరుకు కాదన్న సత్యం గ్రహించినవాడు కనుకనే,
'బెత్తెడు భూమిలేని నిరుపేదలమ్కె యిటులంటుదోషమన్‌
కత్తుల బోనులోన కలకాలము క్రుళ్ళి కఅశింపమందువా'-
(ఖండకావ్యం - 3, పుట :25) అంటూ ప్రశ్నించాడు. అనాథలో - ' వసుథపై ఉన్న భోగ సర్వస్వమునకు
స్వామికవహించి' - ప్రభవమందే మనుషులు అనాధల సుఖాన్ని గంజి బువ్వను కూడ అపహరిస్తున్నారని చెప్తూ ప్రకృతిని సస్యశ్యామలం చేసిన శ్రామికుల దోపిడీని వివరిస్తాడు. తిరస్కరిస్తాడు. మార్క్సిజం తెలిసినా, తెలియకపోయినా-
'సహజ ప్రకృతి సౌఖ్యంబులొకవ్యక్తి
దొంగలించి మనుట దొసగు నాకు' - అని నిర్భీతిగా చెబుతాడు.
'పేదరికం పెద్ద వింత విద్యాశాల
దానిలోన లజ్జ కానబడదు' - అంటూ పేదరికంలోని అవమానాలను విప్పిచెప్పే జాషువా, దళితుల వృత్తుల్ని అంటరానివిగాను, సంపాదనలేనివిగాను చేసి ఒకవేళ వాడు కష్టించి పనిచేసినా దోచుకొనే విధానాన్ని వివరిస్తూ తిరస్కరిస్తాడు.
'వాని రెక్కల కష్టంబులేనినాడు
సస్యరమ పండిపులకింప సంశయించు
వాడు చెమ్మటలోడ్చి ప్రపంచమునకు
భోజనము బెట్టు వానికి భుక్తిలేదు' అంటాడు.
సాంస్క ృతిక కోణం : దళితులు ఎంత సాహితీ సంపన్నులైనా, పొందే ఇతరులవల్ల పొందే చిన్నచూపును జాషువా గుర్తించినవాడు. కవికోకిల, నవయుగ కవిచక్రవర్తి అన్పించుకొన్న జాషువా ఆస్థానకవి కాలేకపోయాడు. అందుకే 'ఎంత కోయిలపాట వృధయయ్యెనోకదా' అంటూ వాపోతూ,
'ఎంత గంధవహనమెంత తంగెటిజున్ను
యెంతరత్నకాంతి యెంతశాంతి
ప్రకృతి గర్భమందు! భగమ్కె పోయెనో
పుట్టరాని చోట పుట్టుకతన' (గబ్బిలము పుట:44) అంటూ వాపోతాడు. జాషువా దళిత సమస్యను అన్ని కోణాలనుంచి సమర్ధవంతంగా దర్శించి, చిత్రించినవాడు
'రాజు మరణించె నొకతార రాలిపోయె
కవియు మరణించె నొక తారగగనమెక్కె
రాజు జీవించు రాతివిగ్రహములందు
సుకవి జీవించు ప్రజల నాల్కలందు' అన్న పద్యం జాషువాకే నూటికి నూరుపాళ్ళు వర్తిస్తుంది.