సోమసుందర్‌ స్వీయచరిత్ర - కొన్ని విశేషాలు

విశ్లేషణ 
- చెరుకూరి సత్యనారాయణ9848664587

''ఒక వీరుడు మరణిస్తే/ వేలకొలది ప్రభవింతురు
ఒక నెత్తుటి బొట్టులోనె/ ప్రళయాగ్నులు ప్రజ్వరిల్లు''
ఈ కవితా పాదం వినని సాహిత్య జీవులు, వామపక్ష
ఉద్యమ శ్రేయోభిలాషులు తెలుగు నేలపై వుండరు. ఎక్కడో ఒకచోట ఉపన్యాసంలోనో, వ్యాసంలోనో ఈ ఉటంకింపు చూసో, వినో వుంటారు. లేదా ఏదో ఒక తెలుగు పట్టణంలో గోడలపైన నినాదరూపంలోనైనా గమనించి వుంటారు. ప్రముఖ అభ్యుదయ కవి ఆవత్స సోమసుందర్‌ వజ్రాయుధం సంపుటిలో బానిసల దండయాత్ర కవితలోని ఒక పద్యపాఠం ఇది. తెలుగులో వచ్చిన ఐదు గొప్ప అభ్యుదయ కవితల్ని చెప్పాల్సి వస్తే వజ్రాయుధంలోని సమధర్మం, బానిసల దండయాత్ర, రెంటికీ అందులో స్థానం దొరుకుతుందని నా అభిప్రాయం.
అభ్యుదయ రచయితల సంఘంలో ప్రారంభ దినాల నుండి వుండి 20 సంవత్సరాల వయస్సులోనే మహాద్భుత కవిత్వం సృజించి 90 సంవత్సరాల పైబడిన వయస్సులో తనువు చాలించిన సోమసుందర్‌ తన స్వీయ చరిత్రని కలలు - కన్నీళ్లు (ప్రథమ భాగం) పూలు - ముళ్ళు (రెండవ భాగం) గా వెలువరించారు.
అన్ని సాహిత్య ప్రక్రియల్లోనూ ఆత్మకథలు విశిష్టమైనవి. కథ, నవల, కవిత్వం, వ్యాసం అన్నీ ఇందులో చూడవచ్చు. ఒక ప్రాంతం గురించో, ఒక ఉద్యమం గురించో, ఒకానొక కాలం గురించో చాలా సమాచారం తెల్సుకోటానికి కూడా ఆత్మకథలు ఉపయుక్తంగా వుంటాయి. అభ్యుదయవాదులు తమ తమ ఆత్మకథలకు 'ఆత్మకథ' అని పెట్టుకోకుండా, స్వీయచరిత్ర అని కూడా రాసుకోకుండా అనుభవాలనో, జ్ఞాపకాలనో పెట్టుకున్నారు. సమిష్టి నిర్ణయాల్తో సాగిన తమ జీవనయానాల్ని 'నా' అని ఆత్మకథ అని రాసుకోవటానికి మొహమాట పడిన వారే ఎక్కువ. సోమసుందర్‌ రెండు భాగాలకు పైన స్వీయచరిత్ర అని పెట్టుకున్నా తన ఆత్మకథ అనే ప్రతిపేజిలోనూ వచ్చింది. తన సుదీర్ఘ జీవితంలో ఊహించినన్ని విషయాలు, గోదావరి జిల్లాల విశేషాలు లేకపోయినా మొత్తంపై ఈతరం తెల్సుకోదగిన కొన్ని విషయాలు ఉన్నాయి.
సోమసుందర్‌ తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని శంఖవరంలో కాట్లారి వారింట జన్మించి పిఠాపురంలోని ఆవత్స వారింటికి దత్తు వెళ్లాడు. పుట్టిన తేది స్పష్టంగా ఎక్కడా రాయకపోయినా ఇతర తేదీల్ని బట్టి 1924 నవంబర్‌ 18గా నిర్దారించవచ్చు. సోమసుందర్‌ తండ్రి అన్నవరం వెళ్లి అల్లూరి సీతారామరాజుని తమ గ్రామానికి ఆహ్వానించి వచ్చినందుకు అతని కరణీకం పోగొట్టుకున్నాడు. మళ్లీ రాజాజీ ముఖ్యమంత్రి అయిన తర్వాత 1936లో దాన్ని తిరిగి యిచ్చారు.
సోమసుందర్‌పై ప్రారంభంలో చలం ప్రభావం పడినా కమ్యూనిస్టు పార్టీ పరిచయం కారణంగా దాన్ని అదుపులో వుంచి రక్షింపబడ్డానని, ఇంత ఆయుర్దాయం తనకి యిచ్చింది కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీయేనని ఆయన చెప్పుకున్నాడు.
సోమసుందర్‌ తండ్రి పేరు, తాత పేరు కూడా వెంకటరావే. తనని కలక్టర్‌ చేయాలని వాళ్ల అమ్మ ఇంగ్లీషు చదువులో పెట్టింది. 11 సంవత్సరాల వయస్సులోనే నాటకంలో కృష్ణుడి వేషం వేశాడు. ఈ స్వీయచరిత్ర ద్వారా తెలిసే మరికొన్ని విషయాలు.
- 1930లో పిఠాపురం సంస్థానంలో వీణావాదకులైన సంగమేశ్వర శాస్త్రి గారి నెల జీతం 3 రూపాయలు.
- మాలపల్లి సినిమా ప్రదర్శించే హాలు దగ్గర మతోన్మాదులు పిల్లల్ని తీసుకెళ్లి పికెటింగ్‌ చేయించారు.
- దివాణంలో దివాణందాసీలనే కులం వాళ్లు వుండేవారు.
- సోమసుందర్‌ తదితరులు శ్రీశ్రీని కలవడానికి మద్రాసు వెళ్లినప్పుడు ఆయన బలవంతంగా భోజనానికి తీసుకెళ్లాడట. కాని శ్రీశ్రీ గారింట్లో బియ్యం లేనందున, బయటకెళ్లి బిస్కట్లు తిని, రొట్టెలు తిని, శ్రీశ్రీకి సిగిరెట్‌ పెట్టె, అగ్గిపెట్టె యిప్పించి, ఆయన అడిగిన మీదట బియ్యానికి 10 రూపాయలు యిచ్చి వచ్చారు.
- మద్రాసు నుండి హౌరా మెయిల్లో వెళ్తున్న రవీంద్రనాథ ఠాకూర్‌ని పిఠాపురం స్టేషన్‌లో చూశారు. అదే సమయానికి అక్కడ కొచ్చిన కృష్ణశాస్త్రి కూడా కన్పించారు.
- సోమసుందర్‌ తాత పిఠాపురం సంస్థానంలో దివాన్‌గా వున్నారు. ఆయన జీతం 8 రూపాయలు
- సోమసుందర్‌ పెళ్లికి 2500 కట్నంగా యిచ్చారు.
- పిఠాపురం రాజా భార్య చనిపోవటంతో సంగీత, సాహిత్యాల పట్ల, పశుపోషణ, దానధర్మాల పట్ల విముఖత ఏర్పరుచుకొని ఎన్నికల్లో పళ్లంరాజు గారిపై ఓడిపోవటంతో మద్రాసుకు మకాం మార్చాడు.
- ఆ ఎన్నికల్లో నెహ్రూ, సరోజిని నాయుడు వేర్వేరుగా ప్రచారంకి వచ్చారు. నెహ్రూ గారి ఉపన్యాసం వినబడకుండా పోలీసులు డప్పులు వాయించేసేరట.
- 1943లో కాకినాడ రాజకీయ పాఠశాలకు టీచరుగా వచ్చిన పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యని బాంబులు, మారణాయుధాలు వుంటాయని పోలీసులు తనిఖీచేస్తే, బెడ్డింగ్‌ నిండా పుస్తకాలూ, ఒక జత బట్టలు, ఒక తువ్వాలు, ఒక దుప్పటి వున్నాయట. దాంతో పోలీసులు వెర్రిమొఖాలు వేశారు.
- సోమసుందర్‌కి 1942లో ఆనాటి జిల్లా పార్టీ కార్యదర్శి మహీధర జగన్‌మోహన్‌ రావు సంతకం చేసి కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం యిచ్చాడు.
- సోమసుందర్‌ తన పొలం కొంత అమ్మి వజ్రాయుధం అచ్చువేయిస్తూ అప్పుడే శ్రీశ్రీ, ఆరుద్ర, దాశరథి, అనిశెట్టి లకు కవితా సంపుటాలు కూడా వేస్తానని రాశాడట. అనిశెట్టి, దాశరథి గార్లు ప్రచురణ వేరే వాళ్లు వేస్తున్నారని చెప్పగా, శ్రీశ్రీ సమాధానం చెప్పలేదు.
- మహాప్రస్థానం కంటే ముందుగా వజ్రాయుధం, ఆరుద్ర త్వమేవాహం అందుకే ప్రచురింపబడ్డాయి.
- విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ మహాసభలకు ప్రతినిధులుగా కలకత్తా వెళ్లినప్పుడు శాంతినికేతన్‌కి వెళ్లారు. అప్పటికే రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ చనిపోయాడు. అక్కడ నుంచి ఆశీ, అలహాబాద్‌, ఆగ్రా, సారనాథ్‌లు దర్శించుకున్నారు. ఈ భాగం ఒక ట్రావెలాగ్‌లాగా నడిచింది.
- ఆనందవాణి పత్రికకు రాసేవాళ్లలో ముగ్గురు రామశాస్త్రులు ఉన్నందున రామశాస్త్రి పేరుని రాంషాగా సోమసుందర్‌ మార్చాడు.
- కాశీలో అప్పటి బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయం వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ని కలిసారు.
- కళాకేళి పత్రిక కోసం పిత్రార్జితమైన 9 ఎకరాల పొలం సోమసుందర్‌ అమ్మేశాడు.
- పిఠాపురం రాజా వారి షష్టి పూర్తి ఉత్సవాల కోసం రైతుల నుండి డబ్బు వసూలు చేస్తే పార్టీ తరపున ఆందోళన చేసి డబ్బు వెనక్కి యిప్పించారు.
- పార్టీ తరపున సి.వి.కె. రావు పోటీ చేయగా రైండా జమీందారు గెలిచాడు.
- ప్రొక్యూర్‌మెంట్‌ ఉద్యమం, అచ్చంపేట చెరువు తగాదా, జీడిమామిడి అడవి ఉద్యమం సందర్భంగా ఒకసారి రెండు నెలలు మరోసారి 5 నెలలు జైల్లో వున్నారు కొంత కాలం అజ్ఞాతంలో కూడా వున్నారు.
- పార్టీకి రాజీనామా చేయమని దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ఒత్తిడి చేసినా సోమసుందర్‌ అంగీకరించలేదు.
- ముంగడ అగ్రహారంలో మహీధర వారి కుటుంబం స్వంతంగా ప్రెస్సుపెట్టి అభ్యుదయ సాహిత్య ముద్రణ భారాన్ని వహించారు. ఆడవాళ్లతో సహా కుటుంబ సభ్యులందరూ ప్రెస్సు పని చేసేవారు. గ్రామాల్లో తిరిగి సాహిత్యం అమ్మేవాళ్లు. వజ్రాయుధం వారి ప్రెస్సులోనే అచ్చయింది.
- కాకినాడ నుండి కళాకేళి పత్రిక 1968 నుండి 1973 వరకు వచ్చింది.
- శ్రీశ్రీ షష్టి పూర్తి సభలకు, విరసం ఏర్పాటుకు, శ్రీశ్రీ సప్తతి సభలకు సోమసుందర్‌ ప్రత్యక్ష సాక్షి.
- ఆరుద్రతో కలిసి సోమసుందర్‌ ఇంగ్లాండులో పర్యటించాడు.
- శ్రీశ్రీ సప్తతికి (1980) హరీంద్రనాథ్‌ ఛటోపాధ్యాయ వచ్చారు.
- స్వాతంత్య్ర సమరయోధునిగా భావనాచారికి వున్న రైల్వేపాస్‌పై ఇద్దరూ దేశమంతా తిరిగారు.
- దుర్గాభాయి భర్త దేశముఖ్‌ గొప్ప మేధావి, ఆర్థిక వేత్త, అందగాడు. ఆయన సుమారు 200 కవితలు కూడా రాశాడు. తొలుత ఒక బ్రిటీష్‌ వనితని వివాహం చేసుకొని ఆమెద్వారా పుట్టిన పిల్లలకు భారీగా ఆస్తి ఇచ్చేసి కొంతకాలం బ్రహ్మచారిగా వుండి ఆ తర్వాత దుర్గాభాయిని చేసుకున్నాడు. తన యావదాస్తి ఆంధ్ర మహిళా సభకి ఇచ్చేశాడు.
- బందరులో జరిగిన ఆంధ్ర నాటక కళాపరిషత్‌ సభల్లో చిత్తూరు నాగయ్యకు, స్థానం నరసింహారావుకి సన్మానం చేశారు. ఈ ఉత్సవాల్ని చల్లపల్లి జమిందారు, నూజివీడు జమిందార్‌లు పర్యవేక్షించారు.
- విద్యార్థి ఉద్యమంలో సోమసుందర్‌ పనిచేసిన సంస్థని చాలా చోట్ల ఎస్‌.ఎఫ్‌.ఐ అని రాసుకున్నారు. కాని అప్పుడు విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ పేరు ఎ.ఐ.ఎస్‌.ఎఫ్‌; ఎస్‌ఎఫ్‌ఐ ఏర్పడింది 1970-71 సంవత్సరాల్లో.
- కాశీలో 1944లో భోజనం 1 రూపాయి. అదీ గడ్డ పెరుగు పెట్టేవారు.
- సోమసుందర్‌పై 1943 నుండి శ్రీశ్రీ ప్రభావం వుంది.
ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరుగుతున్నపుడు ప్రారంభం నుండి శంకరంబాడి సుందరాచారి రాసిన మీ తెలుగు తల్లికి గీతం వినిపిస్తూనే వున్నారట. 1941లో ఈ గీతంతో పాటు ఓ రవీంద్రా లేవా? అనే ఠాకూర్‌ స్మ ృతి గీతాన్ని టంగుటూరి సూర్యకుమారి గానం చేయగా గ్రాంఫోన్‌ రికార్డు చేశారు. తర్వాత కాలంలో ఆమె ఇంగ్లాండులో స్థిరపడ్డారు. ఆమెను సభలకు ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించి సత్కరించారు. సుందరంబాడి వస్తుంటే ఎంట్రన్స్‌ గేటులో చేతులతో వెనక్కి లాగేశారు. ఆయన అప్పుడే వస్తున్న సోమసుందర్‌ని చూసి ఒరే సోమసుందరం చూడరా వీళ్లు నన్ను లోనికి రానీయటం లేదు అన్నాడు. వెంటనే సోమసుందర్‌ పరుగెత్తుకెళ్లాడు. ఆ వెనుకే మంత్రి భాట్టం శ్రీరామమూర్తి కూడా వచ్చాడు. మా తెలుగు తల్లి గీత రచయితకు పట్టిన గతి అని సోమసుందర్‌ అనగా శ్రీంరామూర్తి తీసుకెళ్లి ముఖ్యమంత్రి జలగంకి, విద్యామంత్రి మండలి కృష్ణారావుకి చెప్పగా వారు ఆయన్ని ముందు వరుసలో కూర్చోబెట్టి ఆ తర్వాత సముచిత రీతిలో సత్కరించటం జరిగింది.
- గుత్తనా యని జాతిముత్యాలు
గుచ్చినాడే భక్తితో అనే ముత్యాలసరం కృష్ణశాస్త్రి గారి కృష్ణపక్షం సంపుటిలోనిది. దీన్ని కృష్ణశాస్త్రి రాయలేదు. చింతా దీక్షితులు రాశారు. ఆయన అనుమతితో దాన్ని తీసుకుని కొంత మార్పు చేసి కృష్ణశాస్త్రి తన పుస్తకంలో వేసుకున్నాడని జలసూత్రం రుక్మిణీనాథశాస్త్రి చెప్పగా ఆ విషయం సోమసుందర్‌ గారు దీక్షితుల్ని అడిగాడు. అవును నిజమే అని దీక్షితులు అన్నాడట. మీరు ఆ గేయాన్ని యిష్టపూర్వకంగా ఆయనకిచ్చారు. ఆయన చిన్న చిన్న మార్పులతో తన పుస్తకంలో వేసుకున్నారు. దానిని మీరు ఆమోదించారు. ఇంత కాలానికి రుక్మిణీనాథ శాస్త్రి ప్రచారం చేస్తుంటే మీరు సమర్థించటం సముచితమా? అని అడగ్గా ఆయన తటపటాయించాడట. ఎప్పుడో మాటల సందర్భంలో రుక్మిణీనాథ శాస్త్రికి చెబితే చాలా కాలం తర్వాత దాన్ని తవ్వి తీసి నన్ను నిఖ్ఖచ్చి చేశాడన్నాడు.
అంత గొప్ప కవి ఆఫ్ట్రాల్‌ ఒక గీతం కోసం అంత కక్కుర్తి పడతాడా? అది మహత్తర గీతం కూడా కాదే? అంటే కృష్ణశాస్త్రి దృష్టిలో అది మహత్తర గీతమే అన్నాడట. వీళ్ల సంభాషణలోనే రోషనారా నాటకం అందరూ అనుకున్నట్లు కొప్పరపు సుబ్బారావు వ్రాసినది కాదని కోపల్లె శివకామేశ్వరరావు వ్రాశాడని ఈ విషయం శ్రీ వాత్సవ ఆంధ్రప్రభలో వ్యాసం రాశాడని వచ్చింది. కృష్ణశాస్త్రి గీతం విషయం కూడా వాగ్వివాదాలు రగలకుండా ఆంధ్రప్రభలో సోమసుందర్‌ ఒక వ్యాసం రాసి ఆ వివాదానికి ముగింపు పలికాడట.
మొత్తం పైన నేను ఎంతో గొప్ప అంచనాతో చదివిన ఈ స్వీయ చరిత్ర కదనంలో గాని, ఆనాటి కాలమాన పరిస్థితుల వ్యక్తీకరణలో గాని నా అంచనాకి సరిపోలేదు.
బహుశా ఆయన స్వయంగా రాయలేక లేఖకునికి చెప్పి రాయించటం వలన గాని, 80 ఏళ్ల వయస్సు దాటిన కారణంగా జ్ఞాపక లుప్తలై కాని ఈ లోపం జరిగి వుండవచ్చు. ఆత్మకథల్లో వున్న విశేషమేమిటంటే ఎంత అనామకులు రాసినా, కదనంలో ఎన్ని లోపాలున్నా మనకి తెలియని ఒక్క విషయమైనా అందులో వుంటుంది. ఆ మేరకు సోమసుందర్‌ కలలు - కన్నీళ్లు, పూలు - ముళ్లూ చదవటం ఉపయుక్తమే. చివరగా ఆయన గీతపాదంతో వ్యాసం ముగిద్దాం.
''తన చరిత్ర తనె పఠించి
ఫక్కున నవ్వింది ధరణి;
తన గాథను తనె స్మరించి
భోరున ఏడ్చింది ధరణి''